Sakatta'iinsa amala fayyaa sammuu

Amala, mata-dureewwan fayyaa fi haala jireenyaa Komishiniin Lancet bara 2024 ibse gabaabinaan sakatta'i. Kun fayyaa sammuu kee safaruu ykn dhukkuba tilmaamuu hin danda'u. Gara daqiiqaa 3, bilisaa, galmaa'uun hin barbaachisu.

Garee Helibrain irraaRobert(Afaan Ingiliffaa) gamaaggale; barataa PhD damee baayoo-fiiziksii irratti maxxanfameYeroo dhumaaf irratti gamaaggamame

Wanti sakatta'iinsi kun hammatu

Komishiniin Lancet bara 2024 wantoota 14 jireenya guutuu keessatti dhukkuba sammuu dagachiisuu (dementia) wajjin walqabatan, tarii jijjiiruun danda'amu, tarreesseera [1][2]:

  • Barnoota daa'imman ta'anii argatan xiqqaa ta'uu.
  • Dhaga'uu dhabuu.
  • Koolaastiroolii LDL olka'aa.
  • Dhiibbaa dhiigaa olka'aa.
  • Dhukkuba sukkaaraa.
  • Furdina garmalee.
  • Dhiphina sammuu.
  • Tamboo xuuxuu.
  • Sochii qaamaa dhabuu.
  • Alkoolii garmalee dhuguu.
  • Miidhaa sammuu irra ga'u.
  • Hawaasa irraa adda of baasuu.
  • Qilleensa faalamaa.
  • Argituu dhabuu yaaliin hin yaalamne.

Koolaastirooliin LDL olka'aanii fi argituu dhabuu yaaliin hin yaalamne bara 2024 keessatti dabalaman. Gabaasni kun ragaa gareewwan namootaa gidduutti argamu ilaala; fuuldura nama tokkoo tilmaamuuf foormulaa miti [1].

Wantoonni kun hundi amala miti. Barnoonni, mana jireenyaa, faalamni fi tajaajila yaalaa argachuun haala jireenyaa fi imaammata mootummaa irratti hundaa'u. Miidhaa duraan ga'e deebisanii balleessuun hin danda'amu. Gaaffileen kun yaada waliigalaa keenya; gaaffilee yaalaa mirkanaa'an miti.

Akka itti fayyadamtu

Waan beektu qofa deebisi. 'Hin mirkaneeffadhu', 'Deebisuu hin barbaadu' filachuu ykn gaaffii kamiyyuu dhiisuu dandeessa. Haala fayyaa ilaalchisee ogeessi fayyaa maal akka sitti hime si gaafanna; sakatta'iinsi kun mallattoolee hin madaalu, galma yaalaa hin kaa'u, qorannoo dhukkubaas hin godhu.

Bu'aan kee mata-dureewwan ati gabaaste, kanneen hin gabaasin, kanneen irratti hin mirkanoofne fi gaaffilee ati dhiifte walitti qaba. Mata-dureewwan qorachuuf hanga 3 agarsiisa; tartiiba gaaffilee keessatti argaman hordofa, barbaachisummaa yaalaatiin hin tartiibessu. Wantoota kana qabxii fayyaa tokko keessatti hin ida'u, dhibbeentaa balaaattis hin jijjiiru.

Waan gochuu dandeessu

Appii Helibrain keessatti gorsa qoradhu(Afaan Ingiliffaa). Appii keessatti sochiiwwan ragaan deeggaraman qorachuu fi kan jireenya keetti mijatu murteessuu dandeessa. Fuulli kun odeeffannoo wantoota balaa fi maddoota isaanii qofa kenna; yaala hin ajaju, dhukkubni akka ittifamu waadaa hin galu.

Akkaataa walbira qabnee ilaallu

Sakatta'iinsa guutuu qofaaf, baay'ina mata-dureewwan irra deebinee ilaalluu qabnu taphattoota biroo wajjin walbira qabna. Kun deebii 'Eeyyee' fi 'Hin mirkaneeffadhu' dha. Mata-dureewwan baay'achuun balaa olka'aa ykn fayyaa hamaa jechuu miti: wantoonni kun garaagara, deebiin hin beekamne immoo baramaa dha; baay'inni kun ulfaatina yaalaa hin qabu. Fiigicha jalqabaa ulaagaa guutan gahaan erga jiraatanii booda, gareewwan bal'aa agarsiisna; hanga sanatti baay'ina taphattootaa agarsiisna.

Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman

Kun qorannoo dhukkuba sammuu dagachiisuu tii?

Lakki. Dhukkuba sammuu dagachiisuu hin adda baasu, carraan dhukkubni kun si mudachuu qabuus hin tilmaamu. Rakkoo fayyaa akka hin jirres mirkaneessuu hin danda'u. Sakatta'iinsi interneetii gabaabaan fayyaa sammuu mirkaneessuu hin danda'u.

Yoo waan hundaaf Lakki jedhe hoo?

Bu'aan kun wantoota ati hin gabaasin tarreessa. Fayyaa gaarii qabaachuu kee hin mirkaneessu, dhukkuba ittisuuf waadaa hin galu, balaa duwwaas hin agarsiisu.

Qorannoowwan walqabatan

Qorannoowwan sammuu bilisaa 43 hunda ilaali

Kana irratti guyyaa guyyaan hojjechuu barbaaddaa? Appiin Helibrain (ammaaf Afaan Ingiliffaan) karoora bilisaa fi karoora kaffaltii qabu qaba.

Maddoota

  1. Livingston G fi kkf. (2024). Ittisa, yaala gidduu-seensaa fi kunuunsa dhukkuba sammuu dagachiisuu: gabaasa 2024 Komishinii dhaabbataa Lancet. The Lancet 404:572–628. doi.org/10.1016/S0140-6736(24)01296-0
  2. UCL (2024). Beeksisa gabaasaa dhaabbata Komishinii kana hoogganu irraa; tarree guutuu wantootaa of keessaa qaba. www.ucl.ac.uk/news/2024/jul/nearly-half-dementia-cases-could-be-prevented-or-delayed-tackling-14-risk-factors

Fuulli kun akkamitti qophaa'e: gareen Helibrain qorannoowwan armaan olitti tarreeffaman irraa barreesse; Robert(Afaan Ingiliffaa) (barataa PhD damee baayoo-fiiziksii) immoo Sadaasa 4, 2026 irratti gamaaggale. Maddoonni yeroo jijjiiraman fuula kana ni haaromsina.