Ragaa fi lakkoofsota ijoo
| Fakkeenya | Lakkoofsa | Waan mirkaneessu |
|---|---|---|
| Adeemsa deebii salphaa Woods | Shaakalaa 20, yaalii qorannoo 120 | Adeemsa qorannoo tokko; daangaa xiqqaa waliigalaa miti |
| Shallaggii yaalii walaba ta'an fakkeenyaaf | Yaalii dachaa 4 | Yoo jijjiiramni akkuma jirutti hafe, dogoggora istaandaardii walakkaatti hir'isa |
| Qorannoo amanamummaa durii | Deebii salphaa 18, yaalii filannoo lamaa 30 | Haala qorannoo sanaa keessatti gahaa ture |
Lakkoofsotni durii kun Hamsher fi Benton irraa dhufu; cuunfaan isaanii xumura qorannoo sanaaf qofa akka ta'e ifatti daangessa. Isaan seera mirkaneessaa ta'anii tapha biraawzarii ammayyaa keessatti fayyadamuu hin qabu. Amanamummaan bu'aa murtaa'e irra deebi'amee argamuu danda'uu ilaala; humni qorannoo immoo carraa dhiibbaa murtaa'e argachuu ilaala. Isaan walitti dhufeenya qabu, garuu gaaffii adda addaati. de S. Hamsher et al., 1977 Miller, 2023
Hojii tokko irra deddeebiin hojjechuun maaliif gargaara
Yaaliin tokkoon tokkoon isaa walaba ta'ee, jijjiiramni hin jijjiiramne taanaan, dogoggorri istaandaardii giddugaleessaa sadarkaa jijjiirama yaalii tokkoo hundee iskuweerii lakkoofsa yaalii irratti hiruun argama. Fakkeenyi dachaa afurii foormulaa kana irraa dhufa. Yaalii dhugaa keessatti garuu namoonni barachuu, dadhabuu yookaan tooftaa isaanii jijjiiruu waan danda'aniif tilmaamni kun guutamuu dhiisuu danda'a. Kanaaf shallaggiin lakkoofsa yaalii moodeela malee, bu'aan dhuunfaa tasgabbaa'aa akka ta'u wabii miti. Miller, 2023
Xiinxalli ammayyaa lakkoofsa yaalii irratti taasifames dhiibbaan shaakalaan jijjiiramuu akka danda'u agarsiisa. Yaalii dabalachuun yaalii jalqabaa hin jijjiiramne sana garagalchuu qofa miti. Qorannoon bu'aa safaramu filachuu fi hojii yeroo qorannichaa akkamitti akka jijjiiramu ilaaluu qaba. Miller, 2023
Amanamummaa akkamii barbaadda?
Adeemsa tokko keessatti bu'aan walfakkaachuu, guyyaa adda addaa irratti walfakkaachuu fi namoota sadarkaa keessa kaa'uun walfakkaachuu adda addadha. Barreeffamni waa'ee walfaallaa amanamummaa jedhu hojiiwwan bu'aa garee cimaa agarsiisan garuu garaagarummaa dhuunfaa amanamummaan safaruu dadhaban akka jiran galmeesseera. Dhiibbaan Stroop yookaan yeroo deebii giddugaleessaan guddaan bu'aa gabaabaa namni tokkoo dhibbeentaa keessaa isaa murteessuuf mijataa ta'a jechuu miti. Hedge et al., 2017
Maal irratti hundaa'a?
Giddugaleessi, giddugaleessi tartiibaa fi xiqqaan gaaffilee adda addaa deebisu
Deebiin saffisaan kennamu amala raawwii kan giddugaleessa irraa adda ta'e tilmaama. Keessumaa carraa meeqa akka ofiif kennitu irratti baay'ee hundaa'a. Bu'aan suuta ta'e kan adda ba'e giddugaleessa ol kaasuu danda'a; seera dursee kaa'ame malee isaan haquun immoo bu'aa jallisu danda'a. Qorannoon waa'ee bu'aa yeroo deebii irraa fagaatee jiru irratti taasifame, seera bu'aa shallaguu yeroo yaalii walbira qabdu dura dhaabbataa gochuun maaliif barbaachisaa akka ta'e agarsiisa. Ratcliff, 1993
Qorannoon hirriba irratti taasifame filannoon bu'aa maaliif barbaachisaa akka ta'e agarsiisa: qorattoonni dammaqina sochii-sammuu deebii suuta ta'uu fi hanqina deebii, cuunfaa giddugaleessa yeroo deebii irraa adda baasu. Tapha gabaabaa keessaa bu'aa gaarii irra deddeebiin fudhachuun, hojii dammaqina yeroo dheeraa irratti hir'ina hirribaa irraa miidhamuu walfakkaataa safara jedhamee tilmaamamuu hin danda'u. Basner et al., 2011
Maal lakkoofsa yaalii barbaachisaa fakkaatu jijjiira?
Jijjiiramni yeroo meeshaa keessatti dabalamu jijjiirama bu'aa dabala; harkifannaan meeshaa dhaabbataa ta'e immoo jallina dabala. Yaalii dabalachuun isa jalqabaa hir'isuuf gargaaruu danda'a, garuu isa lammaffaa safara sirreessuun hin balleessu. Madaalliin yeroo fi bu'aan sirreessa laaboraatoorii madda dogoggoraa lamaan kana adda baasuun barbaachisaa ta'uu mirkaneessu. Anwyl-Irvine et al., 2020 Bridges et al., 2020 Woods et al., 2015
Hordoffii dhuunfaa idilee ta'eef, adeemsa salphaatti itti fufuu dandeessu filadhu; yeroo hunda lakkoofsa yaalii walqixa fayyadami; galmee dhuunfaa qofaa osoo hin taane yaalii xumurame hunda galmeessi. Kana akka mala walbira qabuu ilaali; gorsa mirkanaa'e kan lakkoofsa xiqqaa murtaa'eef kennamu miti. Kaayyoon dhibbeentaa qorannoo saayinsii argachuu yoo ta'e, hojiin sun saamuda bakka bu'aa qabuun, akkasumas amanamummaa safarameen madaalamuu fi yaalii gahaa qabaachuu qaba. Hedge et al., 2017 Miller, 2023
Umuriin, qophii fi hirribni yeroo walga'ii tokkoo keessatti yookaan walga'iiwwan gidduutti raawwii jijjiiruu danda'u. Haalota hanga danda'ametti wal fakkaataa gochuun bu'aa hiikuuf gargaara; garuu qindoominni akkamii iyyuu bu'aa biraawzarii madaallii yaalaa hin godhu. Woods et al., 2015 Basner et al., 2011
Qorannoo bilisaa kanaan walqabatu yaali
Qorannoo yeroo deebii
Qorannoo yeroo deebii yeroo hundaa qajeelfama fi mala galtee wal fakkaatuun yaali. Bu'aan isaa gabaabaan hojii kana qorachuuf gargaara. Adeemsi qorannoo yaalii 120 qabu odeeffannoo safartuu irratti siif kennu malee, hanga qabxii murtaa'e argattutti tapha kana irra deddeebitee akka taphattu hin ajaju.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Yaaliin shan gahaa dhaa?
Hojicha agarsiisuu danda'u; garuu walbira qabuu dhuunfaa murtaa'eef amanamoo ta'uu isaanii qorachuun barbaachisa. Seerri yaalii shanii qorannoo yeroo deebii hundaaf hojiirra oolu hin jiru. Hedge et al., 2017
Bu'aa koo isa saffisaa fayyadamuu qabaa?
Bu'aa hordofuuf murteessite yoo ta'e qofa. Yaalii dabalachuun deebii haala hin baratamneen saffisaa argachuuf carraa dabala. Ratcliff, 1993
Odeeffannoon dabalataa yeroo hunda qorannoo fooyyessaa?
Ofumaan miti. Lakkoofsi yaalii, lakkoofsi hirmaattotaa, shaakalli, shallaggiin bu'aa fi dhiibbaan qorannoo keessa jiru hundi barbaachisoodha. Miller, 2023
Maddoota
- Woods et al. (2015). Wanti harkifannaa yeroo deebii salphaa irratti dhiibbaa geessisan.
- Miller (2023). Hirmaattota meeqa? Yaalii meeqa? Humna qorannoo yeroo deebii guddisuu.
- de S. Hamsher et al. (1977). Amanamummaa murtii yeroo deebii.
- Hedge et al. (2017). Walfaallaa amanamummaa: Hojiiwwan hubannoo sammuu cimaa ta'an garaagarummaa dhuunfaa amanamaa maaliif hin uuman.
- Ratcliff (1993). Mala deebii yeroo irraa fagaate ittiin ilaalan.
- Basner et al. (2011). Qorannoo dammaqina sochii-sammuu (PVT) hir'ina hirribaaf miira-qabeessa gochuu.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Sirrii ta'uu fi madaalawummaa dhugaa waltajjiiwwan qorannoo toora interneetii, biraawzaroota weebii fi meeshaalee.
- Bridges et al. (2020). Qorannoo bal'aa yeroo: uumaalee qorannoo laaboraatoorii fi toora interneetii walbira qabu.