01 / Te ase
Nea ɛyɛ
Asɛmfua a wobɛkae ne asɛmfua a wunim yɛ soronko
Asɛmfua bi betumi ayɛ nea wunim, nanso n'ase nnya mma w'adwenem. Ebia wubehu wɔ kasamu mu, nanso sɛ worekasa a, worentumi mfa nka. Asɛmfua ho nimdeɛ wɔ afã ahorow: sɛnea wɔkyerɛw anaa wɔka, n'ase, abusuabɔ a ɛwɔ ne nsɛmfua afoforo ntam, ne sɛnea wɔde di dwuma. Sɔhwɛ a ɛhwehwɛ sɛ wohu sɛ ebia asɛmfua bi bae wɔ nhyiam yi mu anaa no bua asɛmmisa foforo sen nsɛmfua dodow sɔhwɛ. 2 3
Nsɛmfua a obi suae nnansa yi ho nkae fa sɛnea ɔde nsɛm no sii n'adwenem, sɛnea ɔkora so ne sɛnea ɔsan kae no ho. Nneɛma a esisii ne nsɛm foforo a obi sua fa amemene no mfinimfini berɛboɔ ne nhyehyɛe afoforo a ɛka ho, a hippocampus nhyehyɛe ka ho, bom yɛ adwuma. Nkae tiawa ne kasa nimdeɛ a obi de adi dwuma mpɛn pii no nyɛ nkae nhyehyɛe koro no ara. 4
Kasa ankasa fa amemene no nhyehyɛe a ɛtrɛw mu, a anim ne berɛboɔ mmeae a wɔtaa de yɛ kasa dwumadi a emu dɔ ka ho. Asɛmfua mu adwuma betumi nso ahwehwɛ adwene a wɔde si biribi so, aniwa anaa aso mu dwumadi a ɛnyɛ kasa pɔtee. Nkyerɛkyerɛmu tiawa a ɛfata ne sɛ nhyehyɛe ahorow no yɛ adwuma bom; ɛnyɛ sɛ “asɛmfua beae” bi wɔ amemene no mu a nsɔano baako betumi akyerɛ ne ahoɔden. 5
Yɛn nsɛm nkae agodie no hwehwɛ sɛ wuhu nsɛmfua foforo ne nea woahu dedaw ntam nsonsonoe. Nsɛmfua nimdeɛ sɔhwɛ hwɛ sɛnea wuhu nsɛmfua; akenkan de ntease ka ho. Sɛ yɛde edin soronko ma wɔn a, ɛboa ma nea nsɔano biara kyerɛ no mu da hɔ.
Sɛnea yesusuw ho
| Sɔhwɛ abusua | Nea wɔsusuw | Anohyeto a ɛsɛ sɛ yɛkae |
|---|---|---|
| Nsɛmfua ntoatoaso a wɔkae | San ka nsɛmfua a wɔsuaa no a mmuae no nyinaa nni hɔ | Ɛsɛ sɛ wɔka bere a wɔde sua ne bere a wɔtwɛn ansa na wɔsan kae ho asɛm |
| Nea atwam/ne foforo hu | Hu nsɛmfua a obi ahu ne nea onhu | Nea wuhu ne nea wususuw sɛ wuhu no nyinaa ho hia |
| Nsɛmfua a wuhu | Hu asɛmfua anaa ne nkyerɛase | Eyi nyɛ nsɛmfua nyinaa a obi betumi de adi dwuma |
| Akenkan ne nsɛmmisa | Kenkan nsɛm na bua nsɛmmisa a ɛfa emu nsɛm ho | Ɛsɛ sɛ yɛde ntease ho nsɛm ka ahoɔhare ho |
| Nɔma ntoatoaso nkae | San ka kasamu tiawa a wɔka kyerɛ wo | Ɔkwan a wɔfa so kyerɛ no ne mmu no gu ahorow, na ɛka dodow a wobɛkae |
Nsɛmfua a wotegye ne nea wotumi de di dwuma sɔhwɛ no de nsɛm ne gyinapɛn soronko di dwuma. Sɛ wɔfa nsɔano ahorow a wɔde nnwinnade ahorow susuwii ho a, ɛnkyerɛ sɛ nsɛmfua a obi te no ne nea ɔde di dwuma no wɔ dodow a ɛyɛ pɛ daa. 3
Sɛ yɛka “asɛmfua” a, ebetumi akyerɛ nkyerɛwde a wɔakyerɛw, asɛmfua nnyinaso anaa nsɛmfua abusua. Asɛmfua nnyinaso ka asɛmfua no nsakrae ahorow bom; nsɛmfua abusua nso betumi aka nsɛmfua afoforo a ɛbɛn no ho. Sɛ wɔsakra ade a wɔde kan a, ebetumi ama nsɛmfua dodow a wɔbɔ ho amanneɛ no asesa kɛse, nanso ɛnkyerɛ sɛ kasafo no nimdeɛ asesa. 1 6
Yɛn nɔma nkae agodie no kyerɛ nɔma ahorow wɔ screen so, nanso nɔma ntoatoaso sɔhwɛ a wɔde di dwuma taa no de nne ka nɔma no. Nsonsonoe yi ma akwan a wubetumi afa so kae no sesa; enti ɛnsɛ sɛ wode nɔma dodow a wokae wɔ sɔhwɛ biako mu toto foforo ho a wunnim nsonsonoe yi. 7
Mfe ne gyinapɛn: ntotoho bɛn na ɛfata?
Mfe ho ntotoho a ɛwɔ ase ha no fa asɛmfua a wuhu ho; ɛnyɛ asɛmfua foforo a wubesua anaa nea wobɛkae akyiri yi. Ɔkwan a wɔfaa so buu nɔma no yɛ Brysbaert ne ne mfɛfoɔ nhwehwɛmu a ɛfa asɛmfua a wɔde bu nsɛmmisa ho wɔ Borɔfo kasa mu no nsɛm a efi mu bae; nea ɛkyerɛ gyina nsɛmfua nhyehyɛe ne akontabuo kwan a wɔde dii dwuma no so. 1
| Mfe | Nsɛmfua a wohu no mfinimfini ɔha mu nkyem | Asɛmfua nnyinaso dodow a wobu sɛ wohu |
|---|---|---|
| Mfe 20 | 68.0% | 42,000 bɛyɛ |
| Mfe 60 | 78.0% | 48,200 bɛyɛ |
Eyinom yɛ mfe akuw ntam akontaabu; ɛnyɛ akwankyerɛ a ɛkyerɛ nsɛmfua dodow pɔtee a ɛsɛ sɛ obi sua da biara. Ɛnkyerɛ kasa biara, anaa nsɛmfua dodow a obi betumi akyerɛkyerɛ mu anaa de adi dwuma a onni ahintasɛm. Nhomasua ne kasa mu osuahu ho hia. 1
Nsɛmfua nimdeɛ betumi akɔ so ayɛ den wɔ mpanyin mfe mu, bere a nneɛma bi a esisii ho nkae ne ahoɔhare mu nsɔano bi kɔ fam. Hartshorne ne Germine huu sɛ adwene tumi ahorow no mfe mu nsakrae gu ahorow; nsɛmfua nimdeɛ kɔɔ ne sorokɔ akyiri sen nkae a wɔde yɛ adwuma anaa nkyerɛwde ahorow kodekyerɛ. Sɛ wopɛ mfe mu nsɛm a wɔsua ho gyinapɛn a, hwɛ nkae a ɛkyɛ ho akwankyerɛ no; nsɛmfua a wuhu rentumi nsesa nsusuw a wɔde di dwuma no. 8
02 / Fa tebea a ɛfata mu
Nea ɛka ho nkɛntɛnso
Adanse nkyerɛkyerɛmu bua asɛmmisa yi: “Nkɛntɛnso wɔ adeyɛ yi so anaa?” Ɛnhyɛ nkɔanim pɔtee bi ho bɔ. Sɛ Helibrain adanse gyinabea wɔ hɔ a, wɔka nnipa kuw ne nea wɔsusuw ho no ho. “Wɔmmuu ho nkontaa” kyerɛ sɛ yenni gyinabea a ɛne eyi hyia; ɛnkyerɛ sɛ nkɛntɛnso biara nni hɔ. Mfe ne mfiri ho nsɛm a wɔahu yɛ susuw ho adanse, ɛnyɛ ayaresa ho gyinabea.
Nna
Adanse sua dodoAdanse a wɔakora so: nna a enni hɔ ansa na adesua → nkae a ɛba akyiri yi.
Yɛn adanse nhoma mu no, nna a enni hɔ ansa na obi asua ade ne nkae ho adanse no nni gyinabea a ɛyɛ den. Nhwehwɛmu a wɔyɛɛ wɔ tebea pɔtee bi mu no nkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ yɛkyerɛ sɛ adesua biara a ɛfa nsɛmfua ho no hwere ade dodow pɔtee bi bere a obi anntena anadwo baako no. 9
Nhyɛso
Adanse sua dodoAdanse a wɔakora so: nhyɛso mpofirim bere a obi resan akae ade → nneɛma a esisii ho nkae.
Adanse a ɛfa asɛm yi ho nni gyinabea a ɛyɛ den. Nhwehwɛmu ahorow no mu no, bere a nhyɛso bae ne nneɛma a wɔkaee gu ahorow; ɛnyɛ adanse a wɔde ka sɛ nhyɛso ma nsɛmfua dodow so tew. 10
Apɔw-mu-teɛteɛ
Adanse sua dodoAdanse a wɔakora so: adwene dwumadi nyinaa a nhwehwɛmu ahorow a wɔaka abom kyerɛ.
Apɔw-mu-teɛteɛ ne adwene dwumadi nyinaa ho adanse no nni gyinabea a ɛyɛ den. Ɛrentumi nkyerɛ sɛ obiara nsɛmfua dodow, nsɛmfua a ohu anaa akenkan ntease bɛsakra wɔ ɔkwan a yebetumi ahwɛ kwan so. 11
Mfe
Mfe ho ntotohoNsɛmfua nimdeɛ ne nneɛma foforo ho adesua yɛ nea efi mu ba soronko.
Mfe a obi adi no nkyerɛ sɛ onim nsɛmfua kakraa bi. Fa kasa, nhomasua, sɔhwɛ ne bere a wɔma obi kaee ade no toto ho, na mfa mfe mu nsakrae nhyehyɛe baako pɛ nni dwuma. 8
Nteteɛ
Adanse a enni piiAdanse a wɔakora so: sɔhwɛ a wɔde san kae ne ade a wɔsan kenkan → nkae.
Sɛ obi sɔ ne ho hwɛ a, ebetumi aboa ma wakae ade a osuaa; yɛn adanse a ɛfa asɛm yi ho no sua. Eyi fa ɔkwan a wɔfa so sua ade ho, na ɛnkyerɛ sɛ nsɛmfua a wɔsan hu ho agodie ma nsɛm nkae nyinaa tu mpɔn. 12
Mfiri
Berehwɛ tebeaNsɛm, sɛnea wɔde kyerɛ ne mmuae kwan.
Akenkan gyina sɔhwɛ, nsɛm a wɔde kenkan ne sɛnea aniwa keka ho so. Screen no nhyehyɛe ne mmuae kwan yɛ nneɛma a enti ɛsɛ sɛ wokora sɔhwɛ tebea no mu, na ɛnsɛ sɛ wode bere a wode kenkan wɔ nhyiam ahorow a ɛsono wɔn toto ho tee. 13
Dɛn na nkɔanim no trɛw kɔ so, na dɛn na ɛntrɛw kɔ so?
Sua ade pɔtee a wopɛ sɛ wode di dwuma no
Ade pɔtee a ɛsɛ sɛ wɔsua ne sɛ obi bɛkae ade bi akyiri yi. Sɔhwɛ a wɔfa so sua ade ne ntetee a wɔyɛ wɔ bere ahorow mu ho nhwehwɛmu abu so, nanso nea efi mu ba no gyina bere a wɔtwɛn ansa na wɔsan kae ade, ade no ankasa ne ɔkwan a wɔde toto ho no so. Yɛn adanse a wɔakora so no kyerɛ sɛ sɔhwɛ a wɔfa so sua ade ho adanse sua, na bere a wɔde ntetee no trɛw ho adanse nso nni gyinabea a ɛyɛ den; yɛmfa ɔkwan a wɔfa so sua ade nkyerɛ sɛ ɛsa nkae mu tumi nyinaa ho haw. 14 15
Sɛ wopɛ sɛ wokae asɛmfua de ka wɔ nkɔmmɔ mu a, fa adwuma a ɛhwehwɛ sɛ woka no ka ho; mfa nea wuhu nkutoo nni dwuma. Sɛ wopɛ sɛ wote nsɛm a wokenkan ase a, hwɛ sɛ wote ase. Asɛmfua a wunim wɔ kasamu mu ne kasamu ntease wɔ abusuabɔ, nanso ɛnyɛ ade koro. 16
Ɛsɛ sɛ yɛka nea nti a obi rekenkan ntɛm ho asɛm. Akenkan ahoɔhare ho nhwehwɛmu mu no, wɔkyekyɛ akenkan a obi kenkan komm, akenkan a ɔde nne kenkan, nsɛm a wɔkenkan ne nnipa akuw ho. Sɛ obi de bere pii yɛ ahoɔhare ho ntetee a ɔnhwɛ ntease no a, ebetumi ama ɔkenkan nsɛmfua pii wɔ bere tiaa mu, nanso obebu asɛmmisa foforo a ɛnyɛ nea na ehia no ho mmuae. 17
03 / Sɔ hwɛ na fa toto ho
Sɔ wɔ Helibrain
Sɔ nsɛm nkae hwɛ sɛ wopɛ sɛ wohu nsɛmfua a aba wɔ nhyiam yi mu dedaw, nsɛmfua nimdeɛ hwɛ sɛnea wuhu nsɛmfua, na akenkan ahoɔhare hwɛ akenkan adwuma a bere wɔ mu ne nsɛmmisa. Ebiara nyɛ kasa mu tumi nyinaa ho nhwehwɛmu. Sɛnea wutumi kasa Borɔfo no sesa nea sɔhwɛ abiɛsa yi kyerɛ nyinaa.
Adesua nnwinnade a ɛwɔ ase ha no boa ma wosan kae, san hwɛ, tie na hyehyɛ ade a woapaw no. Flashcard a wowie anaa nhwehwɛmu nhyehyɛe a wode asi hɔ no nkyerɛ sɛ wobɛkae ade nyinaa; sɛ wosan yɛ sɔhwɛ akyiri yi a, ɛbɛn nea wopɛ sɛ wuhu no kɛse. Fa bere a ɛda adesua ne mmuae ntam ne nsɛm a wɔde bisa no koro no ara di dwuma bere a wode wo nkɔso toto ho.
Sɔhwɛ ne agodie
Nɔma nkae sɔhwɛ
Hwehwɛ nɔma ntoatoaso tiawa a aniwa hu ho nkae mu.
IQ sɔhwɛ
Fa kasa mu adwuma no toto afã afoforo a ɛwɔ sɔhwɛ akɛse mu ho.
Nnwinnade ne ntetee
Nsɛmmisa ne mmuae nkrataa
Yɛ wo ankasa adesua nneɛma no ho ntetee denam sɛ wobɛsan akae so.
Krataa a hwee nni so so nkae
Kyerɛw nea wubetumi akae ansa na woasan ahwɛ.
Adesua a wɔsan yɛ wɔ bere ahorow mu nhyehyɛe
Hyehyɛ bere ahorow a wobɛsan ahwɛ ade no.
Nne tie ho ntetee afidie
San tie anaa ma nne a woapaw no nnyae ntɛm wɔ ntetee mu.
Akenkan so mmoa
Sesa aniwa mu akenkan mmoa no sɛnea wopɛ.
Akenkan ntetee
Hwehwɛ akenkan ahoɔhare mu bere a worehwɛ ntease.
Nsusuwii mfonini
Hyehyɛ abusuabɔ a ɛda nsusuwii ne nsɛmfua ntam.
Mmuae a ɛfa ho
- So digit nkae a wɔte ne nɔma nkae a wɔde ani hu no yɛ ade koro? →
- IQ a ɛyɛ sɛn na ɛyɛ sɛn wɔ mfe ahorow mu? →
- Akenkan ahoɔhare a ɛyɛ sɛn? →
- Ɔkwan bɛn so na kyekyɛ nɔma mu akuw boa wo ma wokae nɔma pii? →
- So bere kɔ anim no, nsɛmfua a obi nim no dɔɔso? →
- Adɛn nti na nɔma dodow a obi tumi kae akyi no taa yɛ tiaa sen nea ɔkae wɔ anim? →
- Intanɛt so IQ sɔhwɛ no yɛ nokwarehyɛ sɛn? →
- Bere tenten sɛn na wɔde bɛkenkan nsɛmfua 1,000? →
- Nɔma dodow a nnipa dodow no ara tumi kae yɛ sɛn? →
- Nsɛmfua dodow a ɔmanfoɔ pii nim yɛ sɛn? →
- Nsɛmfua ahe na ɛsɛ sɛ wunim na woatumi akenkan nhoma wɔ Borɔfo mu? →
- IQ sɔhwɛ nkontaabu 115, 130 ne 145 kyerɛ ɔha mu nkyekyɛmu bɛn? →
- Sɛ wobɛsan ayɛ IQ sɔhwɛ a, ebetumi ama wo nɔma akɔ soro? →
- Adɛn nti na akenkan wɔ kommyɛ mu yɛ ntɛm sen sɛ wobɛkenkan den? →
- Sɛ wokenkan wɔ kasa a ɛto so abien mu a, ɛyɛ brɛ sen sɛn? →
- Adɛn nti na metumi ahu nsɛmfua a mintumi mfa nni dwuma bere a mereka nsɛm? →
- Wubetumi akenkan ntɛm a nteaseɛ remmɔ fam? →
- Ɛsɛ sɛ wugyae wo mu kasa na ama woatumi akenkan ntɛm? →
- IQ nkontaa pa yɛ dɛn? →
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
Nsɛmfua a wohu sɔhwɛ kyerɛ sɛnea obi tumi kasa anaa?
Ɛsusuw nea nsɛmfua a wɔde bisa no hwehwɛ. Sɛ obi bɛkasa a, ɛsɛ sɛ otumi ka asɛmfua no na ɔde di dwuma wɔ tebea a ɛfata mu; nsɛmfua a obi te ne nea ɔde di dwuma nni dodow a ɛyɛ pɛ a ɛfata obiara. 3
Nsɛmfua nimdeɛ betumi atu mpɔn bere a nkae reyɛ mmerɛw anaa?
Kasa ne nkae nnwuma ahorow no mfe mu nsakrae gu ahorow. Ɛsɛ sɛ wɔsusuw nimdeɛ a obi anya ne ade foforo a osua no wɔ akwan soronko so. 8
Akenkan ntɛm bere nyinaa ye anaa?
Akenkan ahoɔhare a ɛfata gyina nsɛm a worekenkan, nea enti a wokenkan ne sɛnea wote ase so. Akenkan ahoɔhare nkyekyem nkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ wode ntease to nkyɛn na wokenkan ntɛm ara kwa. 17
Nhwehwɛmu fibea ahorow
Nkitahodi no de wo kɔ DOI anaa fibea no ankasa kyerɛwtohɔ so. Nhwehwɛmu mu ntotoho no kyerɛ nnwuma a wɔaka ho asɛm no; ɛnyɛ adanse sɛ yɛagye yɛn browser mu nkyerɛase atom.
- Brysbaert et al. (2016). How Many Words Do We Know? Practical Estimates of Vocabulary Size Dependent on Word Definition, the Degree of Language Input and the Participant’s Age.
- Laufer et al. (2004). Testing Vocabulary Knowledge: Size, Strength, and Computer Adaptiveness.
- Webb (2008). RECEPTIVE AND PRODUCTIVE VOCABULARY SIZES OF L2 LEARNERS.
- Squire (2009). Memory and Brain Systems: 1969–2009.
- Fedorenko et al. (2011). Functional specificity for high-level linguistic processing in the human brain.
- Nation (2006). How Large a Vocabulary is Needed For Reading and Listening?.
- Woods et al. (2010). Improving digit span assessment of short-term verbal memory.
- Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
- Newbury et al. (2021). Sleep deprivation and memory: Meta-analytic reviews of studies on sleep deprivation before and after learning..
- Shields et al. (2017). The effects of acute stress on episodic memory: A meta-analysis and integrative review..
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Rowland (2014). The effect of testing versus restudy on retention: A meta-analytic review of the testing effect..
- CLIFTON et al. (2015). Eye movements in reading and information processing: Keith Rayner’s 40 year legacy.
- Dunlosky et al. (2013). Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques.
- Cepeda et al. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis..
- SCHMITT et al. (2011). The Percentage of Words Known in a Text and Reading Comprehension.
- Brysbaert (2019). How many words do we read per minute? A review and meta-analysis of reading rate.