Nea nhwehwɛmu yi fa ho
2024 Lancet Commission no ka nneɛma 14 a ebia wobetumi asesa na ɛne adwene yareɛ a ɛma nkae tu wɔ asetena mu nyinaa wɔ abusuabɔ ho asɛm [1][2]:
- Nwomasua a ennu so wɔ asetena mfiase.
- Asotie yera.
- LDL kolɛstɛrol a ɛboro so.
- Mogya mmoroso.
- Asikreyare.
- Ɔhonam mu sradeɛ pii.
- Adwennwen.
- Tawa nom.
- Apɔwmuden ho nteɛteɛ a wɔnyɛ.
- Nsa nom tra so.
- Adwene apira.
- Nnipa mu ntetewmu.
- Ewiem efĩ.
- Aniwa yera a wɔannyɛ ho ayaresa.
Wɔde LDL kolɛstɛrol a ɛboro so ne aniwa yera a wɔannyɛ ho ayaresa kaa ho wɔ 2024. Amumuyɛ no fa adanse a ɛfa nnipa akuw ho; ɛnyɛ akontaabu kwan a wɔde bɛkyerɛ obi baakoyɛ daakye [1].
Ɛnyɛ eyinom nyinaa na ɛyɛ nneyɛeɛ. Nwomasua, fie, efĩ ne ayaresa a obi betumi anya gyina tebea ne ɔman nhyehyɛeɛ so. Wɔrentumi nsa atoyerɛnkyɛm a asii dada no ano. Nsɛmmisa yi yɛ yɛn nsɛmmisa a ɛfa nneɛma pii ho, na ɛnyɛ ayaresa mu nsɛmmisa a wɔasɔ ahwɛ sɛ ɛyɛ nokware.
Sɛnea wode bedi dwuma
Bua nea wunim nko ara. Wubetumi apaw Ne mewɔ awerɛhow, Mempɛ sɛ mebua, anaa woagyae nsɛmmisa biara. Yareɛ ho nsɛm deɛ, yɛbisa nea ɔyaresa ho ɔbenfo aka akyerɛ wo; nhwehwɛmu yi nsusuw yareɛ ho sɛnkyerɛnne, nsi ayaresa botae, na ɛnyɛ yareɛ ho nhwehwɛmu.
Wo nsunsuansoɔ no kyerɛ nsɛm a wokae sɛ ɛfa wo ho, nea wanka sɛ ɛfa wo ho, nea wonnim yiye ne nsɛmmisa a woagyae. Ɛbɛkyerɛ nsɛm 3 a ɛsen biara a wobɛtumi asua ho ade, sɛnea wɔahyehyɛ no wɔ nsɛmmisa no mu, na ɛnyɛ sɛnea ɛho hia wɔ ayaresa mu. Ɛremfa nneɛma no nyɛ apɔwmuden akontaabu bi, na ɛremfa nyɛ asiane ɔha mu nkyekyɛmu.
Nea wubetumi ayɛ
Hwɛ afotu wɔ Helibrain app no mu(Borɔfo). App no mu na wubetumi asua dwumadi ahorow a wɔboa no ho ade na woasi gyinaeɛ sɛ nea ɛfata w'asetena. Krataafa yi de asiane nneɛma no ho nokwasɛm ne baabi a wonyaa no nko ara na ɛma; ɛnkyerɛ ayaresa kwan na ɛnhyɛ bɔ sɛ ɛbɛsiw yareɛ ano.
Sɛnea yɛde toto ho
Nhwehwɛmu a wɔawie nko ara mu na yɛde nsɛm dodow a ɛsɛ sɛ wɔsan hwɛ toto ho wɔ agodifoɔ mu. Eyinom ne Yiw ne Ne mewɔ awerɛhow mmuaeɛ. Nsɛm pii nkyerɛ sɛ asiane no kɔ soro anaa apɔwmuden no sɛe: nneɛma no gu ahorow, mmuaeɛ a wonnim abu so, na wɔansusuw dodow no sɛnea ɛho hia wɔ ayaresa mu. Sɛ nnipa a wɔfata na wɔawie wɔn nhwehwɛmu a edi kan no dɔɔso a, yɛbɛkyerɛ akuw akɛseɛ; ansa na ɛba saa no, yɛbɛkyerɛ agodifoɔ dodow.
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
Wei yɛ adwene yareɛ a ɛma nkae tu ho sɔhwɛ anaa?
Daabi. Ɛnhu adwene yareɛ a ɛma nkae tu, na ɛnsan mmi wo hokwan sɛ wubenya no. Ɛsan ntumi nka sɛ yareɛ biara nni hɔ. Intanɛt so nhwehwɛmu tiawa ntumi nsi wo adwene apɔwmuden ho gyinaeɛ.
Sɛ mebua Daabi wɔ biribiara ho nso ɛ?
Nsunsuansoɔ no bɛkyerɛ nneɛma a wanka sɛ ɛfa wo ho. Ɛnkyerɛ sɛ wo ho yɛ den, ɛnhyɛ bɔ sɛ wobɛtumi asiw yareɛ ano, na ɛnkyerɛ sɛ asiane biara nni hɔ.
Sɔhwɛ a ɛfa ho
- Ahohia ano a wobɛtumi agyina ho suKyerɛkyerɛ sɛnea wotaa yɛ w'adwuma wɔ nhyɛso ase, fa IPIP nsɛmmisa a ɔmanfoɔ nyinaa tumi de di dwuma no so.
- Nnipasu su atitiriw anum sɔhwɛWo nipasu su akɛse anum, a efi ɔmanfoɔ nsa ka nsɛm 50 mu.
- Mmuae bere sɔhwɛSɛnea woyɛ ntɛm bua bere a sɛnkyerɛnne bi ba.
Hwɛ adwene ho sɔhwɛ 43 no nyinaa a wontua hwee
Wopɛ sɛ wudi eyi ho dwuma da biara? Helibrain app no (seesei ɛwɔ Borɔfo kasa mu) wɔ nhyehyɛe a wontua hwee ne nea wotua ho ka.
Baabi a wonyaa nsɛm no
- Livingston G et al. (2024). Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet 404:572–628. doi.org/10.1016/S0140-6736(24)01296-0
- UCL (2024). Commission no dii kan sii adwumayɛbea no amanneɛbɔ, a nneɛma no nyinaa din wom. www.ucl.ac.uk/news/2024/jul/nearly-half-dementia-cases-could-be-prevented-or-delayed-tackling-14-risk-factors
Sɛnea yɛyɛɛ krataafa yi: Helibrain kuw no kyerɛw fii nhwehwɛmu a yɛabobɔ din wɔ atifi hɔ no mu, na Robert(Borɔfo) (biophysics ho PhD suani) hwɛɛ mu wɔ 4, Obubuo, 2026. Yɛyɛ nsakrae wɔ mu bere a nneɛma a yɛde gyinaa so no sesa.