ئەم پشکنینە چی دەگرێتەوە
کۆمسیۆنی لەنسێتی 2024، 14 هۆکاری ناودەبات کە لە تەواوی ژیاندا پەیوەندییان بە خەمانەوە هەیە و لەوانەیە بتوانرێت دەستکارییان بکرێت [1][2]:
- خوێندنی کەمتر لە سەرەتای ژیاندا.
- لەدەستدانی بیستن.
- کۆلێسترۆڵی LDLی بەرز.
- فشاری خوێنی بەرز.
- شەکرە.
- قەڵەویی.
- خەمۆکی.
- جگەرەکێشان.
- کەمی چالاکیی جەستەیی.
- خواردنەوەی زۆری کحول.
- برینداربوونی مێشک بەهۆی تروماوە.
- دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی.
- پیسبوونی هەوا.
- لەدەستدانی چارەسەرنەکراوی بینین.
کۆلێسترۆڵی LDLی بەرز و لەدەستدانی چارەسەرنەکراوی بینین لە 2024 زیاد کران. ڕاپۆرتەکە باس لە بەڵگەکان لە کۆمەڵە خەڵک دەکات؛ فۆرمولێک نییە بۆ پێشبینیکردنی داهاتووی تاکێک [1].
هەموو ئەمانە خوو نین. خوێندن، نیشتەجێبوون، پیسبوون و دەستگەیشتن بە چاودێری بە بارودۆخ و سیاسەتی گشتییەوە پەیوەستن. ناتوانرێت برینداربوونی ڕابردوو پاشگەز بکرێتەوە. پرسیارەکانمان تەنها ڕێنمایییەکی گشتیی خۆمانن، پرسیارنامەیەکی کلینیکیی پشتڕاستکراوە نین.
چۆن بەکاری بهێنیت
تەنها وەڵامی ئەوە بدەرەوە کە دەیزانیت. دەتوانیت هەڵبژێریت نازانم، نامەوێت وەڵام بدەمەوە، یان هەر پرسیارێک تێپەڕێنیت. سەبارەت بە دۆخە پزیشکییەکان، دەپرسین پڕۆفیشناڵێکی تەندروستی چی پێی گوتوویت؛ ئەم پشکنینە نیشانەکان هەڵناسەنگێنێت، ئامانجی چارەسەر دیاری ناکات و نەخۆشی دەستنیشان ناکات.
ئەنجامەکەت بابەتەکان بەو شێوەیە کۆدەکاتەوە: ئەوانەی باس کردووتن، ئەوانەی باس نەکردووتن، ئەوانەی لێیان دڵنیا نیت و ئەو پرسیارانەی تێپەڕاندووتن. تا 3 بابەت پیشان دەدات بۆ ئەوەی زیاتر لێیان بکۆڵیتەوە، بە ڕیزی پرسیارنامەکە، نەک بە گرنگیی پزیشکی. هەرگیز هۆکارەکان کۆناکاتەوە بۆ دروستکردنی نمرەی تەندروستی یان گۆڕینیان بۆ ڕێژەی مەترسی.
چی دەتوانیت بکەیت
پێشنیارەکان لە ئەپی Helibrain ببینە(ئینگلیزی). لە ئەپەکەدا دەتوانیت چالاکییە پشتگیریکراوەکان ببینیت و بڕیار بدەیت کامەیان لەگەڵ ژیانت دەگونجێت. ئەم پەڕەیە تەنها زانیاریی هۆکارەکانی مەترسی و سەرچاوەکانیان دەدات؛ چارەسەر پێشنیار ناکات و بەڵێنی ڕێگریکردن لە نەخۆشی نادات.
بەراوردەکان چۆن کار دەکەن
تەنها بۆ پێداچوونەوە تەواوەکان، ژمارەی ئەو بابەتانەی پێویستیان بە پێداچوونەوەیە لەگەڵ یاریزانانی تر بەراورد دەکەین. ئەمانە وەڵامی بەڵێ و نازانمن. ژمارەی زیاتر بە واتای مەترسیی بەرزتر یان تەندروستیی خراپتر نییە: هۆکارەکان جیاوازن، وەڵامی نەزانراو باوە و ژمارەکە بە پێی گرنگیی پزیشکی کێشدار نەکراوە. کاتێک ژمارەیەکی پێویستی یەکەم جار بە تەواوی پشکنینەکان دەگات، مەودای گشتی پیشان دەدەین؛ تا ئەو کاتە ژمارەی یاریزانان پیشان دەدەین.
پرسیارە باوەکان
ئەمە پشکنینی خەمانە؟
نەخێر. خەمان دەستنیشان ناکات و مەزەندەی ئەوە ناکات کە چەندە ئەگەری تووشبوونت پێی هەیە. هەروەها ناتوانێت بوونی کێشەیەکی تەندروستی ڕەت بکاتەوە. پشکنینێکی کورتی ئۆنلاین ناتوانێت تەندروستیی مێشک پشتڕاست بکاتەوە.
ئەگەر وەڵامی هەموو شتێک نەخێر بدەمەوە چی؟
ئەنجامەکە ئەو هۆکارانە دەنووسێت کە باسیت نەکردوون. تەندروستیی باش پشتڕاست ناکاتەوە، بەڵێنی ڕێگریکردن لە نەخۆشی نادات و ناگەیەنێت کە مەترسی سفرە.
تاقیکردنەوە پەیوەندیدارەکان
- پرۆفایلی خۆڕاگری لە فشارکاردانەوە ئاساییەکانت بەرامبەر بە فشار بە بەندەکانی IPIPی بێ مافی پارێزراو باس بکە.
- تاقیکردنەوەی کەسایەتیی پێنجەی گەورەپێنج تایبەتمەندیی گشتی کەسایەتییەکەت، لە 50 ڕستەی بێ مافی چاپ.
- تاقیکردنەوەی کاتی کاردانەوەچەند خێرا کاردانەوە دەکەیت کاتێک ئاماژەیەک دەردەکەوێت.
هەموو 43 تاقیکردنەوەی بێبەرامبەری مێشک ببینە
دەتەوێت ڕۆژانە کاری لەسەر بکەیت؟ ئەپی Helibrain (لە ئێستادا بە ئینگلیزییە) پلانێکی بێبەرامبەر و پلانەکانی پارەدراو هەیە.
سەرچاوەکان
- Livingston G et al. (2024). ڕێگریکردن لە خەمان، دەستێوەردان و چاودێری: ڕاپۆرتی 2024ی کۆمسیۆنی جێگیری لەنسێت. The Lancet 404:572–628. doi.org/10.1016/S0140-6736(24)01296-0
- UCL (2024). ڕاگەیاندنی ڕاپۆرت لەلایەن دامەزراوەی سەرکردەی کۆمسیۆنەکەوە، لەگەڵ لیستی تەواوی هۆکارەکان. www.ucl.ac.uk/news/2024/jul/nearly-half-dementia-cases-could-be-prevented-or-delayed-tackling-14-risk-factors
چۆن ئەم پەڕەمان دروستکرد: لەلایەن تیمی Helibrain لەسەر بنەمای ئەو لێکۆڵینەوانەی کە لە سەرەوە ئاماژەیان پێکراوە نووسراوە، و لەلایەن Robert(ئینگلیزی) (خوێندکاری دکتۆرا لە بایۆفیزیک) لە 4ی تشرینی دووەمی 2026 پێداچوونەوەی بۆ کراوە. کاتێک سەرچاوەکان بگۆڕێن، نوێی دەکەینەوە.