Lan la nattum bii ëmb
Ci 2024, Commission bu Lancet lim 14 fànn yu man a soppeeku, te ñu séq ak demans ci dundu nit [1][2]:
- Jàng-jàng bu néew ci njaboot gi.
- Dégg bu néew.
- Kolestérol LDL bu kawe.
- Tension bu kawe.
- Sukkaro.
- Dënd bu bari.
- Tiis bu ëpp.
- Sigarët.
- Doŋŋu doxantu ak yëngatu yaram.
- Naan bu ëpp.
- Gàcceg bopp.
- Wàccoo ak nit ñi.
- Profilluy tilim ci ngelaw li.
- Gis-gis bu wàññiku te ñu fajul ko.
Kolestérol LDL bu kawe ak gis-gis bu wàññiku te ñu fajul ko, ñu yokk leen ci 2024. Bii raport dafay jàngale firnde yi ci ay mbooloo nit; du formula bu wax lu xew ci dundug kenn ku nekk [1].
Yenn ci yii du aaday. Jàng-jàng, dëkkandoo, tilim ak jot ci faj, dañuy sukkandiku ci xaalis ak politig bu ñu jëfandikoo ngir askan wi. Mëneesul dindi gàcce gu amoon démb. Laaj yi ñun moo leen defar ngir laaj yu yaatu, du ab laaj bu ñu natt te wóor ci faj.
Naka ngay ko jëfandikoo
Tontul rekk li nga xam. Mën nga tànn Bëgguma tontu, Xamuma bu baax, walla nga jàll laaj bu nekk. Ci mbirum feebar, danuy laaj li boroom xam-xam ci wér-gu-yaram wax la; nattum bii du seetlu màndarga yi, dogal lim yi war nga jot, walla seetlu feebar.
Sa njureef dafay tënk jëmm yi nga wax ne am nga, yi nga wax ne amuloo, yi nga amul leer ci, ak laaj yi nga jàll. Dafay won lu mat 3 jëmm yu nga man a seetlu, ci toftalug laaj yi, te du ci tolluwaay bu am solo ci faj. Du boole fànn yi ngir defar nat bu wér-gu-yaram walla soppi leen ci limu risk ci téeméer.
Li nga man a def
Seetal ndigal yi ci app bu Helibrain(Anglais). Ci app bi nga man a seetlu jëf yi am dëggal te tànn li méngoo ak sa dund. Xët wii dafay joxe rekk xibaar yi ci fànni risk ak seeni gànnaay; du digal faj walla dige ne feebar du am.
Naka lañuy méngale
Ci natt yu mat rekk, danuy méngale limu jëmm yi war a seetalaat ak yi yeneen jëfandikukat. Tontu yi mooy Waaw ak Xamuma bu baax. Jëmm yu bari du tekki risk bu kawe walla wér-gu-yaram bu bon: fànn yi wuute nañu, tontu yu kenn xamul bari nañu, te lim bi amul natt bu njëkk ci wér-gu-yaram. Danuy wone rëdd yu yaatu su amee ay jëfandikukat yu njëkk yu mat; ba loolu, danuy wone limu jëfandikukat yi.
Laaj yi ñu faral di laaj
Ndax bii ab nattum demans la?
Déedéet. Du gis demans walla natt sa tolluwaay ci am ko. Te it du man a wax ne amul benn jafe-jafe ci wér-gu-yaram. Nattum internet bu gàtt mëneesul dëggal wérug xel.
Lan lañuy def su ma tontoo Déedéet ci lépp?
Njureef bi dafay lim fànn yi nga wax ne amuloo. Du dëggal ne sa wér-gu-yaram baax na, du dige mbirum aar sa wér-gu-yaram, te du tekki ne risk bi neen na.
Natt yu aju ci lii
- Melokaanu muñ ci coonoWaxal ni ngay def saa suñu la teg ci pressure, ak laaj yu IPIP yu ñépp mën a jëfandikoo.
- Nattum juróom benn jikko yiJuróom jikko yu yaatu yi nga am, ci 50 wax yu ñépp mën a jëfandikoo.
- Nattum gaawaayu tontuNi nga gaawaayoo tontu bu màndarga feeñee.
Gis lépp 43 nattum xel yu amul fay
Ndax bëgg nga jëf ci loolu bés bu nekk? App Helibrain (léegi ci anglais rekk) am na tëriin bu amul fay ak tëriin yu ñu fay.
Tudd xët wii ni cosaan: Nattum aaday wérug xel. Helibrain. 2026. https://helibrain.com/wo/brain-health-habits-check. CC BY 4.0.
How this test works
This check walks you through the 14 factors that the 2024 Lancet Commission linked with dementia across large groups of people, such as hearing loss, high blood pressure, smoking and social isolation. For each one, answer Yes, No, Not sure or Prefer not to answer, or skip it. Your result sorts the topics into groups and shows up to three topics to explore. It never adds them up into a health score or a risk, and it cannot tell you anything about your own brain health.
Version 1 · Cite this test:
Helibrain (2026). Brain-health habits check, v1. https://helibrain.com/brain-health-habits-check/methods
Gànnaay yi
- Livingston G et al. (2024). Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet 404:572–628. doi.org/10.1016/S0140-6736(24)01296-0
- UCL (2024). Xibaar bu Commission bi yégle, te jóge ci institusioŋ bi ko jiite, ak lim bu matale ci fànn yi. www.ucl.ac.uk/news/2024/jul/nearly-half-dementia-cases-could-be-prevented-or-delayed-tackling-14-risk-factors
Naka lañu defar xët wii: ekip Helibrain moo ko bind ci kaw seet yi ñu lim ci kaw, te Robert moo ko seetaat(Anglais) (di jàng biophysique ngir am doktorat) ci 4 Nowàmbar, 2026. Dinañu ko yeesal saa yu nguuru yi soppee.