Ndingo ya vhusedzi

‘Vhusedzi’ ndi ipfi ḽine ra ḽi shumisa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Zwine vhaṱoḓisisi vha zwi kala ndi vhusedzi vhu sa gumi, vhune ha dovha ha vhidzwa u dzula wo fhaṱuwa: u dzula wo lindela tshiṱaluli tshi bvelelaho nga tshifhinga tshi sa ḓivhei. Heyi phapahano i shumisa Ndingo pfufhi ya u Sedza Vhukoni ha u Aravha ha Muhumbulo na Muvhili (PVT-B), ya minete 3 ine ya vha pfufhi kha PVT ya minete 10, yo itelwaho fhethu ha vhukuma hune minete 10 ya vha minzhi 1. PVT ya u thoma yo itelwa u tevhela u tsela fhasi ha u fhaṱuwa kha tshifhinga tshilapfu tsha mushumo hu si na khofhe 2.

Milayo i tevhela vhulivhisi ha ndingo pfufhi yo gandiswaho: tshitendeledzi tshi vha tshi vha mudala nga murahu ha sekonde 1 u swika kha 4 nga nḓila ya khombo (hu tshi katelwa sekonde 1 ine tshifhinga tshau tsha sumbedzwa), u puṱedza nga 355 ms kana u fhira zwi dzhiiwa sa u lenga u aravha, ngeno u puṱedza fhasi ha 100 ms kana phanḓa ha musi tshitendeledzi tshi vha tshi vha mudala zwi dzhiiwa sa u thoma phanḓa ha tshifhinga 1.

• Puṱedzo dza u lenga (u xela ha ṱhogomelo): nomboro ya ndeme ine wa tea u i sedza. Iṅwe na iṅwe i sumbedza tshifhinga tshee ṱhogomelo yau ya xela. U xela ha ṱhogomelo hu engedzea zwavhuḓi musi vhathu vha sa edzi tshifhinga tsho eḓanaho 3.
• Tshifhinga tsha u aravha tsha ngaelo: luvhilo lwa u aravha lwa ngaelo kha mutambo woṱhe.
• Puṱedzo dza u ṱavhanya: u puṱedza musi hu sa athu vha tshitopi. Dziṅwe nnzhi dzi nga amba uri wo vha u tshi tou humbulela nṱhani ha u lindela.

A hu na nomboro ya ‘vhukuma kha vhoṱhe’ ine ra nga ni vhudza: luṱingo, zwisivha na mbevha ya khomphyutha zwi engedza u lenga hazwo, nahone ndingo ya PVT ya kha tshisivha tshi kwameaho yo kala vhathu vhenevho vhuthihi, ya wana zwi tshi lenga nga 95 ms u fhira tshishumiswa tsha labhorathiri 5. Linganyani miṅwe ndingo yaṋu kha tshishumiswa tshithihi.

Zwo itelwa zwenezwo. U dzula wo livhisa muhumbulo kha mushumo u sa takadzi ndi vhukoni vhune ha khou kaliwa. Mathomoni a ndingo vhathu vhanzhi vha ita zwavhuḓi; u kundelwa zwi anzela u bvelela musi minete i tshi khou ṱanḓulukana, nahone zwi engedzea musi wo neta 3.

Kha tsenguluso ya ṱhoḓisiso dza u sa edela lwa tshifhinganyana, mishumo i leluwaho ya vhusedzi na u fhaṱuwa yo vha iṅwe ya zwine zwa kwamea vhukuma 4. Tshifhinga tsha ḓuvha, kafeini, zwithithisi na nḓowelo zwi nga kwama zwine wa wana, ngauralo sedzani miṅwe ndingo yo itwaho nga zwifhinga zwi fanaho nṱhani ha u sedza nthihi fhedzi.

Ndingo ya tshifhinga tsha u aravha i dzhia minete i no lingana na minete nthihi nahone i sumbedza luvhilo lwau. Heyi i dzhia tshifhinga tshilapfu, ngauralo i nga wana u kundelwa u aravha hu ḓiswaho nga u fhela ha vhusedzi. Kha ṱhoḓisiso, ndingo ya minete 3 yo tevhela ndingo ya minete 10 musi vhathu vha tshi kundelwa u edela nga hoṱhe kana nga tshipiḓa, fhedzi mvelelo dza hone dzo vha dzi ṱhukhu nyana 1.