Qorannoo Masaraa Landan

Sochii muraasa ta’een akka galmaatti qindeessi: dursee karoorsi, achiis sochoosi. Daqiiqaa 5 ta’a; bilisaa, galmaa’uun hin barbaachisu.

Garee Helibrain irraaRobert(Afaan Ingiliffaa) gamaaggale; barataa PhD damee baayoo-fiiziksii irratti maxxanfameYeroo dhumaaf irratti gamaaggamame

Taphi kun maal madaala

Masaraan Landan tapha xiinxalaa karoora baasuu irratti qorannoo xiinsammuu keessatti beekamaa dha. Kubbaawwan halluu adda addaa qaban utubaawwan sadii dheerina adda addaa qaban gidduutti sochoosuun galma fakkeessi; sochii muraasa ta’een. Tarkaanfii fudhachuu kee dura wanta tarkaanfii muraasa booda dhufu hammam akka tilmaamtu agarsiisa [1].

Neuropsychologist Tim Shallice hojii kana bara 1982 karoora baasuu qorachuuf qopheesse [1]. Rakkoon tokkoon tokkoon isaanii sochii isaaniin xumuramuuf lakkoofsa xiqqaa qabu; hojii kun lakkoofsa sanaan galma ga’uu kee, sochii dabalataa hammam akka si barbaachisu, akkasumas sochii jalqabaa dura hammam akka yaaddu galmeessa. Masaraa Hanoyii xiqqoo fakkaata, garuu seerri fi rakkooleen isaa adda.

Lakkoofsi sochii qofti rakkina rakkoo tokkoo hin murteessu. Rakkooleen galmi isaanii tartiiba sochiiwwanii murteessuuf bilisummaa kennu, ykn jalqaba kubbaa karaa irraa siqsuun barbaachisu, lakkoofsi sochii isaanii walqixa ta’ullee namoonni karoora baasuuf yeroo dheeraa fudhatu [2][3][4].

Taphi kun akkamitti hojjeta

  • Utubaawwan sadeen kubbaawwan 3, 2 fi 1 qabatu. Yeroo tokko kubbaa tokko qofa sochoosi: kubbaan gubbaa jiru qofti socho’uu danda’a; utubaa guutuu irra hin kaa’in.
  • Rakkoon tokkoon tokkoon isaa galmaa fi sochii muraasa ta’een furamuu danda’u agarsiisa. Milkaa’ina guutuuf sochii lakkoofsa sanaan galma fakkeessi.
  • Rakkoolee 16; sochii 2 irraa hanga 6 tti, rakkina isaaniis dabalaa deema. Tokkoon tokkoon isaanii sekondii 60 booda ykn sochii 20 booda xumurama.
  • Kubbaa tuqi, achiis utubaa itti kaa’uuf tuqi; yookaan harkisi. Kiiboordii irratti, furtuuwwan 1, 2 fi 3 qabachuu fi gadi kaa’uuf fayyadami.
  • Jalqaba rakkoo shaakala gabaabaa tokko jira (darbituu dandeessa). Yeroo taphattu hundatti kubbaawwan halluu haaraan argatu; kanaaf irra deebi’uun haaraa fakkaata, garuu hamma duraa rakkisaa dha.

Nuti tuuta rakkoolee ofii keenyaa qopheessine. Koompiitaraan iddoowwan kubbaawwan 36 hunda sakatta’ee, rakkoon tokkoon tokkoon isaa sochii muraasa sirrii ta’een akka furamu mirkaneesse; sochii 3 fi isaa ol irratti rakkoon hundi furmaata dheeraa xiqqaa tokko qofa qaba. Galmootni boca sadii qorattoonni jijjiiran walitti maku: kubbaawwan hundi utubaa tokko irra, lamaa fi tokko, akkasumas tokkoon tokkoon utubaa irra tokko [2].

Bu’aa kee akkamitti dubbista

  • Sochii muraasa ta’een furte: bu’aa kee isa guddaa, jechuun lakkoofsa rakkoolee sirriitti furte.
  • Sochii dabalataa: sochiiwwan lakkoofsa xiqqaa caalan, rakkoolee furte irratti.
  • Sochii jalqabaa dura yaaduu: kubbaa tuquu dura yeroo hammam akka ilaaltu. Qorattoonni yeroo karoora jalqabaa jedhu.
  • Akkaataa furmaata itti argatte: rakkoolee rakkataa irratti yeroo kee keessaa sochii jalqabaa dura kan dabarsite hammam akka ta’e. Qoodni guddaan, furmaata kee caalaatti dursee sammuu keessatti karoorsuu kee agarsiisa.

Qorannoo tokko keessatti ga’eessota 179 keessaa, namoonni yeroo isaanii keessaa sochii jalqabaa dura karoora baasuuf yeroo guddaa dabarsan, rakkoolee hedduu sochii muraasa ta’een furuu akka danda’an argame [5]. Qorannoo tokko keessatti namoota dursee akka karoorsan ajajuu fiixaan ba’iinsa isaanii fooyyesse [6]; kan biraa keessatti garuu, namoonni yeroo dheeraa karoorsanis sochiiwwan isaanii hin fooyyessine [7]. Kanaaf “akkaataa furmaata itti argatte” akka ibsa tapha kanaa ilaali; seera waliigalaa miti.

Namoonni gahaan erga taphatanii booda, bu’aan kee taphattoota tapha kanaa biroo wajjin eessa akka dhaabbattu gareedhaan agarsiisa: sadarkaa baramaa gadi, baramaa, ykn baramaa ol. Sadarkaa dha, sadarkaa sirrii tokko miti; sababiin isaas taphi kun yeroo tokko taphatamu akkaataa karoora baastu tilmaamaan qofa agarsiisa (armaan gaditti ilaali). Taphattoonni biroon daawwattoota marsariitii kanaa ti; fakkeenya bakka bu’aa miti.

Bu’aan baramaan maal fakkaata?

Gosa qorannoo kanaatiif sadarkaan baramaan hin jiru. Gosa qorannoo irratti rakkoolee rakkataa 24 (sochii 4 hanga 6) qabu keessatti, ga’eessonni dargaggoon giddugaleessaan 24 keessaa gara 17 sochii muraasa ta’een furaniiru; ga’eessonni umuriin isaanii 61 hanga 77 ta’e immoo gara 13 [8]. Rakkooleen, daangaan yeroo fi iskiriinoonni keenya adda; kanaaf lakkoofsonni kun haala ibsu, safartuu madaallii miti.

Taphi kun maal nutti himuu danda’a, maal immoo hin danda’u

Masaraan Landan qorannoo karoora baasuu fi madaallii kilinikaa keessatti ni fayyada; garuu fuulli kun tapha dha, qorannoo kilinikaa miti. Inni sammuu namaa hin madaalu; tapha yeroo tokko taphachuunis suuraa yeroo sanaa qofa: dadhabbiin fi meeshaan itti fayyadamtu akkaataa taphattu ni jijjiiru.

Qorannoo keessatti ga’eessonni dargaggoon 79 kompiitaraan Masaraa Landan yeroo lama, torban lama gidduutti taphatan. Bu’aan sochii isaanii guyyoota lamaan irratti walsimannaan isaa laafaa qofa ture (walitti dhufeenya 0.15), yeroo furmaata argatan garuu saffisaan hojjechuu baratan [9]. Kanaaf bu’aa tokko qajeelfama tilmaamaa qofa godhi; lakkoofsa tokko irratti hundaa’uu mannaa, guyyoota adda addaatti yeroo hedduu yaali.

Gaaffilee yeroo baay’ee gaafataman

Qorannoon Masaraa Landan maal madaala?

Karoora baasuu madaala: sochiiwwan raawwachuu kee dura tartiiba isaanii sammuu keessatti qopheessuu. Bu’aan guddaan rakkoolee meeqa sochii muraasa ta’een akka furte dha. Qorattoonni namoonni sochii jalqabaa dura hammam akka yaadan, akkasumas sochii dabalataa meeqa akka raawwatanis ilaalu [1][5].

Masaraan Landan Masaraa Hanoyii wajjin tokko dha?

Lakki. Lamaan isaanii iyyuu kutaa tokko tokko utubaawwan sadii gidduutti sochoosu; garuu Masaraa Hanoyii keessatti diskii tuulaman, guddina adda addaa qaban sochoosta; diskii guddaa kan xiqqaa irra kaa’uun hin danda’amu. Masaraa Landan keessatti kubbaawwan hundi hamma tokko qabu, utubaawwan lakkoofsa kubbaawwan qabachuu danda’an adda addaa qabu, rakkoon tokkoon tokkoon isaas galma mataa isaa qaba.

Jalqaba karoorsuun wayya moo sochii yaaluun?

Namoota gidduutti, warri yeroo isaanii keessaa sochii jalqabaa dura karoora baasuuf yeroo guddaa dabarsan sochii dabalataa muraasa raawwachuu barbaadu [5]. Garuu yeroo dheeraaf akka karoorsan ajajamuun yeroo hunda hin fayyadu [7]. Mala lamaan yaaliitii isa siif hojjetu ilaali.

Qorannoon Masaraa Landan Helibrain bilisaa dha?

Eeyyee. Taphi kunii fi bu’aan kee guutuun bilisa: galmaa’uun, imeelii kennuun ykn kaffaluun hin jiru. Helibrain galii appii isaa irraa argata; tapha kana taphachuuf appiin sun si hin barbaachisu.

Qorannoowwan walqabatan

Qorannoowwan sammuu bilisaa 43 hunda ilaali

Kana irratti guyyaa guyyaan hojjechuu barbaaddaa? Appiin Helibrain (ammaaf Afaan Ingiliffaan) karoora bilisaa fi karoora kaffaltii qabu qaba.

Maddoota

  1. Shallice T (1982). Specific impairments of planning. Philosophical Transactions of the Royal Society of London B 298(1089):199–209. doi.org/10.1098/rstb.1982.0082
  2. Kaller CP, Rahm B, Köstering L, Unterrainer JM (2011). Reviewing the impact of problem structure on planning: a software tool for analyzing tower tasks. Behavioural Brain Research 216(1):1–8. doi.org/10.1016/j.bbr.2010.07.029
  3. Kaller CP, Unterrainer JM, Rahm B, Halsband U (2004). The impact of problem structure on planning: insights from the Tower of London task. Cognitive Brain Research 20(3):462–472. doi.org/10.1016/j.cogbrainres.2004.04.002
  4. Berg WK, Byrd DL, McNamara JP, Case K (2010). Deconstructing the tower: parameters and predictors of problem difficulty on the Tower of London task. Brain and Cognition 72(3):472–482. doi.org/10.1016/j.bandc.2010.01.002
  5. Schumacher LV, Rahm B, Kaller CP, Schyle V, Weiller C, Unterrainer JM (2026). A novel index to measure pre-planning in the Tower of London task: test–retest reliability and known-group validity. British Journal of Psychology 117(3):1007–1025. doi.org/10.1111/bjop.70044
  6. Unterrainer JM, Rahm B, Leonhart R, Ruff CC, Halsband U (2003). The Tower of London: the impact of instructions, cueing, and learning on planning abilities. Cognitive Brain Research 17(3):675–683. doi.org/10.1016/S0926-6410(03)00191-5
  7. Phillips LH, Wynn VE, McPherson S, Gilhooly KJ (2001). Mental planning and the Tower of London task. Quarterly Journal of Experimental Psychology A 54(2):579–597. doi.org/10.1080/713755977
  8. Jablonska K, Stanczyk M, Piotrowska M, Szymaszek A, Lukomska B, Bednarek H, Szelag E (2022). Age as a moderator of the relationship between planning and temporal information processing. Scientific Reports 12:1548. doi.org/10.1038/s41598-022-05316-6
  9. Piper BJ, Mueller ST, Geerken AR, Dixon KL, Kroliczak G, Olsen RHJ, Miller JK (2015). Reliability and validity of neurobehavioral function on the Psychology Experimental Building Language test battery in young adults. PeerJ 3:e1460. doi.org/10.7717/peerj.1460

Fuulli kun akkamitti qophaa'e: gareen Helibrain qorannoowwan armaan olitti tarreeffaman irraa barreesse; Robert(Afaan Ingiliffaa) (barataa PhD damee baayoo-fiiziksii) immoo Sadaasa 4, 2026 irratti gamaaggale. Maddoonni yeroo jijjiiraman fuula kana ni haaromsina.