Ndingo ya chimpanzi

Nga 2007, vhaṱoḓisisi vha Yunivesithi ya Kyoto vho gudisa dzimpanzi u kwama nomboro kha tshikirini nga mutevhe. Kha iṅwe nḓila, musi chimpanzi i tshi kwama nomboro ya u thoma, dziṅwe dzoṱhe dzo mbo ḓi shanduka zwikwere zwitshena zwi si na tshithu, zwa ita uri dziṅwe dzi tevhelaho dzi waniwe nga u humbula 1. Kha nḓila i konḓaho, nomboro ṱhanu dzo sumbedzwa lwa tshifhinga tshiṱukuṱuku fhedzi, dza mbo ḓi ngalangala. Chimpanzi ṱhukhu ye ya pfi Ayumu yo kona u wana phindulo nnzhi dza vhukuma, ngeno hu si na muthu na muthihi kha vhe vha lingwa we a kona u sendela tsini na yone 1 2.

Tshiṱori itshi tshi na tshipiḓa tsha vhuvhili. Iṅwe thimu ya sumbedza uri Ayumu yo vha yo ita nḓowetshumo nnzhi, ngeno vhathu vha songo ita na nthihi. Musi vhathu vhavhili vha tshi ita nḓowetshumo kha wonoyu mushumo, phindulo dzavho dza vha dza vhukuma u fana na dzayo 2. Ngauralo, wonoyu mushumo u sumbedza uri nḓowetshumo i na ndeme lungafhani, u fana na zwoṱhe zwi kwamaho dzimpanzi.

I kala u humbula ha tshifhinganyana ha fhethu hune zwithu zwa vha hone na mutevhe wazwo: u dzhia muhumbuloni fhethu hune nomboro nnzhi dza vha hone nga tshifhinga tshithihi, uri nga murahu u dzi humbule hu si na u dzi vhona. U fhambana na kha ṱhoḓisiso, a hu na tshifhinga tsho tiwaho tshine wa tea u lindela ngatsho phanḓa ha u puṱedza lwa u thoma, nahone nomboro ya zwikwere i dzula i tshi engedzea arali wa wana maraundo nga nḓila yone.

• Raundo ya u thoma i na nomboro 4. Lavhelesa lwa tshifhinga tshine wa funa, u kone u puṱedza 1.
• Dziṅwe nomboro dzi shanduka zwikwere zwi si na tshithu. Dzi puṱedze nga mutevhe: 2, 3, 4 na dziṅwe dzi tevhelaho.
• Raundo yo fhelelaho zwavhuḓi i engedza nomboro nthihi. U puṱedza nga vhukhakhi zwi shumisa mulingo muthihi, nahone raundo i thoma hafhu nga fhethu huswa. U puṱedza nga vhukhakhi ka 3 zwi fhedza ndingo.
• Maraga yau ndi nomboro khulwanesa ya nomboro dze wa dzi wana nga nḓila yone kha raundo nthihi.

Ngauri nḓowetshumo yo ita phambano khulwane kha ṱhoḓisiso 2, lavhelela uri maraga yau i gonye musi u tshi thoma u lingedza. U gonya honoho hu vha hu u guda mushumo. Musi maraga i tshi ima u gonya, u lingedza hau hu amba zwinzhi nga ha u humbula hau nga ḓuvha ḽeneḽo. Arali u tshi ṱoḓa u linga mutevhe une wa u vhona tshiṱuku nga tshiṱuku, lingedza ndingo ya u humbula mutevhe.