Kɔ emu nsɛm no so

Tumi a ɛwɔ nkontaa no akyi

Nsɛm nkae ne kasa

Nsɛm nkae boa ma wusua na wokae nsɛmfua ne kasa mu nsɛm afoforo; kasa nso gyina nimdeɛ a obi anya wɔ mfe pii mu so. Brysbaert ne ne mfɛfoɔ buu nsɛmfua a nnipa hu sɛ wɔnim no sɛ ɛyɛ 42,000 bɛyɛ wɔ mfe 20 mu ne 48,200 wɔ mfe 60 mu; eyinom nyɛ nsɛmfua dodow a obi tumi de di dwuma bere a ɔkasa no ara. 1

Da a wɔhwɛɛ mu nea etwa to · Nhwehwɛmu fibea 17

Hwehwɛ sɔhwɛ ne nnwinnade no mu ↓

01 / Te ase

Nea ɛyɛ

Asɛmfua a wobɛkae ne asɛmfua a wunim yɛ soronko

Asɛmfua bi betumi ayɛ nea wunim, nanso n'ase nnya mma w'adwenem. Ebia wubehu wɔ kasamu mu, nanso sɛ worekasa a, worentumi mfa nka. Asɛmfua ho nimdeɛ wɔ afã ahorow: sɛnea wɔkyerɛw anaa wɔka, n'ase, abusuabɔ a ɛwɔ ne nsɛmfua afoforo ntam, ne sɛnea wɔde di dwuma. Sɔhwɛ a ɛhwehwɛ sɛ wohu sɛ ebia asɛmfua bi bae wɔ nhyiam yi mu anaa no bua asɛmmisa foforo sen nsɛmfua dodow sɔhwɛ. 2 3

Nsɛmfua a obi suae nnansa yi ho nkae fa sɛnea ɔde nsɛm no sii n'adwenem, sɛnea ɔkora so ne sɛnea ɔsan kae no ho. Nneɛma a esisii ne nsɛm foforo a obi sua fa amemene no mfinimfini berɛboɔ ne nhyehyɛe afoforo a ɛka ho, a hippocampus nhyehyɛe ka ho, bom yɛ adwuma. Nkae tiawa ne kasa nimdeɛ a obi de adi dwuma mpɛn pii no nyɛ nkae nhyehyɛe koro no ara. 4

Kasa ankasa fa amemene no nhyehyɛe a ɛtrɛw mu, a anim ne berɛboɔ mmeae a wɔtaa de yɛ kasa dwumadi a emu dɔ ka ho. Asɛmfua mu adwuma betumi nso ahwehwɛ adwene a wɔde si biribi so, aniwa anaa aso mu dwumadi a ɛnyɛ kasa pɔtee. Nkyerɛkyerɛmu tiawa a ɛfata ne sɛ nhyehyɛe ahorow no yɛ adwuma bom; ɛnyɛ sɛ “asɛmfua beae” bi wɔ amemene no mu a nsɔano baako betumi akyerɛ ne ahoɔden. 5

Yɛn nsɛm nkae agodie no hwehwɛ sɛ wuhu nsɛmfua foforo ne nea woahu dedaw ntam nsonsonoe. Nsɛmfua nimdeɛ sɔhwɛ hwɛ sɛnea wuhu nsɛmfua; akenkan de ntease ka ho. Sɛ yɛde edin soronko ma wɔn a, ɛboa ma nea nsɔano biara kyerɛ no mu da hɔ.

Sɛnea yesusuw ho

Sɔhwɛ abusuaNea wɔsusuwAnohyeto a ɛsɛ sɛ yɛkae
Nsɛmfua ntoatoaso a wɔkaeSan ka nsɛmfua a wɔsuaa no a mmuae no nyinaa nni hɔƐsɛ sɛ wɔka bere a wɔde sua ne bere a wɔtwɛn ansa na wɔsan kae ho asɛm
Nea atwam/ne foforo huHu nsɛmfua a obi ahu ne nea onhuNea wuhu ne nea wususuw sɛ wuhu no nyinaa ho hia
Nsɛmfua a wuhuHu asɛmfua anaa ne nkyerɛaseEyi nyɛ nsɛmfua nyinaa a obi betumi de adi dwuma
Akenkan ne nsɛmmisaKenkan nsɛm na bua nsɛmmisa a ɛfa emu nsɛm hoƐsɛ sɛ yɛde ntease ho nsɛm ka ahoɔhare ho
Nɔma ntoatoaso nkaeSan ka kasamu tiawa a wɔka kyerɛ woƆkwan a wɔfa so kyerɛ no ne mmu no gu ahorow, na ɛka dodow a wobɛkae

Nsɛmfua a wotegye ne nea wotumi de di dwuma sɔhwɛ no de nsɛm ne gyinapɛn soronko di dwuma. Sɛ wɔfa nsɔano ahorow a wɔde nnwinnade ahorow susuwii ho a, ɛnkyerɛ sɛ nsɛmfua a obi te no ne nea ɔde di dwuma no wɔ dodow a ɛyɛ pɛ daa. 3

Sɛ yɛka “asɛmfua” a, ebetumi akyerɛ nkyerɛwde a wɔakyerɛw, asɛmfua nnyinaso anaa nsɛmfua abusua. Asɛmfua nnyinaso ka asɛmfua no nsakrae ahorow bom; nsɛmfua abusua nso betumi aka nsɛmfua afoforo a ɛbɛn no ho. Sɛ wɔsakra ade a wɔde kan a, ebetumi ama nsɛmfua dodow a wɔbɔ ho amanneɛ no asesa kɛse, nanso ɛnkyerɛ sɛ kasafo no nimdeɛ asesa. 1 6

Yɛn nɔma nkae agodie no kyerɛ nɔma ahorow wɔ screen so, nanso nɔma ntoatoaso sɔhwɛ a wɔde di dwuma taa no de nne ka nɔma no. Nsonsonoe yi ma akwan a wubetumi afa so kae no sesa; enti ɛnsɛ sɛ wode nɔma dodow a wokae wɔ sɔhwɛ biako mu toto foforo ho a wunnim nsonsonoe yi. 7

Mfe ne gyinapɛn: ntotoho bɛn na ɛfata?

Mfe ho ntotoho a ɛwɔ ase ha no fa asɛmfua a wuhu ho; ɛnyɛ asɛmfua foforo a wubesua anaa nea wobɛkae akyiri yi. Ɔkwan a wɔfaa so buu nɔma no yɛ Brysbaert ne ne mfɛfoɔ nhwehwɛmu a ɛfa asɛmfua a wɔde bu nsɛmmisa ho wɔ Borɔfo kasa mu no nsɛm a efi mu bae; nea ɛkyerɛ gyina nsɛmfua nhyehyɛe ne akontabuo kwan a wɔde dii dwuma no so. 1

MfeNsɛmfua a wohu no mfinimfini ɔha mu nkyemAsɛmfua nnyinaso dodow a wobu sɛ wohu
Mfe 2068.0%42,000 bɛyɛ
Mfe 6078.0%48,200 bɛyɛ

Eyinom yɛ mfe akuw ntam akontaabu; ɛnyɛ akwankyerɛ a ɛkyerɛ nsɛmfua dodow pɔtee a ɛsɛ sɛ obi sua da biara. Ɛnkyerɛ kasa biara, anaa nsɛmfua dodow a obi betumi akyerɛkyerɛ mu anaa de adi dwuma a onni ahintasɛm. Nhomasua ne kasa mu osuahu ho hia. 1

Nsɛmfua nimdeɛ betumi akɔ so ayɛ den wɔ mpanyin mfe mu, bere a nneɛma bi a esisii ho nkae ne ahoɔhare mu nsɔano bi kɔ fam. Hartshorne ne Germine huu sɛ adwene tumi ahorow no mfe mu nsakrae gu ahorow; nsɛmfua nimdeɛ kɔɔ ne sorokɔ akyiri sen nkae a wɔde yɛ adwuma anaa nkyerɛwde ahorow kodekyerɛ. Sɛ wopɛ mfe mu nsɛm a wɔsua ho gyinapɛn a, hwɛ nkae a ɛkyɛ ho akwankyerɛ no; nsɛmfua a wuhu rentumi nsesa nsusuw a wɔde di dwuma no. 8

02 / Fa tebea a ɛfata mu

Nea ɛka ho nkɛntɛnso

Adanse nkyerɛkyerɛmu bua asɛmmisa yi: “Nkɛntɛnso wɔ adeyɛ yi so anaa?” Ɛnhyɛ nkɔanim pɔtee bi ho bɔ. Sɛ Helibrain adanse gyinabea wɔ hɔ a, wɔka nnipa kuw ne nea wɔsusuw ho no ho. “Wɔmmuu ho nkontaa” kyerɛ sɛ yenni gyinabea a ɛne eyi hyia; ɛnkyerɛ sɛ nkɛntɛnso biara nni hɔ. Mfe ne mfiri ho nsɛm a wɔahu yɛ susuw ho adanse, ɛnyɛ ayaresa ho gyinabea.

Nna

Adanse sua dodo

Adanse a wɔakora so: nna a enni hɔ ansa na adesua → nkae a ɛba akyiri yi.

Yɛn adanse nhoma mu no, nna a enni hɔ ansa na obi asua ade ne nkae ho adanse no nni gyinabea a ɛyɛ den. Nhwehwɛmu a wɔyɛɛ wɔ tebea pɔtee bi mu no nkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ yɛkyerɛ sɛ adesua biara a ɛfa nsɛmfua ho no hwere ade dodow pɔtee bi bere a obi anntena anadwo baako no. 9

Nhyɛso

Adanse sua dodo

Adanse a wɔakora so: nhyɛso mpofirim bere a obi resan akae ade → nneɛma a esisii ho nkae.

Adanse a ɛfa asɛm yi ho nni gyinabea a ɛyɛ den. Nhwehwɛmu ahorow no mu no, bere a nhyɛso bae ne nneɛma a wɔkaee gu ahorow; ɛnyɛ adanse a wɔde ka sɛ nhyɛso ma nsɛmfua dodow so tew. 10

Apɔw-mu-teɛteɛ

Adanse sua dodo

Adanse a wɔakora so: adwene dwumadi nyinaa a nhwehwɛmu ahorow a wɔaka abom kyerɛ.

Apɔw-mu-teɛteɛ ne adwene dwumadi nyinaa ho adanse no nni gyinabea a ɛyɛ den. Ɛrentumi nkyerɛ sɛ obiara nsɛmfua dodow, nsɛmfua a ohu anaa akenkan ntease bɛsakra wɔ ɔkwan a yebetumi ahwɛ kwan so. 11

Mfe

Mfe ho ntotoho

Nsɛmfua nimdeɛ ne nneɛma foforo ho adesua yɛ nea efi mu ba soronko.

Mfe a obi adi no nkyerɛ sɛ onim nsɛmfua kakraa bi. Fa kasa, nhomasua, sɔhwɛ ne bere a wɔma obi kaee ade no toto ho, na mfa mfe mu nsakrae nhyehyɛe baako pɛ nni dwuma. 8

Nteteɛ

Adanse a enni pii

Adanse a wɔakora so: sɔhwɛ a wɔde san kae ne ade a wɔsan kenkan → nkae.

Sɛ obi sɔ ne ho hwɛ a, ebetumi aboa ma wakae ade a osuaa; yɛn adanse a ɛfa asɛm yi ho no sua. Eyi fa ɔkwan a wɔfa so sua ade ho, na ɛnkyerɛ sɛ nsɛmfua a wɔsan hu ho agodie ma nsɛm nkae nyinaa tu mpɔn. 12

Mfiri

Berehwɛ tebea

Nsɛm, sɛnea wɔde kyerɛ ne mmuae kwan.

Akenkan gyina sɔhwɛ, nsɛm a wɔde kenkan ne sɛnea aniwa keka ho so. Screen no nhyehyɛe ne mmuae kwan yɛ nneɛma a enti ɛsɛ sɛ wokora sɔhwɛ tebea no mu, na ɛnsɛ sɛ wode bere a wode kenkan wɔ nhyiam ahorow a ɛsono wɔn toto ho tee. 13

Dɛn na nkɔanim no trɛw kɔ so, na dɛn na ɛntrɛw kɔ so?

Sua ade pɔtee a wopɛ sɛ wode di dwuma no

Ade pɔtee a ɛsɛ sɛ wɔsua ne sɛ obi bɛkae ade bi akyiri yi. Sɔhwɛ a wɔfa so sua ade ne ntetee a wɔyɛ wɔ bere ahorow mu ho nhwehwɛmu abu so, nanso nea efi mu ba no gyina bere a wɔtwɛn ansa na wɔsan kae ade, ade no ankasa ne ɔkwan a wɔde toto ho no so. Yɛn adanse a wɔakora so no kyerɛ sɛ sɔhwɛ a wɔfa so sua ade ho adanse sua, na bere a wɔde ntetee no trɛw ho adanse nso nni gyinabea a ɛyɛ den; yɛmfa ɔkwan a wɔfa so sua ade nkyerɛ sɛ ɛsa nkae mu tumi nyinaa ho haw. 14 15

Sɛ wopɛ sɛ wokae asɛmfua de ka wɔ nkɔmmɔ mu a, fa adwuma a ɛhwehwɛ sɛ woka no ka ho; mfa nea wuhu nkutoo nni dwuma. Sɛ wopɛ sɛ wote nsɛm a wokenkan ase a, hwɛ sɛ wote ase. Asɛmfua a wunim wɔ kasamu mu ne kasamu ntease wɔ abusuabɔ, nanso ɛnyɛ ade koro. 16

Ɛsɛ sɛ yɛka nea nti a obi rekenkan ntɛm ho asɛm. Akenkan ahoɔhare ho nhwehwɛmu mu no, wɔkyekyɛ akenkan a obi kenkan komm, akenkan a ɔde nne kenkan, nsɛm a wɔkenkan ne nnipa akuw ho. Sɛ obi de bere pii yɛ ahoɔhare ho ntetee a ɔnhwɛ ntease no a, ebetumi ama ɔkenkan nsɛmfua pii wɔ bere tiaa mu, nanso obebu asɛmmisa foforo a ɛnyɛ nea na ehia no ho mmuae. 17

03 / Sɔ hwɛ na fa toto ho

Sɔ wɔ Helibrain

Sɔ nsɛm nkae hwɛ sɛ wopɛ sɛ wohu nsɛmfua a aba wɔ nhyiam yi mu dedaw, nsɛmfua nimdeɛ hwɛ sɛnea wuhu nsɛmfua, na akenkan ahoɔhare hwɛ akenkan adwuma a bere wɔ mu ne nsɛmmisa. Ebiara nyɛ kasa mu tumi nyinaa ho nhwehwɛmu. Sɛnea wutumi kasa Borɔfo no sesa nea sɔhwɛ abiɛsa yi kyerɛ nyinaa.

Adesua nnwinnade a ɛwɔ ase ha no boa ma wosan kae, san hwɛ, tie na hyehyɛ ade a woapaw no. Flashcard a wowie anaa nhwehwɛmu nhyehyɛe a wode asi hɔ no nkyerɛ sɛ wobɛkae ade nyinaa; sɛ wosan yɛ sɔhwɛ akyiri yi a, ɛbɛn nea wopɛ sɛ wuhu no kɛse. Fa bere a ɛda adesua ne mmuae ntam ne nsɛm a wɔde bisa no koro no ara di dwuma bere a wode wo nkɔso toto ho.

Sɔhwɛ ne agodie

Nnwinnade ne ntetee

Mmuae a ɛfa ho

Nsɛmmisa a wɔtaa bisa

Nsɛmfua a wohu sɔhwɛ kyerɛ sɛnea obi tumi kasa anaa?

Ɛsusuw nea nsɛmfua a wɔde bisa no hwehwɛ. Sɛ obi bɛkasa a, ɛsɛ sɛ otumi ka asɛmfua no na ɔde di dwuma wɔ tebea a ɛfata mu; nsɛmfua a obi te ne nea ɔde di dwuma nni dodow a ɛyɛ pɛ a ɛfata obiara. 3

Nsɛmfua nimdeɛ betumi atu mpɔn bere a nkae reyɛ mmerɛw anaa?

Kasa ne nkae nnwuma ahorow no mfe mu nsakrae gu ahorow. Ɛsɛ sɛ wɔsusuw nimdeɛ a obi anya ne ade foforo a osua no wɔ akwan soronko so. 8

Akenkan ntɛm bere nyinaa ye anaa?

Akenkan ahoɔhare a ɛfata gyina nsɛm a worekenkan, nea enti a wokenkan ne sɛnea wote ase so. Akenkan ahoɔhare nkyekyem nkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ wode ntease to nkyɛn na wokenkan ntɛm ara kwa. 17

Nhwehwɛmu fibea ahorow

Nkitahodi no de wo kɔ DOI anaa fibea no ankasa kyerɛwtohɔ so. Nhwehwɛmu mu ntotoho no kyerɛ nnwuma a wɔaka ho asɛm no; ɛnyɛ adanse sɛ yɛagye yɛn browser mu nkyerɛase atom.

  1. Brysbaert et al. (2016). How Many Words Do We Know? Practical Estimates of Vocabulary Size Dependent on Word Definition, the Degree of Language Input and the Participant’s Age.
  2. Laufer et al. (2004). Testing Vocabulary Knowledge: Size, Strength, and Computer Adaptiveness.
  3. Webb (2008). RECEPTIVE AND PRODUCTIVE VOCABULARY SIZES OF L2 LEARNERS.
  4. Squire (2009). Memory and Brain Systems: 1969–2009.
  5. Fedorenko et al. (2011). Functional specificity for high-level linguistic processing in the human brain.
  6. Nation (2006). How Large a Vocabulary is Needed For Reading and Listening?.
  7. Woods et al. (2010). Improving digit span assessment of short-term verbal memory.
  8. Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
  9. Newbury et al. (2021). Sleep deprivation and memory: Meta-analytic reviews of studies on sleep deprivation before and after learning..
  10. Shields et al. (2017). The effects of acute stress on episodic memory: A meta-analysis and integrative review..
  11. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  12. Rowland (2014). The effect of testing versus restudy on retention: A meta-analytic review of the testing effect..
  13. CLIFTON et al. (2015). Eye movements in reading and information processing: Keith Rayner’s 40 year legacy.
  14. Dunlosky et al. (2013). Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques.
  15. Cepeda et al. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis..
  16. SCHMITT et al. (2011). The Percentage of Words Known in a Text and Reading Comprehension.
  17. Brysbaert (2019). How many words do we read per minute? A review and meta-analysis of reading rate.