Xikambelo xa ximpanzi

Hi 2007, valavisisi va le Yunivhesiti ya Kyoto va letele swimpanzi ku khumba tinomboro leti tsariweke eka xikirini hi ku landzelelana. Eka muxaka wun’wana, loko ximapfana xi khumba nomboro yo sungula, tinomboro letin’wana hinkwato ti hundzuke swikwere swo basa leswi nga riki na swin’wana, kutani tin’wana a swi fanele swi endliwa hi ku tsundzuka 1. Eka muxaka lowu a wu tika swinene, tinomboro ta ntlhanu a ti kombisiwa ku ringana xiphemu lexitsongo swinene xa sekoni kutani ti nyamalala. Ximpatana lexitsongo lexi vuriwaka Ayumu xi kote ku hlamula kahle eka swo tala, naswona ku hava munhu loyi a kamberiweke loyi a fikeke ekusuhi na xona 1 2.

Ntsheketo lowu wu ni xiphemu xin’wana. Ntlawa wun’wana wa valavisisi wu kombise leswaku Ayumu a ri ni nkarhi wo tala wo titoloveta, kasi vanhu a va nga titolovetanga. Loko vanhu vambirhi va titoloveta ntirho lowu fanaka, ku pakanisa ka vona ku ringane ni ka xona 2. Hikuva ntirho lowu wu komba nkoka wa ku titoloveta, ku fana ni leswi wu kombisaka swona hi swimpanzi.

Xi pima ku tsundzuka ka nkarhi wo koma ka laha swilo swi nga kona ni ndlela leyi swi landzeleranaka ha yona: u vona laha tinomboro to hlayanyana ti nga kona hi nkarhi wun’we, kutani u tsundzuka laha ti nga kona handle ko tlhela u ti vona. Ku hambana ni ndzavisiso, a ku na nkarhi lowu vekiweke wo khumba nomboro yo sungula, naswona nhlayo ya swikwere yi ya engeteleka ntsena loko u hlamula kahle eka mipimo leyi landzelanaka.

• Eka xirhendzevutana xo sungula ku ni tinomboro ta 4. Ti langute nkarhi wo leha lowu u wu lavaka, kutani u khumba 1.
• Tinomboro letin’wana ti hundzuka swikwere leswi nga riki na chinhu. Ti khumbe hi ku landzelelana: 2, 3, 4 ni ku ya mahlweni.
• Loko u heta xirhendzevutana kahle, ku engeteleka nomboro yin’we. Loko u khumba leyi hoxeke, u lahlekeriwa hi rin’we ra rin’we ra ku ringeta, kutani xirhendzevutana xi sungula nakambe hi tindhawu letintshwa. Loko u khumba leswi hoxeke ka 3, xikambelo xa hela.
• Xikoro xa wena i nhlayo leyikulu ya tinomboro leti u ti hlamuleke kahle eka xirhendzevutana xin’we.

Tanihi leswi ku titoloveta ku veke ni nkucetelo lowukulu eka ndzavisiso 2, langutela leswaku xikoro xa wena xi tlakuka loko u sungula ku ringeta. Ku tlakuka koloko ngopfu-ngopfu ku vula leswaku u dyondza ntirho lowu. Loko xi yima ku tlakuka, leswi u swi kumaka swi vula swo tala hi ku tsundzuka ka wena hi siku rero. Leswaku u ringa ku tsundzuka nongonoko lowu wu kombisiwaka goza rin'we hi nkarhi, ringeta xikambelo xa ku tsundzuka nongonoko.