Qorannoo yeroo deebii

Akkam saffisaan deebista? Yeroo geengoon magariisa ta'u tuqi. Gara daqiiqaa tokko, bilisaa: galmaa'uun, imeelii kennuun hin barbaachisu; bu'aan kee guutuun asuma mul'ata.

Garee Helibrain irraaRobert(Afaan Ingiliffaa) gamaaggale; barataa PhD damee baayoo-fiiziksii irratti maxxanfameYeroo dhumaaf irratti gamaaggamame

Bu'aa kee akkamitti dubbisuu qabda

  • Yeroo deebii giddugaleessaa: giddugaleessa yeroo tuqaawwan kee safaraman, miili-sekondii (ms) keessatti. Lakkoofsi gadi aanaan saffisa agarsiisa.
  • Tuqaa saffisaa: tuqaa tokko keessaa isa saffisaa. Tuqaan carraa gaarii tokko giddugaleessa caalaa odeeffannoo xiqqoo kenna.
  • Tuqaawwan suuta ta'an: tuqaawwan 500 ms caalaa turan. Qorattoonni hirribaa kana xiyyeeffannoo dhabuu jedhu; hirribni gabaabaan yeroo kana baay'isa [1].
  • Tuqaawwan dursee tuqaman: geengoon magariisa ta'uu isaa dura, yookaan 100 ms gadiitti tuqaman; deebii dhugaa ta'uuf garmalee saffisaa dha. Giddugaleessa kee keessaa ni hambifamu.

Chaartiin giddugaleessa qorannoo laaboraatoorii umurii irratti hundaa'e agarsiisa. Biraawzari meeshaa laaboraatoorii caalaa suuta safara (armaan gadi ilaali); kanaaf chaartii kana akkaataa waliigalaa hubachuuf fayyadami, lakkoofsa kees qorannoo kee duraanii wajjin wal bira qabi.

Chaartii tuqaalee yeroo deebii salphaa giddugaleessaa garee umurii irratti meeshaa laaboraatoorii: 18–24 irratti 218 ms, 25–31 irratti 221, 32–38 irratti 225, 39–45 irratti 228, 46–51 irratti 234, 51–58 irratti 236 fi 59–65 irratti 239 ms.
Fakkii 1. Yeroo deebii salphaa giddugaleessaa umurii irratti, meeshaa laaboraatoorii yeroo sirriitti safaru irratti: umurii 18–24 irratti 218 ms, 25–31 irratti 221, 32–38 irratti 225, 39–45 irratti 228, 46–51 irratti 234, 51–58 irratti 236 fi 59–65 irratti 239 ms. Odeeffannoo: Woods 2015, ga'eessota 1,469 New Zealand keessaa; harkifannaan iskiriinii fi hantuutee hin hir'ifamne [2].

Yeroon deebii gaariin hammam?

Meeshaa laaboraatoorii sirrii irratti yeroo deebii salphaa baramaan gara 230 ms dha. Ga'eessota umurii 18 hanga 65 qaban 1,469 keessatti giddugaleessi 231 ms ture; umurii 18–24 irratti 218 ms irraa ka'ee umurii 59–65 irratti 239 ms ga'e [2]. Biraawzari suuta safara, sababni isaas bilbiloonni fi kompiitaroonni harkifannaa mataa isaanii dabalu: qorannoo laaboraatoorii tokko keessatti 58 hanga 133 ms [3]. Kanaaf bu'aa kee bu'aa qorannoo kee duraanii wajjin wal bira qabi.

Dhugaa gabaabaa

  • Waan safaru: yeroo deebii salphaa; mallattoo tokko eegamu tokkoof sochii tokkoon deebisuuf yeroo fudhatu. Qorannoon kun Qorannoo Damdamannaa Sochii Qaamaa fi Sammuu (PVT), hojii qorannoo dammaqina safaru, kan daqiiqaa tokkoof gabaabfame dha [4].
  • Gatii baramaa: ga'eessota 1,469 keessatti giddugaleessaan 231 ms, iskiriinii laaboraatoorii fi hantuutee taphaa irratti. Garaagarummaan namoota gidduu (gara-jallinni istaandaardii tokko) gara 27 ms ture [2].
  • Umurii: umurii 18 fi 65 gidduutti waggaa tokkoon gara 0.55 ms suuta ta'a [2]. Ga'eessota UK 7,130 keessatti, yeroo deebii salphaan hanga umurii 50 naannoo xiqqoo qofa suuta ta'e [5].
  • Meeshaa: ga'eessonni 44 walumaagalatti meeshaa tuqaa laaboraatooriin 284 ms, gosa iskiriinii tuqa-qabaa qorannoo walfakkaataa irratti 379 ms giddugaleessa qaban [6].
  • Hirriba: hirribni hir'achuun deebii suuta taasisa, akkasumas hir'ina xiyyeeffannoo, jechuun deebii walakkaa sekondii yookaan isaa ol turu, dabala [1].

Qorannoon yeroo deebii akkamitti hojjetu

Tarkaanfii sadii: 1, geengoon yeroo tasaa halluu daalachaatiin turu eegaa; 2, yeroo magariisa ta'u battalumatti tuqi; 3, yeroo halluu magariisaa irraa hanga tuqaatti galmaa'a, marsaaleen irra deebi'amu.
Fakkii 2. Marsaa qorannoo tokko. Yeroon eegumsaa tasaa waan ta'eef, tuqaa kee dursee yeroo isaa tilmaamuu hin dandeessu.
  1. Yeroo magariisa ta'u tuqi. Tuqi, cuqaasi yookaan Space ykn Enter dhiibi.

Kun qorannoo appii Helibrain keessa jiru waliin tokko. Fuulli kun yeroo biraawzari kee geengoo magariisaa agarsiisu ajaju sa'aatii jalqaba; yeroo tuqaan kee ga'u immoo dhaaba. Kanaaf yeroo kee harkifannaa iskiriinii kee fi hantuutee, kiiboordii yookaan iskiriinii tuqa-qabaa kee of keessatti qaba; fuulli weebii safaruu hin danda'u.

Yeroon deebii kee maaltu irratti dhiibbaa qaba?

  • Meeshaa kee. Qorannoowwan laaboraatoorii keessatti, meeshaa fi biraawzara irratti hundaa'uun, fuulonni weebii deebii hunda irratti 58 hanga 133 ms dabalan [3]. Qabduu sadarkaa laaboraatoorii fayyadamuullee, biraawzaroonni 8 hanga 67 ms dabalan [7]. Iskiriinii tuqa-qabaa irratti quba kee gara gilaasii deemuu qaba; qorannoo tokko keessatti kun gara 95 ms dabale [6].
  • Hirriba. Halkan hirriba malee dabarsuu yookaan halkanota gabaabaa hedduu booda, deebiin suuta ta'a; harkifannaa dheeraan baramaa ta'a [1]. Safartuun harkifannaa fi saffisaa kana sirriitti adda baasa [8].
  • Yeroo guyyaa. Xiyyeeffannoon sirna guyyaa hordofa. Namni galgala sa'aatii 11 pm irraa ganama sa'aatii 7 am tti rafuu, halkan fi ganama barii deebii suuta qaba; waaree boodaafi galgala jalqabaa garuu fooyya'a [9].
  • Kaafiinii. Qorannoon bal'aan tokko kaafiinii gara 40 hanga 300 mg dammaqina, xiyyeeffannoo fi yeroo deebii fooyyessa jedhe [10].
  • Alkoolii. Qorannoo qoricha fakkeessaa to'atame keessatti dhiira dargaggoota 16 hirmaachise, alkooliin hamma alkoolii dhiigaa gara 0.07% ga'u, yeroo deebii salphaa yeroo ol'aanaa isaa irratti gara 43 ms suuta taasise [11].
  • Umurii. Garaagarummaan garee umurii xiqqaa fi guddaa Fakkii 1 keessatti gara 21 ms dha. Qorannoon sun yeroo dabalataa sochii jalqabuuf akka ta'e, mallattoo arguu irratti akka hin taane tilmaame [2].
  • Shaakala. Shaakalli yeroo deebii salphaa baay'ee hin jijjiiru. Ga'eessota 48 torbanitti al tokko torban sadiif qoraman keessatti, giddugaleessi 3 ms gadi qofa jijjiirame [12]. Qorannoowwan 36 keessatti, namoonni yaalii lammaffaa irratti xiqqoo saffisanii booda saffisni isaanii tasgabbaa'e [13].
  • Taphoota viidiyoo sochii qabu. Namoonni taphoota sochii qabu yeroo baay'ee taphatan namoota hin taphanne caalaa gara 11% saffisaan deebisan; sirrummaan isaanii walqixa ture, garaagarummaan kun irra caalaa hojii filannoo irratti mul'ate [14]. Qorannoowwan kana keessaa baay'een namoota duraan taphachaa turan wal bira qabanii, taphoonni sababa ta'uu isaanii mirkaneessuu hin dandeenye.
Chaartii utubaa miili-sekondii dabalataa agarsiisu: iskiriinii fi hantuutee laaboraatoorii 18 ms; umurii 18–24 fi 59–65 gidduu 21 ms; alkoolii dhiigaa gara 0.07% irratti 43 ms; biraawzara qabduu tuqaa laaboraatoorii waliin 8 hanga 67 ms; fuula weebii bilbilootaa fi laaptoppii irratti 58 hanga 133 ms; iskiriinii tuqa-qabaa qabduu tuqaa laaboraatoorii wajjin wal bira qabamee 95 ms.
Fakkii 3. Waan yeroo deebii irratti miili-sekondii dabaluu, safartuuwwan maxxanfaman irraa. Odeeffannoo: Woods 2015 [2]; Pérez-Mañá 2022 [11]; Bridges 2020 [7]; Pronk 2020 [3]; Grandner 2018 [6].

Qorannoon kun maal nutti himuu danda'a, maal immoo hin danda'u

Qorannoon kun amma, meeshaa kana irratti, mallattoo tokko eegamu tokkoof hammam saffisaan deebitu safara. Intelekkii, dandeettii konkolaachisuu yookaan haala fayyaa kamiyyuu hin safaru; akkasumas qorannoo dhukkubaa miti.

Harkifannaan meeshaa daangaa guddaa dha: garaagarummaa umurii Fakkii 1 keessaa guutuu caalaa guddaa dha; meeshaalee gidduuttis garaagara. Kun yeroo nama tokko nama biraa wajjin wal bira qabdu baay'ee barbaachisaa dha [3]. Kanaaf lakkoofsa kee bu'aa kee duraanii, meeshaa fi biraawzara walfakkaataa irratti argatte wajjin wal bira qabi.

Daqiiqaan tokko suuraa yeroo tokkoo ti. Gosti PVT gabaabaan hir'ina hirribaa adda baasa; garuu bu'aan isaa kan gosa daqiiqaa 10 caalaa xiqqaa dha [15]. Yeroon deebii kee yoo si yaaddesse, fakkeenyaaf erga dhukkubsattee yookaan qoricha haaraa jalqabdee, hakiima waliin haasa'i.

Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman

200 ms yeroo deebii gaarii dhaa?

Eeyyee, 200 ms qorannoo yeroo deebii salphaa biraawzara keessatti saffisaa dha. Meeshaa laaboraatoorii sirrii irratti ga'eessonni umurii 18–24 giddugaleessaan 218 ms turan; harkifannaan iskiriinii fi hantuutee laaboraatoorichaa keessaa baafamee booda gara 200 ms ture [2]. Biraawzaroonni fi bilbiloonni meeshaa laaboraatoorii caalaa harkifannaa dabalatu [3]. Marsariitii qorannoo yeroo deebii beekamaa tokko irratti cuqaasawwan miliyoona 81 ol keessaa giddugaleessi 273 ms dha [16].

Yeroon deebii umurii irratti giddugaleessaan hammam?

Qorannoo laaboraatoorii ga'eessota 1,469 irratti taasifame keessatti, yeroo deebii salphaa giddugaleessaan umurii wajjin suuta dabale: umurii 18–24 irratti 218 ms, 39–45 irratti 228 ms, 59–65 irratti 239 ms; waggaa tokkoof gara walakkaa miili-sekondii dha [2]. Qorannoo UK ga'eessota 7,130 irratti taasifame keessatti, yeroo deebii salphaan hanga umurii 50 naannoo xiqqoo qofa jijjiirame; yeroo deebii filannoo garuu umurii guutuu suuta ta'e [5].

Bilbila koo irratti yeroon deebii maaliif suuta ta'a?

Qorannoon yeroo deebii bilbila irratti harkifannaa lama qaba. Qubni kee gara gilaasii deemuu qaba; bilbilaa fi biraawzarri tuqaa galmeessuuf yeroo fudhatu. Ga'eessonni 44 qorannoo damdamannaa meeshaa tuqaa laaboraatoorii fi iskiriinii tuqa-qabaa irratti yeroo fudhatan giddugaleessi isaanii 284 ms fi 379 ms ture [6]. Bu'aa bilbilaa bu'aa bilbilaa wajjin wal bira qabi.

Yeroo deebii koo fooyyessuu nan danda'aa?

Shaakalli yeroo deebii salphaa baay'ee xiqqoo jijjiira: qorannoo torban sadii keessatti giddugaleessonni 3 ms gadi jijjiiraman [12]. Hirribni, dammaqinni fi meeshaan caalaatti dhiibbaa qabu: hir'inni hirribaa deebii suuta taasisa [1]; kaafiiniin hamma madaalawaan yeroo deebii fooyyessa [10].

Qorannoon yeroo deebii Helibrain dhuguma bilisaa?

Eeyyee. Qorannoon yeroo deebii Helibrain fi bu'aan kee guutuun bilisaa dha: galmaa'uun, imeelii kennuun, kaffaluun hin barbaachisu; wanti kamiyyuu “gabaasa guutuu” jedhamee hin dhokatu. Helibrain appii isaa irraa galii argata; appiin sun karoora bilisaa fi karoora kaffaltii qaba. Qorannoo kana gochuuf yookaan bu'aa kee ilaaluuf appiin si hin barbaachisu.

Qorannoon yeroo deebii qorannoo riflee wajjin tokkoo?

Lakki. Qorannoon riflee, akka jilba hakiimni rukutu, deebii ofumaan murtii malee uumamu ilaala. Qorannoon yeroo deebii garuu deebii fedhii irratti hundaa'e safara: mallattoo argita, murteessita, sochoota. Qorannoon yeroo deebii Helibrain saffisa deebii fedhii irratti hundaa'e kana safara; kanaaf rifelee yookaan narvii kee irratti waan tokko illee hin himu.

Qorannoowwan walqabatan

Qorannoowwan sammuu bilisaa 43 hunda ilaali

Kana irratti guyyaa guyyaan hojjechuu barbaaddaa? Appiin Helibrain (ammaaf Afaan Ingiliffaan) karoora bilisaa fi karoora kaffaltii qabu qaba.

Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman

Madda

  1. Lim J, Dinges DF (2008). Hir'ina hirribaatii fi xiyyeeffannoo dammaqinaan hordofuu. Annals of the New York Academy of Sciences 1129:305–322. doi.org/10.1196/annals.1417.002
  2. Woods DL, Wyma JM, Yund EW, Herron TJ, Reed B (2015). Wantoota yeroo deebii salphaa irratti dhiibbaa geessisan. Frontiers in Human Neuroscience 9:131. doi.org/10.3389/fnhum.2015.00131 (barreeffama guutuu bilisaan: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4374455/)
  3. Pronk T, Wiers RW, Molenkamp B, Murre J (2020). Yeroo sammuu keessatti safaruu harka keessatti? Sirrummaa yeroo appilikeeshinii weebii iskiriinii tuqaatii fi meeshaalee kiiboordii irratti. Behavior Research Methods 52(3):1371–1382. doi.org/10.3758/s13428-019-01321-2 (barreeffama guutuu bilisaan: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7280355/)
  4. Dinges DF, Powell JW (1985). Xiinxala kompiitara xixiqqaa irratti raawwii hojii yeroo dheeraaf itti fufan keessatti hojii RT mul'ataa salphaa fi geejjibamuu danda'u irratti. Behavior Research Methods, Instruments, & Computers 17(6):652–655. doi.org/10.3758/BF03200977
  5. Der G, Deary IJ (2006). Umurii fi garaagarummaa saalaa yeroo deebii ga'eessotaa keessatti: bu'aawwan qorannoo fayyaa fi jireenyaa Yunaayitid Kingidam. Psychology and Aging 21(1):62–73. doi.org/10.1037/0882-7974.21.1.62
  6. Grandner MA, Watson NF, Kay M, Ocaño D, Kientz JA (2018). Qorannoo dammaqina sochii sammuu (PVT) iskiriinii tuqaatii irratti hojjetu mirkaneessuun barbaachisaa dha: qorannoo fayyaa hirribaa keessatti yaadota ijoo. Sleep Health 4(5):387–389. doi.org/10.1016/j.sleh.2018.08.003 (barreeffama guutuu bilisaan: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6152888/)
  7. Bridges D, Pitiot A, MacAskill MR, Peirce JW (2020). Qorannoo yeroo guddaa: jenereetota yaalii garaagaraa, kan laaboraatoorii keessatti fi toora interneetii irratti hojjetan walbira qabu. PeerJ 8:e9414. doi.org/10.7717/peerj.9414
  8. Basner M, Dinges DF (2011). Qorannoo dammaqina sochii sammuu (PVT) hir'ina hirribaatiif miira-qabeessa ta'uu isaa guddisuu. Sleep 34(5):581–591. doi.org/10.1093/sleep/34.5.581 (barreeffama guutuu bilisaan: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3079937/)
  9. Valdez P (2019). Marsaawwan sa'aatii qaamaa xiyyeeffannoo keessatti. Yale Journal of Biology and Medicine 92(1):81–92. pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6430172/
  10. McLellan TM, Caldwell JA, Lieberman HR (2016). Dhiibbaa kaafeeniin raawwii hubannoo, qaamaa fi hojii irratti qabu ilaalchisee gamaaggama. Neuroscience & Biobehavioral Reviews 71:294–312. doi.org/10.1016/j.neubiorev.2016.09.001
  11. Pérez-Mañá C, Mateus JA, Díaz-Pellicer P, et al. (2022). Dhugaatii humna kennu alkoolii wajjin makuun dandeettiiwwan konkolaachisuun walqabatan irratti dhiibbaa qabu. International Journal of Neuropsychopharmacology 25(1):13–25. doi.org/10.1093/ijnp/pyab051 (barreeffama guutuu bilisaan: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8756085/)
  12. Woods DL, Wyma JM, Yund EW, Herron TJ (2015). Qorannoo irra deddeebiin gochuu, nama qormaata dogoggoraan hojjetu fakkeessuu fi miidhaa sammuu miidhaa qaamaa irraa dhufu, safartuuwwan sirrii ta'an kan yeroo deebii mul'ataa salphaa irratti qaban irratti dhiibbaa akkamii akka geessisan. Frontiers in Human Neuroscience 9:540. doi.org/10.3389/fnhum.2015.00540
  13. Scharfen J, Blum D, Holling H (2018). Qormaata saffisa sammuu keessatti irra deebi'anii qoratamuun yeroo deebii hir'achuu: xiinxala qorannoowwan hedduu walitti qabuu. Journal of Intelligence 6(1):6. doi.org/10.3390/jintelligence6010006
  14. Dye MWG, Green CS, Bavelier D (2009). Taphoota viidiyoo gochaa fayyadamuun saffisa odeeffannoo qindeessuu guddisuu. Current Directions in Psychological Science 18(6):321–326. doi.org/10.1111/j.1467-8721.2009.01660.x (barreeffama guutuu bilisaan: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2871325/)
  15. Basner M, Mollicone D, Dinges DF (2011). Qorannoo dammaqina sochii sammuu gabaabaa (PVT-B) hir'ina hirriba guutuu fi muraasaaf sirrii fi miira-qabeessa ta'uu isaa. Acta Astronautica 69(11–12):949–959. doi.org/10.1016/j.actaastro.2011.07.015 (barreeffama guutuu bilisaan: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3197786/)
  16. Human Benchmark. Istaatistiksii yeroo deebii (odeeffannoo marsariitichaa fayyadamtoota irraa, meeshaalee garaagaraa; mala maxxanfame hin qabu). humanbenchmark.com/tests/reactiontime/statistics (kan mirkanaa'e 3 November 2026)

Fuulli kun akkamitti qophaa'e: gareen Helibrain qorannoowwan armaan olitti tarreeffaman irraa barreesse; Robert(Afaan Ingiliffaa) (barataa PhD damee baayoo-fiiziksii) immoo Sadaasa 3, 2026 irratti gamaaggale. Maddoonni yeroo jijjiiraman fuula kana ni haaromsina.