Tsiba uye kumxholo

Uvavanyo lwexesha lokusabela

Usabela ngokukhawuleza kangakanani? Cofa xa isangqa sijika sibe luhlaza. Kuthatha malunga nomzuzu, simahla: akukho kubhalisa, akukho imeyile, kwaye iziphumo zakho ezipheleleyo zibonakala apha.

Ibhalwe liqela leHelibrainIhlolwe nguRobert(IsiNgesi), umfundi ofundela isidanga sePhD kwi-biophysicsIpapashwe ngomhla we-Ihlolwe okokugqibela ngomhla we-

Indlela yokufunda amanqaku akho

  • Umndilili wexesha lokusabela: lixesha eliphakathi kweempompo zakho ezilinganisiweyo, ngeemillisecond (ms). Inani elisezantsi lithetha ukusabela ngokukhawuleza.
  • Eyona mpompo ikhawulezayo: yeyona mpompo ikhawulezayo oyenzileyo. Impompo enye enethamsanqa ayithethi kangako njengomndilili.
  • Iimpompo ezicothayo: iimpompo ezithatha ngaphezu kwe-500 ms. Abaphandi bokulala bazibiza ngokuba kukuphelelwa yingqwalasela, kwaye zixhaphaka ngakumbi emva kokulala ixesha elifutshane [1].
  • Iimpompo zangaphambi kwexesha: iimpompo ezenziwe ngaphambi kokuba isangqa sijike sibe luhlaza, okanye ngaphantsi kwe-100 ms, nto leyo ekhawuleza kakhulu ukuba ibe yimpendulo yokwenene. Azibalwa kumndilili wakho.

Itshati ibonisa imilinganiselo yomndilili yaselebhu ngokobudala. Isikhangeli sewebhu silinganisa ixesha elicothayo kunesixhobo selebhu (jonga ngezantsi), ngoko sebenzisa itshati ukuze ubone indlela amanani atshintsha ngayo, uze uthelekise inani lakho neemvavanyo zakho zangaphambili.

Itshati yamachaphaza ebonisa umndilili wexesha lokusabela okulula ngokwamaqela obudala kwisixhobo selebhu: 218 ms kwiminyaka eyi-18–24, 221 kwiminyaka eyi-25–31, 225 kwiminyaka eyi-32–38, 228 kwiminyaka eyi-39–45, 234 kwiminyaka eyi-46–51, 236 kwiminyaka eyi-51–58 ne-239 ms kwiminyaka eyi-59–65.
Umfanekiso 1. Umndilili wexesha lokusabela okulula ngokobudala kwisixhobo selebhu esilinganisa ixesha ngokuchanileyo: 218 ms kwiminyaka eyi-18–24, 221 kwiminyaka eyi-25–31, 225 kwiminyaka eyi-32–38, 228 kwiminyaka eyi-39–45, 234 kwiminyaka eyi-46–51, 236 kwiminyaka eyi-51–58 ne-239 ms kwiminyaka eyi-59–65. Idatha: Woods 2015, abantu abadala abayi-1,469 eNew Zealand; ukulibaziseka kwesikrini nemouse akuzange kususwe [2].

Liliphi ixesha lokusabela elilungileyo?

Ixesha eliqhelekileyo lokusabela okulula kwisixhobo selebhu esichanileyo limalunga ne-230 ms. Kubantu abadala abayi-1,469 abaneminyaka eyi-18 ukuya ku-65, umndilili wawuyi-231 ms, usuka kwi-218 ms kwiminyaka eyi-18–24 uye kwi-239 ms kwiminyaka eyi-59–65 [2]. Uvavanyo lwesikhangeli sewebhu lubonisa ixesha elicothayo, kuba iifowuni neekhompyutha zongeza ukulibaziseka kwazo: yi-58 ukuya kwi-133 ms kolunye uvavanyo lwaselebhu [3]. Ngoko ke thelekisa amanqaku akho neemvavanyo zakho zangaphambili.

Iinkcukacha ezikhawulezayo

  • Into eliyilinganiselayo: ixesha lokusabela okulula, ixesha lokuphendula kumqondiso omnye olindelekileyo ngentshukumo enye. Olu vavanyo luguqulelo lomzuzu omnye lwe-Psychomotor Vigilance Test (PVT), umsebenzi wophando wokuvavanya ukuphaphama [4].
  • Ixabiso eliqhelekileyo: umndilili we-231 ms kubantu abadala abayi-1,469, kwisikrini selebhu nemouse yemidlalo. Umahluko phakathi kwabantu (ukutenxa okuqhelekileyo okunye) wawumalunga ne-27 ms [2].
  • Ubudala: ixesha licotha malunga ne-0.55 ms ngonyaka phakathi kweminyaka eyi-18 neyi-65 [2]. Kubantu abadala base-UK abayi-7,130, ixesha lokusabela okulula alizange licothe kakhulu de kube malunga neminyaka eyi-50 [5].
  • Isixhobo: abantu abadala abafanayo abayi-44 babenomndilili we-284 ms kwibhokisi yamaqhosha yaselebhu ne-379 ms kuhlobo lwesikrini sokuchukumisa lwaloo vavanyo [6].
  • Ukulala: ukungabikho kokulala kunciphisa isantya sokuphendula kuze kongeze amaxesha okuphelelwa yingqwalasela, oko kukuthi iimpendulo ezithatha isiqingatha sesekhondi okanye nangaphezulu [1].

Indlela olusebenza ngayo uvavanyo lwexesha lokusabela

Amanyathelo amathathu: 1, linda isangqa esingwevu ixesha elingakhethwanga kwangaphambili; 2, cofa ngokukhawuleza xa sijika sibe luhlaza; 3, ixesha elisusela ekubeni luhlaza de ucofe liyarekhodwa, kuze kuphindwe imijikelo.
Umfanekiso 2. Umjikelo omnye wovavanyo. Ixesha lokulinda alaziwa kwangaphambili, ngoko awunakubeka ixesha lokucofa kwakho kwangaphambili.
  1. Cofa xa sijika sibe luhlaza. Cofa, nqakraza okanye ucinezele i-Space okanye i-Enter.

Olu luvavanyo olufanayo nolukwi-app ye-Helibrain. Eli phepha liqalisa iwotshi xa liyalela isikhangeli sakho ukuba sibonise isangqa esiluhlaza, lize liyimise xa lifumana ukucofa kwakho. Ngoko ke ixesha lakho liquka ukulibaziseka kwesikrini sakho kunye nokulibaziseka kwemouse, ikhibhodi okanye isikrini sokuchukumisa, izinto iphepha lewebhu elingenakuzilinganisa.

Yintoni echaphazela ixesha lakho lokusabela?

  • Isixhobo sakho. Kwiimvavanyo zaselebhu, amaphepha ewebhu ongeze i-58 ukuya kwi-133 ms kwimpendulo nganye, kuxhomekeke kwisixhobo nakwisikhangeli [3]. Kwanangesixhobo samaqhosha somgangatho waselebhu, izikhangeli zongeze i-8 ukuya kwi-67 ms [7]. Kwisikrini sokuchukumisa, umnwe wakho kufuneka ufike nakwiglasi, nto leyo eyongeze malunga ne-95 ms kolunye uphando [6].
  • Ukulala. Emva kobusuku ungakhange ulale, okanye emva kobusuku obuliqela bokulala ixesha elifutshane, iimpendulo ziyacotha yaye amaxesha amade okuphelelwa yingqwalasela axhaphaka [1]. Iindlela zokulinganisa ukuphelelwa yingqwalasela nesantya zikubona kakuhle oku [8].
  • Ixesha losuku. Ingqwalasela ilandela isingqi semihla ngemihla. Kumntu olala ukusuka ngo-11 pm ukuya ku-7 am, ukusabela kucotha kakhulu ebusuku nasekuseni, kuze kube ngcono emva kwemini nasekuqaleni kwangokuhlwa [9].
  • Ikhafeyini. Uphononongo olubanzi lufumanise ukuba malunga ne-40 ukuya kwi-300 mg yekhafeyini kuphucula ukuphaphama, ukuhlala uphaphile nexesha lokusabela [10].
  • Utywala. Kuvavanyo olulawulwa nge-placebo olwenziwa kumadoda aselula ayi-16, utywala obunyuse utywala egazini ukuya malunga ne-0.07% bacothisa ixesha lokusabela okulula malunga ne-43 ms xa babunamandla kakhulu [11].
  • Ubudala. Umahluko phakathi kwamaqela amancinane namadala kuMfanekiso 1 umalunga ne-21 ms. Uphononongo lwaqikelela ukuba ixesha elongezelelweyo lisetyenziswa ekuqaliseni intshukumo, hayi ekuboneni umqondiso [2].
  • Ukuziqhelanisa. Ukuziqhelanisa akulutshintshi kangako ixesha lokusabela okulula. Kubantu abadala abayi-48 abavavanywa kanye ngeveki kangangeeveki ezintathu, umndilili watshintsha ngaphantsi kwe-3 ms [12]. Kuzo zonke izifundo eziyi-36, abantu bakhawuleza kancinane kwilinge lesibini baza emva koko isantya sabo sizinza [13].
  • Imidlalo yevidiyo yentshukumo. Abadlali abadla ngokudlala imidlalo yentshukumo baphendula malunga ne-11% ngokukhawuleza kunabo bangadlaliyo, ngokuchaneka okufanayo, ikakhulu kwimisebenzi efuna ukukhetha [14]. Uninzi lwezi zifundo lwathelekisa abantu ababesele bedlala, ngoko kusenokwenzeka ukuba imidlalo ayingonobangela.
Itshati yeentsika ebonisa iimillisecond ezongezelelweyo: isikrini nemouse zaselebhu 18 ms; iminyaka eyi-18–24 xa ithelekiswa neyi-59–65, 21 ms; utywala obumalunga ne-0.07% egazini, 43 ms; isikhangeli esinebhokisi yamaqhosha yaselebhu, 8 ukuya kwi-67 ms; iphepha lewebhu kwiifowuni nakwiilaptop, 58 ukuya kwi-133 ms; isikrini sokuchukumisa xa sithelekiswa nebhokisi yamaqhosha yaselebhu, 95 ms.
Umfanekiso 3. Izinto ezongeza iimillisecond kwixesha lokusabela, ngokwemilinganiselo epapashiweyo. Idatha: Woods 2015 [2]; Pérez-Mañá 2022 [11]; Bridges 2020 [7]; Pronk 2020 [3]; Grandner 2018 [6].

Izinto olunokukuxelela zona nolungenakukuxelela zona olu vavanyo

Olu vavanyo lulinganisa indlela okhawuleza ngayo ukuphendula kumqondiso omnye olindelekileyo, ngalo mzuzu, kwesi sixhobo. Alulinganisi ubukrelekrele, ukufaneleka ukuqhuba okanye nayiphi na imeko yempilo, yaye alusosifo oluxilongayo.

Ukulibaziseka kwesixhobo ngowona mda mkhulu: kukhulu kunomahluko opheleleyo wobudala kuMfanekiso 1, kwaye kuyahluka phakathi kwezixhobo. Oku kubaluleke kakhulu xa kuthelekiswa umntu nomnye [3]. Ngoko thelekisa inani lakho namanqaku akho angaphambili kwakweso sixhobo nakwisikhangeli sinye.

Umzuzu omnye ngumfanekiso wexesha nje. Iinguqulelo ezimfutshane ze-PVT zisakwazi ukubona ukungabikho kokulala, kodwa iziphumo zincinane kunezo zenguqulelo yemizuzu eyi-10 [15]. Ukuba ixesha lakho lokusabela liyakukhathaza, umzekelo emva kokugula okanye emva kokuqala iyeza elitsha, thetha nogqirha.

Imibuzo edla ngokubuzwa

Ngaba i-200 ms lixesha elilungileyo lokusabela?

Ewe, i-200 ms ikhawuleza kakhulu kuvavanyo lwexesha lokusabela olulula kwisikhangeli sewebhu. Kwisixhobo selebhu esilinganisa ixesha ngokuchanileyo, abantu abadala abaneminyaka eyi-18–24 babenomndilili we-218 ms, yaye ixesha lalimalunga ne-200 ms xa kususwa ukulibaziseka kwesikrini nemouse yelebhu ngokwayo [2]. Izikhangeli neefowuni zongeza ukulibaziseka okungaphezulu kunezixhobo zaselebhu [3]. Kwiwebhusayithi enye edumileyo yovavanyo lokusabela, ixesha eliphakathi kokucofa okungaphezu kwezigidi eziyi-81 liyi-273 ms [16].

Uthini umndilili wexesha lokusabela ngokobudala?

Kuphononongo lwaselebhu lwabantu abadala abayi-1,469, umndilili wexesha lokusabela okulula unyuke kancinane ngokobudala: 218 ms kwiminyaka eyi-18–24, 228 ms kwiminyaka eyi-39–45 ne-239 ms kwiminyaka eyi-59–65, malunga nesiqingatha se-millisecond ngonyaka [2]. Kuvavanyo lwase-UK lwabantu abadala abayi-7,130, ixesha lokusabela okulula alitshintshanga kakhulu de kube malunga neminyaka eyi-50, ngoxa ixesha lokusabela xa kukhethwa phakathi kwezinto ezahlukeneyo lacotha kubo bonke ubudala bokuba mdala [5].

Kutheni ixesha lam lokusabela licotha kwifowuni yam?

Uvavanyo lwexesha lokusabela kwifowuni longeza ukulibaziseka kabini. Umnwe wakho kufuneka ufike kwiglasi, yaye ifowuni nesikhangeli zithatha ixesha ukubona ukubamba. Xa abantu abadala abafanayo abayi-44 benza uvavanyo lokuphaphama kwibhokisi yamaqhosha yaselebhu nakwisikrini sokuchukumisa, imilinganiselo yabo yayiyi-284 ms ne-379 ms [6]. Thelekisa amanqaku efowuni nawamanye awafumene efowunini.

Ndingaliphucula ixesha lam lokusabela?

Ukuziqhelanisa akulitshintshi kangako ixesha lokusabela okulula: kuphononongo lweeveki ezintathu, imilinganiselo yomndilili yatshintsha ngaphantsi kwe-3 ms [12]. Ukulala, ukuphaphama nesixhobo zinefuthe elikhulu ngakumbi: ukungabikho kokulala kunciphisa isantya sokuphendula [1], kwaye ikhafeyini ephakathi iphucula ixesha lokusabela [10].

Ngaba uvavanyo lwexesha lokusabela lwe-Helibrain lusimahla ngokwenene?

Ewe. Uvavanyo lwexesha lokusabela lwe-Helibrain neziphumo zakho ezipheleleyo zisimahla: akukho kubhalisa, akukho imeyile, akukho ntlawulo, yaye akukho nto ifihlwayo ukuze ufumane “ingxelo epheleleyo”. I-Helibrain ifumana imali kwi-app yayo, enesicwangciso sasimahla nezicwangciso ezihlawulelwayo; akuyomfuneko ukuba ube ne-app ukuze wenze uvavanyo okanye ubone iziphumo zakho.

Ngaba uvavanyo lwexesha lokusabela luyafana novavanyo lwe-reflex?

Hayi. Uvavanyo lwe-reflex, njengokucofa kwedolo kukagqirha, luvavanya impendulo ezenzekelayo eyenzeka ngaphandle kokwenza isigqibo. Uvavanyo lwexesha lokusabela lulinganisa impendulo oyikhethayo: uyawubona umqondiso, wenze isigqibo uze ushukume. Uvavanyo lwexesha lokusabela lwe-Helibrain lulinganisa eso santya sokuzikhethela, ngoko alutsho nto ngee-reflex zakho okanye ngemithambo-luvo yakho.

Bona zonke iimvavanyo zengqondo zasimahla eziyi-43

Ufuna ukusebenza koku yonke imihla? I-app yeHelibrain (okwangoku ifumaneka ngesiNgesi) inesicwangciso sasimahla kunye nezicwangciso ezihlawulelwayo.

Imibuzo eqhelekileyo

Imithombo

  1. Lim J, Dinges DF (2008). Ukungalali nokuhlala uphaphile uze unikele ingqalelo. Annals of the New York Academy of Sciences 1129:305–322. doi.org/10.1196/annals.1417.002
  2. Woods DL, Wyma JM, Yund EW, Herron TJ, Reed B (2015). Izinto ezichaphazela ixesha lokulibaziseka xa umntu esabela ngokulula. Frontiers in Human Neuroscience 9:131. doi.org/10.3389/fnhum.2015.00131 (umbhalo opheleleyo wasimahla: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4374455/)
  3. Pronk T, Wiers RW, Molenkamp B, Murre J (2020). Ngaba ukulinganisa ixesha lokusebenza kwengqondo kunokwenziwa epokothweni? Ukuchaneka kwexesha kwii-apps zewebhu ezisetyenziswa kwizikrini zokuchukumisa nakwizixhobo zekhibhodi. Behavior Research Methods 52(3):1371–1382. doi.org/10.3758/s13428-019-01321-2 (umbhalo opheleleyo wasimahla: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7280355/)
  4. Dinges DF, Powell JW (1985). Uhlalutyo lwe-microcomputer lwendlela yokusebenza kumsebenzi olula ophathwayo wokuphendula kwizinto ezibonwayo ngexesha lomsebenzi oqhubekayo. Behavior Research Methods, Instruments, & Computers 17(6):652–655. doi.org/10.3758/BF03200977
  5. Der G, Deary IJ (2006). Umahluko wexesha lokusabela ngokweminyaka nangokwesini ebudaleni: iziphumo zophando lwempilo nendlela yokuphila eUnited Kingdom. Psychology and Aging 21(1):62–73. doi.org/10.1037/0882-7974.21.1.62
  6. Grandner MA, Watson NF, Kay M, Ocaño D, Kientz JA (2018). Ukuhlangabezana nemfuneko yokuqinisekisa uvavanyo lokuphapha kwengqondo olwenziwa kwisikrini sokuchukumisa: izinto ezibalulekileyo kuphando lwempilo yokulala. Sleep Health 4(5):387–389. doi.org/10.1016/j.sleh.2018.08.003 (umbhalo opheleleyo wasimahla: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6152888/)
  7. Bridges D, Pitiot A, MacAskill MR, Peirce JW (2020). Uphononongo olukhulu lwexesha: ukuthelekisa iindlela ezahlukeneyo zokuvelisa imifuniselo, ezenziwa elebhu nakwi-intanethi. PeerJ 8:e9414. doi.org/10.7717/peerj.9414
  8. Basner M, Dinges DF (2011). Ukwandisa uvakalelo lovavanyo lokuphapha kwengqondo kwilahleko yokulala. Sleep 34(5):581–591. doi.org/10.1093/sleep/34.5.581 (umbhalo opheleleyo wasimahla: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3079937/)
  9. Valdez P (2019). Izingqi zemihla ngemihla ekunikeleni ingqalelo. Yale Journal of Biology and Medicine 92(1):81–92. pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6430172/
  10. McLellan TM, Caldwell JA, Lieberman HR (2016). Uphononongo lweziphumo zecaffeine ekusebenzeni kwengqondo, komzimba nasemsebenzini. Neuroscience & Biobehavioral Reviews 71:294–312. doi.org/10.1016/j.neubiorev.2016.09.001
  11. Pérez-Mañá C, Mateus JA, Díaz-Pellicer P, et al. (2022). Iziphumo zokuxuba iziselo ezivuselelayo notywala kwizakhono ezinxulumene nokuqhuba. International Journal of Neuropsychopharmacology 25(1):13–25. doi.org/10.1093/ijnp/pyab051 (umbhalo opheleleyo wasimahla: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8756085/)
  12. Woods DL, Wyma JM, Yund EW, Herron TJ (2015). Iziphumo zokuphinda uvavanywe, zokuzenza ngathi awenzi kakuhle, nezokwenzakala kwengqondo okubuhlungu kwimilinganiselo echaneke kakhulu yexesha lokusabela kwizinto ezibonwayo. Frontiers in Human Neuroscience 9:540. doi.org/10.3389/fnhum.2015.00540
  13. Scharfen J, Blum D, Holling H (2018). Ukuncipha kwexesha lokuphendula ngenxa yokuphinda kwenziwe iimvavanyo zesantya sengqondo: uhlalutyo lwezifundo ezininzi. Journal of Intelligence 6(1):6. doi.org/10.3390/jintelligence6010006
  14. Dye MWG, Green CS, Bavelier D (2009). Ukukhawulezisa ukusetyenzwa kolwazi ngokudlala imidlalo yevidiyo yentshukumo. Current Directions in Psychological Science 18(6):321–326. doi.org/10.1111/j.1467-8721.2009.01660.x (umbhalo opheleleyo wasimahla: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2871325/)
  15. Basner M, Mollicone D, Dinges DF (2011). Ukunyaniseka novakalelo lovavanyo olufutshane lokuphapha kwengqondo (PVT-B) xa umntu engalalanga kwaphela okanye engalalanga ngokwaneleyo. Acta Astronautica 69(11–12):949–959. doi.org/10.1016/j.actaastro.2011.07.015 (umbhalo opheleleyo wasimahla: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3197786/)
  16. Human Benchmark. Iinkcukacha-manani zexesha lokusabela (idatha yesayithi evela kubasebenzisi bayo, kwizixhobo ezahlukeneyo; akukho ndlela ipapashiweyo). humanbenchmark.com/tests/reactiontime/statistics (ihlolwe 3 Novemba 2026)

Indlela esenze ngayo eli phepha: libhalwe liqela leHelibrain ngokusekelwe kwizifundo ezidweliswe ngasentla, laza lahlolwa nguRobert(IsiNgesi) (umfundi ofundela isidanga sePhD kwi-biophysics) ngomhla we-Novemba 3, 2026. Siyalihlaziya xa imithombo itshintsha.