Se tlhatlhobo eno e se akaretsang
Komishene ya Lancet ya 2024 e umaka dintlha di le 14 tse di ka fetolwang tse di amanang le go koafala ga tlhaloganyo (dementia) mo botshelong jotlhe [1][2]:
- Thuto e nnye mo botshelong jwa pele.
- Go sa utlwe sentle.
- Kholeseterole ya LDL e e kwa godimo.
- Kgatelelo ya madi e e kwa godimo.
- Bolwetse jwa sukiri.
- Botenya.
- Kgatelelo ya maikutlo.
- Go goga motsoko.
- Go sa itshidile mmele.
- Go nwa bojalwa jo bontsi thata.
- Kgobalo ya boboko.
- Go ikgaoganya le batho.
- Kgotlhelego ya mowa.
- Go sa alafiwe go sa bone sentle.
Kholeseterole ya LDL e e kwa godimo le go sa alafiwe go sa bone sentle di ne tsa okediwa ka 2024. Pego e bua ka bosupi jo bo bonweng mo ditlhopheng tsa batho; ga se fomula ya go bolelela isagwe ya motho a le mongwe [1].
Ga se tsotlhe tse e leng ditlwaelo. Thuto, matlo, kgotlhelego le go kgona go bona tlhokomelo ya kalafi di ikaegile ka maemo le melao ya setšhaba. Kgobalo ya nako e e fetileng ga e ka ke ya dirololwa. Dipotso tseno ke dikakantsho tsa rona tse di akaretsang, ga se lenane la dipotso tsa kalafi le le tlhomamisitsweng.
Tsela ya go e dirisa
Araba fela se o se itseng. O ka tlhopha Ga ke tlhomamisege, Ga ke rate go araba, kgotsa wa tlola potso nngwe le nngwe. Fa e le ka malwetse, re botsa gore moitseanape wa botsogo o go boleletse eng; tlhatlhobo eno ga e sekaseke matshwao, ga e beele kalafi mekgele e e rileng e bile ga e tlhatlhobe bolwetse.
Dipholo tsa gago di baya ditlhogo tse o di begileng, tse o sa di begang, tse o sa tlhomamisegang ka tsone le dipotso tse o di tlogetseng ka ditlhopha. Di totobatsa ditlhogo di le 3 tse o ka di sekasekang, ka tatelano ya dipotso, e seng go ya ka botlhokwa jwa kalafi. Ga di kopanye dintlha go dira maduo a botsogo kgotsa go di fetolela mo phesenteng ya kotsi.
Se o ka se dirang
Sekaseka dikakantsho mo app ya Helibrain(Seesemane). Mo app o ka sekaseka ditiro tse di tshegediwang ke bosupi mme wa dira tshwetso ya gore ke dife tse di go tshwanetseng. Tsebe eno e naya dintlha fela ka mabaka a kotsi le metswedi ya tsone; ga e laele kalafi kgotsa go solofetsa gore bolwetse bo tla thibelwa.
Diphapanyo di dirwa jang
Mo ditlhahlobong tse di feletseng fela, re bapisa palo ya ditlhogo tse di tshwanetseng go sekasekwa gape le ya batshameki ba bangwe. Tseno ke dikarabo tsa Ee le Ga ke tlhomamisege. Ditlhogo tse dintsi ga di reye kotsi e kgolwane kgotsa botsogo jo bo bokoa: dintlha tseno ga di tshwane, dikarabo tse di sa itsiweng di tlwaelegile, e bile palo eno ga e lekanyediwe go ya ka botlhokwa jwa kalafi. Re bontsha mephato e e akaretsang fa go setse go na le diteko tsa ntlha tse di lekaneng tse di tshwanelegang; go fitlha ka nako eo re bontsha palo ya batshameki.
Dipotso tse di bodiwang kgapetsakgapetsa
A ke teko ya go bona gore motho o na le dementia?
Nnyaa. Ga e lemoge dementia e bile ga e fopholetse kgonagalo ya gore o ka nna le yone. Gape ga e ka ke ya tlhomamisa gore ga go na bothata jwa botsogo. Tlhatlhobo e khutshwane ya mo inthaneteng e ka se tlhomamise botsogo jwa boboko.
Go tweng fa ke araba Nnyaa mo dipotsong tsotlhe?
Dipholo di thathamisa dintlha tse o sa di begang. Ga di tlhomamise botsogo jo bo siameng, ga di solofetse go thibela bolwetse e bile ga di reye gore kotsi ga e yo.
Diteko tse di amanang
- Dintlha tsa go itshokela kgatelelo ya maikutloTlhalosa kafa gantsi o tsibogelang kgatelelo ka teng, o dirisa dipotso tsa IPIP tse di leng mo setšhabeng.
- Teko ya botho ya Dintlha tse Tlhano tse DikgoloDipopego tsa gago tse 5 tse dikgolo tsa botho, go tswa mo dipolelong tsa botlhe tse 50.
- Teko ya nako ya go arabelaE lekanya gore o arabela ka bonako jo bo kae fa letshwao le tlhaga.
Bona diteko tsotlhe tsa mahala tsa boboko di le 43
A o batla go dira seno letsatsi le letsatsi? App ya Helibrain (e teng ka Seesemane fela ga jaana) e na le leano la mahala le a a duelwang.
Metswedi
- Livingston G et al. (2024). Thibelo, tsereganyo le tlhokomelo ya dementia: Pego ya 2024 ya Komishene e e tlhomameng ya Lancet. The Lancet 404:572–628. doi.org/10.1016/S0140-6736(24)01296-0
- UCL (2024). Kitsiso ya pego go tswa kwa setheong se se eteletseng pele sa Komishene, e na le lenaane le le feletseng la dintlha. www.ucl.ac.uk/news/2024/jul/nearly-half-dementia-cases-could-be-prevented-or-delayed-tackling-14-risk-factors
Tsela e re dirileng tsebe eno ka yone: e kwadilwe ke setlhopha sa Helibrain go ikaegilwe ka dipatlisiso tse di umakilweng fa godimo, mme ya sekasekwa ke Robert(Seesemane) (moithuti wa PhD ya fisikaboko) ka 2026 Ngwanatsele 4. Re e ntšhwafatsa fa metswedi e fetoga.