Ragaa fi lakkoofsota ijoo
| Ragaa | Bu'aa lakkoofsaan ibsame | Daangaa |
|---|---|---|
| Qorannoo hirriba yeroo dheeraa daangessuu | Halkan 14f siree keessa sa'aatii 4, 6 ykn 8 | Haala to'atame keessatti ga'eessota fayyaa qaban irratti |
| Qorannoo walitti qabaa hirriba yeroo gabaabaaf guutumaan dhabuu | Barreeffamoota 70, qorannoowwan hubannoo 147 | Hirriba muraasa yeroo dheeraaf daangessuu irraa adda |
| Qorannoo walitti qabaa sana keessatti hanqina xiyyeeffannoo salphaa | Hedges' g = −0.776; 95% CI −0.96 hanga −0.60 | Miidhaa sadarkaa madaalame, milisekondii miti |
Qorannoon hirriba daangessuu kun ga'eessota fayyaa qaban 48, umuriin isaanii 21–38 ta'an, haala yaalii adda addaa keessatti hammate. Siree keessa turuun carraa hirribaa argachuu jechuudha; hirmaataan hundi yeroo sana guutuu hirribe jedhee mirkaneessu miti. Hanqinni suutaan walitti kuufamu, halkan gabaabaa wajjin baruun hojii namaa hin miidhu jechuun yaaduun sirrii akka hin taane ragaa ta'a. Van Dongen et al., 2003
Qorannoon walitti qabaa kun hirriba yeroo gabaabaaf guutumaan dhabuu, sa'aatii 48 gadi, qorate; dameewwan hojii hubannoo adda baasees ilaale. Hanqinni xiyyeeffannoo salphaa irratti argame guddaan gara suuta deemsa dhibbeentaa murtaa'eetti ykn qabxii IQ walqixaatti jijjiiramuu hin danda'u. Mallattoon hir'inaa hojii hirriba dhabuu keessatti hammaachuu agarsiisa; jireenya dhugaa keessatti lakkoofsi hanqina deebii gatii negaatiivii qaba jechuu miti. Lim et al., 2010
Deebiin saffisaa ta'e rakkoo maaliif dhoksuu danda'a
Namni tokko yaaliiwwan hedduutti saffisaan deebisuu danda'a, garuu yeroo muraasa deebiin isaa baay'ee suuta ta'uu danda'a. Qorannoowwan dammaqina sammuu sochii qaamaa waliin madaalan, amala kana qabachuuf qophaa'ani. Basner fi Dinges filannoon bu'aa madaallii miira hirriba dhabuu irratti qabu cimaa akka ta'e argatan; madaallii saffisa deebii fi deebii harkifate irratti hundaa'uun, giddugaleessa ykn giddugaleessa-qixxee yeroo deebii qofa ilaalu caalaa faayidaa qaba. Basner et al., 2011
Tapha suuraa gabaabaan amala kana keessaa kutaa xiqqoo qofa ilaala. Adeemsi deebii salphaa Woods fi hiriyoonni isaa yeroo isaa madaalanii qopheessan qorannoo addaati; yeroo fi qabxii itti kennamuunis adda. Giddugaleessi isaa gabatee jijjiirraa hirriba gahaa fi hirriba dhabuu, biraawzari kee keessatti itti fayyadamtu, miti. Woods et al., 2015
Maal irratti hundaa'a?
Umuriin, seenaa hirribaa fi haalli jiru barbaachisoo dha
Qorannoon hirriba yeroo dheeraa daangessuu kun ga'eessota dargaggoota irratti taasifame; nama hundaaf adabbii umurii fi saala addaan qoodu hin kennu. Yeroo nama tokko dammaqee ture, hirribni halkanoota duraa fi hojii hubannoo madaalamu hundi walbira qabinsa irratti dhiibbaa qabu. Qorannoon walitti qabaa kun dameewwan hojii adda addaa gidduutti garaagarummaa argate; kanaaf puzzle tokko milkeessuun ykn yeroo tokko saffisaan deebisuun hirriba dhabuun dhiibbaa hin qabu jechuu hin danda'u. Van Dongen et al., 2003 Lim et al., 2010
Yeroo meeshaa fi sooftiweerii madaaluun garaagarummaa dabalataa fiduu danda'a. Meeshaa galtee jijjiiruun qabxii hirriba irraa adda ta'een jijjiiruu danda'a. Guyyoota walbira qabuuf karaa salphaa ta'een galmeessitu, qindaa'ina meeshaa tokko fayyadami; garaagarummaa xiqqaa yeroo tokko mul'ate akka bu'aa hirriba sirrii ta'etti hin hiikin. Anwyl-Irvine et al., 2020
Hojii irratti maal ragaan deeggarama?
Waliigalteen ogeeyyii hirribaa ga'eessota umurii 18–60 qaban hirriba sa'aatii torba yoo xiqqaate yeroo hunda akka argatan gorsa; namoota gidduutti garaagarummaan jiraachuu illee ni fudhata. Kun gorsa fayyaa ummataa ti; galmee yeroo deebii mo'uuf sa'aatii meeqa akka barbaachisu ragaan mirkanaa'e miti. Tapha gabaabaas konkolaataa oofuuf ykn hojii nageenyi murteessaa ta'e hojjechuuf dandeettii qabaachuu kee mirkaneessuu hin danda'u. Watson et al., 2015 Basner et al., 2011
Kaafiiniin dammaqina yeroo ammaa fi hirriba yeroo booda jijjiiruu danda'a. Qorannoon walitti qabaa tokko yeroo hirribaa waliigalaa itti aanu giddugaleessaan hir'achuu argate; qorannoon galgala to'atame tokko immoo kaafiinii baay'ee ta'e sa'aatii hedduu dura fudhatames hirriba jeequu argate. Bu'aawwan lamaan keessaa tokko illee qabxii biraawzarii nama tasgabbeessu argachuuf hirriba kaafiiniin bakka buusuu deeggaru hin jiru. Gardiner et al., 2023 Drake et al., 2013
Of ilaaluu yoo barbaadde, bu'aawwan irra deddeebi'anii argaman waliin carraa hirribaa galmeessi; walitti dhufeenya argamu kamiyyuu qorannoo jalqabaa akka ta'etti ilaali. Agarsiisa dura-fi-boodaa uumuuf yaadamee hirriba hin daangessin. Walbira qabinsi saayinsii odeeffannoo kennu qorannoo to'atame irraa dhufa; tapha tokko baay'ee gaarii ykn hamaa ta'e akka qorannoo dhukkubaa ilaaluun miti. Lim et al., 2010 Van Dongen et al., 2003
Qorannoo bilisaa kanaan walqabatu yaali
Qorannoo yeroo deebii
Haala nageenya qabu kan yeroo baay'ee itti fayyadamtu keessatti, saffisa qofa osoo hin taane wal-fakkaachuu qorachuuf qorannoo yeroo deebii fayyadami. Meeshaa fi mala galtee tokko qofa itti fufi. Kun qorannoo laaboraatorii dammaqina sammuu sochii qaamaa wajjin madaalu miti; konkolaataa oofuuf, hojii dabaree hojjechuuf ykn hojii nageenyi murteessaa ta'e kamiifuu dandeettii qabaachuu kee hin mirkaneessu.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Hojii koo hammaataa yoo ta'ellee gaarii natti dhaga'amuu danda'aa?
Eeyyee. Qorannoo hirriba yeroo dheeraa daangessuu keessatti, hirribni nama qabu akka namaatti itti dhaga'amu, hanqina hojii suutaan walitti kuufamu sirriitti hin hordofne. Van Dongen et al., 2003
Halkan tokko hirriba gaarii hin rafneef milisekondii meeqa dabalama?
Ragaan eerame gatii waliigalaa tokko hin deeggaru. Hojii madaalamu, seenaa hirribaa, akkasumas deebiiwwan harkifatan moo yeroo deebii giddugaleessaa akka ilaaltu hundi deebii jijjiiru. Lim et al., 2010 Basner et al., 2011
Qabxiin saffisaa hirriba gahaa argadhe jechuu dhaa?
Lakki. Deebiin saffisaa yeroo gabaabaa keessatti argamu kufaatii xiyyeeffannoo itti fufaa hunda hin qabatu, hirriba gahaa ta'uu illee hin madaalu. Basner et al., 2011
Maddoota
- Van Dongen et al. (2003). Dadhabbii dammaqinaan dabalu: hirriba yeroo dheeraa daangessuu fi hirriba guutumaan dhabuu irraa hojii sammuu-fi-amalaa fi sirna hirribaa irratti bu'aa hammaataa.
- Basner et al. (2011). Qorannoo dammaqina sammuu sochii qaamaa wajjin madaalu (PVT) hirriba dhabuu irratti miira qabu guddisuu.
- Lim et al. (2010). Qorannoo walitti qabaa dhiibbaa hirriba yeroo gabaabaa dhabuu jijjiiramoota hubannoo irratti qabu.
- Woods et al. (2015). Wantoota yeroo deebii salphaa irratti dhiibbaa qaban.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Sirrii fi dhugummaa madaallii yaalii onlaayinii, biraawzaroota weebii fi meeshaalee dhugaa fakkaatu.
- Watson et al. (2015). Hirriba fayyaa ga'eessaaf gorfamu: ibsa waliigaltee waloo American Academy of Sleep Medicine fi Sleep Research Society.
- Gardiner et al. (2023). Dhiibbaa kaafiiniin hirriba itti aanu irratti qabu: gamaaggama sirnaawaa fi qorannoo walitti qabaa.
- Drake et al. (2013). Dhiibbaa kaafiiniin hirriba irratti qabu yeroo ciisuu dura sa'aatii 0, 3 ykn 6 fudhatamu.