01 / Mvetsetsani
Mmene luso limeneli lilili
Kukumbukira mawu n’kosiyana ndi kuwadziwa
Mawu angaoneke ngati odziwika popanda kumvetsa tanthauzo lake. Mungazindikire mawu m’chiganizo koma n’kulephera kuwatchula polankhula. Kudziwa mawu kumaphatikizapo mbali zingapo: mmene mawuwo amalembedwera kapena kumvekera, tanthauzo lake, mawu ogwirizana nawo ndi mmene amagwiritsidwira ntchito. Mayeso ofunsa ngati mawu anaonekera kale m’gawo la mayeso akuyankha funso losiyana ndi mayeso oyeza kuchuluka kwa mawu amene munthu amadziwa. 2 3
Kukumbukira mawu amene mwaphunzira kumene pa mndandanda kumaphatikizapo kulowetsa chidziwitsocho m’maganizo, kuchisunga, kenako kuchikumbukira. Kukumbukira zinthu zimene zinachitika ndi kuphunzira mfundo zatsopano kumadalira mbali za m’kati mwa ubongo, kuphatikizapo njira ya hippocampus, komanso mmene zinthu zimaimiridwira m’madera osiyanasiyana a ubongo. Kusunga zinthu kwa kanthawi kochepa ndi kudziwa chinenero chimene mwachizolowera si njira imodzi yokha ya kukumbukira. 4
Chinenero chimagwiritsa ntchito maukonde osiyanasiyana a ubongo, kuphatikizapo mbali zakutsogolo ndi za m’mbali zimene nthawi zambiri zimagwira ntchito pa kumvetsa ndi kugwiritsa ntchito chinenero. Ntchito ya mawu ingagwiritsenso ntchito chidwi, kuona kapena kumva zinthu. Kufotokoza kosavuta n’kwakuti machitidwe osiyanasiyana amagwirizana; palibe “dera la mawu” limodzi limene mphamvu yake imasonyezedwa ndi zotsatira za mayeso amodzi. 5
Masewera athu a kukumbukira mawu amakufunsani kusiyanitsa mawu atsopano ndi amene munaona kale. Mayeso a mawu amayesa kuzindikira mawu; kuwerenga kumawonjezera kumvetsa. Kusunga mayina awo osiyana kumathandiza kumvetsa tanthauzo la zotsatira iliyonse.
Mmene timaliziyesera
| Mtundu wa ntchito | Zimene zimayesedwa | Malire ofunika kukumbukira |
|---|---|---|
| Kukumbukira mawu a pa mndandanda | Kukumbukira mawu amene munaphunzira popanda kuona mayankho onse | Muyenera kufotokoza kuchuluka kwa mayesero ophunzirira ndi nthawi yodikira |
| Kuzindikira mawu akale ndi atsopano | Kusiyanitsa mawu amene munaphunzira ndi amene simunaphunzire | Mayankho olondola komanso kulakwitsa poganiza kuti mawu atsopano ndi akale zonse n’zofunika |
| Kuzindikira mawu amene mumadziwa | Kuzindikira mawu kapena tanthauzo lake | Izi siziyesa mawu onse amene mungagwiritse ntchito polankhula |
| Kuwerenga ndi kuyankha mafunso | Kuwerenga nkhani ndi kuyankha zokhudza zimene yafotokoza | Liwiro liyenera kuganiziridwa limodzi ndi kumvetsa nkhaniyo |
| Kubwereza manambala | Kubwereza manambala afupiafupi motsatizana | Njira yowonetsera manambalawo ndi mmene amawerengedwera zimasintha chiwerengero |
Mayeso a mawu amene munthu amamvetsa ndi amene angagwiritse ntchito amagwiritsa ntchito mafunso ndi malamulo osiyanasiyana. Kuyerekezera ziwerengero zachisawawa zochokera ku mayeso osiyanasiyana sikutsimikizira kuti pali chiŵerengero chimodzi cha mawu amene munthu amamvetsa poyerekeza ndi amene angagwiritse ntchito. 3
Komanso, “mawu” angatanthauze kalembedwe, liwu loyambira kapena gulu la mawu. Liwu loyambira limaphatikiza mitundu yosiyanasiyana ya liwu losinthidwa; magulu a mawu angaphatikizepo mawu ena ogwirizana nawo. Kusintha mtundu wa mawu amene akuwerengedwa kungasinthe kwambiri kukula kwa mawu amene munthu akuti amawadziwa, popanda kusintha zimene wolankhulayo akudziwa. 1 6
Masewera athu a kukumbukira manambala amaonetsa manambala pa sikirini, pamene mayeso ambiri a manambala amawatchula mokweza. Kusiyanaku kumakhudza njira zimene munthu angagwiritse ntchito, choncho musayerekezere chiwerengero cha manambala kuchokera ku mitundu iwiri ya mayeso popanda kusamala. 7
Zaka ndi miyezo: kodi kufananitsa koyenera n’kotani?
Chiyerekezo cha zaka chili m’munsichi chikukhudza kuzindikira mawu, osati kuphunzira mawu atsopano kapena kukumbukira mawu patapita nthawi. Ziwerengerozi zatengedwa m’zotsatira zonse za kafukufuku wa mawu a Chingelezi woyezedwa ndi kusankha mawu, wa Brysbaert ndi anzake; tanthauzo lake limadalira mndandanda wa mawu ndi njira yowerengera. 1
| Zaka | Gawo lapakati la mawu ozindikiridwa | Chiwerengero choyerekezera cha mawu oyambira ozindikiridwa |
|---|---|---|
| Zaka 20 | 68.0% | Pafupifupi 42,000 |
| Zaka 60 | 78.0% | Pafupifupi 48,200 |
Izi ndi ziwerengero zoyerekezera kuchokera ku anthu osiyanasiyana pa nthawi imodzi; sizikutanthauza kuti munthu ayenera kuphunzira mawu angati tsiku lililonse. Siziyimira zinenero zonse kapena kuchuluka kwa mawu amene munthu angafotokoze kapena kugwiritsa ntchito mosaganizira. Maphunziro ndi mmene munthu wakumana ndi chinenero n’zofunika. 1
Kudziwa mawu kungakhalebe kwabwino munthu akamakalamba, ngakhale kuti zotsatira zina za kukumbukira zochitika ndi liwiro zingatsike. Hartshorne ndi Germine anapeza kuti luso limeneli limasintha mosiyana malinga ndi zaka; kuchuluka kwa mawu amene munthu amadziwa kunafika pachimake patapita nthawi kusiyana ndi kukumbukira kwa kanthawi kochepa kapena kukonza zizindikiro. Kuti muone miyezo ya kuphunzira mawu yokonzedwa molingana ndi zaka, werengani kalozera wosiyana wokhudza kukumbukira kwa nthawi yaitali; kuzindikira mawu sikungalowe m’malo mwa muyezo umenewo. 8
02 / Ikani pa nkhani yake
Zimene zimakhudza luso limeneli
Zizindikiro za umboni zimayankha funso lakuti, “Kodi pali zotsatira pa zimenezi?” Sizikulonjeza kuti phindu lake lidzakhala lotani. Ngati Helibrain ili ndi mlingo wa umboni, gulu la anthu ndi zotsatira zake zimatchulidwa limodzi. “Palibe mlingo” zikutanthauza kuti tilibe mlingo wogwirizana ndi zimenezi; sizikutanthauza kuti palibe zotsatira. Zimene kafukufuku wa zaka ndi zipangizo wapeza ndi umboni wokhudza kuyeza, osati mlingo wa chithandizo.
Tulo
Umboni wochepa kwambiriChiwerengero chosungidwa: kusowa tulo musanaphunzire → kukumbukira pambuyo pake.
Mlingo wofanana wa umboni wokhudza kulowetsa zinthu m’chikumbukiro ndi Wotsika kwambiri. Zotsatira za kafukufuku sizikuthandiza kunena kuti munthu amataya luso lokhazikika la kuphunzira mawu pa gawo lililonse la kuphunzira akagona moipa usiku umodzi. 9
Kupsinjika maganizo
Umboni wochepa kwambiriChiwerengero chosungidwa: kupsinjika kwadzidzidzi pa nthawi yokumbukira → kukumbukira zochitika.
Mlingo wofanana wa umboni wokhudza kukumbukira zimene zinachitika ndi Wotsika kwambiri. Nthawi imene kupsinjika kumachitika ndi zinthu zoyesedwa zimasiyana pakati pa kafukufuku; zimenezi sizikutanthauza kuti kupsinjika kumachepetsa mawu amene munthu amadziwa. 10
Kuchita masewera olimbitsa thupi
Umboni wochepa kwambiriChiwerengero chosungidwa: kuganiza kwa zinthu zonse zophatikizidwa pamodzi.
Mlingo wa umboni wonse wokhudza masewera olimbitsa thupi ndi Wotsika kwambiri. Sutsimikizira kusintha kodziwikiratu kwa kuchuluka kwa mawu amene munthu amadziwa, kuzindikira mawu kapena kumvetsa powerenga kwa munthu payekha. 11
Zaka
Kuyerekezera zakaKudziwa mawu ndi kuphunzira zinthu zatsopano zimayesa zotsatira zosiyana.
Kukalamba sikutanthauza kuti munthu amadziwa mawu ochepa. Yerekezani chinenero, maphunziro, mtundu wa mayeso ndi nthawi yodikira yoyenera m’malo mogwiritsa ntchito chilinganizo chimodzi cha mawu ndi zaka. 8
Kuyeserera
Umboni wochepaChiwerengero chosungidwa: kuyesa kukumbukira poyerekeza ndi kuwerenganso → kusunga zimene mwaphunzira.
Kudzifunsa kungathandize kukumbukira zimene mwaphunzira; umboni wofanana umene tili nawo ndi wochepa. Izi zikunena za njira yophunzirira, osati kutsimikizira kuti masewera obwerezabwereza ozindikira mawu amawonjezera kukumbukira mawu kwa mitundu yonse. 12
Zipangizo
Mikhalidwe ya muyezoMalemba, mmene akuwonetsedwera ndi mtundu wa yankho.
Kuwerenga kumadalira ntchito, nkhani ndi mmene maso amayendera. Kapangidwe ka pa sikirini ndi njira yolowetsamo yankho ndi zifukwa zosungira mikhalidwe ya mayeso m’maganizo m’malo moyerekezera nthawi zosakonzedwa za magawo osiyanasiyana. 13
Kodi luso limene mwayeseza limathandiza pa ntchito ziti?
Phunzirani zimene mukufuna kugwiritsa ntchito
Cholinga chachindunji kwambiri cha kuphunzira ndi kukumbukira zinthu zinazake pambuyo pake. Kudzifunsa pa zimene mwaphunzira ndi kubwereza kuphunzira pa masiku osiyanasiyana zafufuzidwa kwambiri, koma phindu lake limadalira nthawi yodikira, zimene mwaphunzira ndi njira yoyerekezera. Mlingo wa umboni umene tasunga pa kudzifunsa pa zimene mwaphunzira ndi Wotsika, ndipo pa kubwereza kuphunzira pa nthawi zosiyanasiyana ndi Wotsika kwambiri; sititcha njira yophunzirira kuti ndi chithandizo chokulitsa luso lonse la kukumbukira. 14 15
Ngati cholinga chanu n’kutha kutchula mawu pokambirana, gwiritsani ntchito ntchito imene ikufuna kuti mutchule mawuwo, osangowazindikira. Ngati cholinga chanu n’kumvetsa nkhani, yesani kumvetsa kwake. Kuzolowera mawu m’nkhani ndi kumvetsa nkhaniyo zimagwirizana, koma si zotsatira zofanana. 16
Liwiro lowerenga nalonso liyenera kugwirizana ndi cholinga chake. Kusanthula kwa liwiro lowerenga kumasiyanitsa kuwerenga chamumtima, kuwerenga mokweza, mitundu ya nkhani ndi magulu a anthu. Kuyeserera kuwerenga mofulumira popanda kuyang’ana ngati nkhaniyo mwaimvetsa kungakweze liwiro lanu, koma n’kumayankha funso lolakwika pa moyo weniweni. 17
03 / Yesani ndi kuyerekezera
Yesani pa Helibrain
Yesani kukumbukira mawu kuti muone mmene mumazindikirira mawu amene munaona m’gawo lomwelo, mayeso a mawu kuti muone mawu amene mumawazindikira, ndi mayeso a liwiro lowerenga kuti muwerenge nkhani muli pa nthawi n’kuyankha mafunso. Palibe mayeso amodzi mwa amenewa amene amayesa chinenero chanu chonse. Kudziwa Chingelezi kumakhudza mmene zotsatira za zonse zitatu zimatanthauziridwa.
Zida zophunzirira zili m’munsizi zimakuthandizani kukumbukira, kubwereza, kumvetsera ndi kukonza zinthu zimene mwasankha kuphunzira. Kumaliza khadi la mawu kapena kukonza nthawi yowerengeranso sikutsimikizira kuti mudzakumbukira chilichonse; kudziyesa pambuyo pake n’kofanana kwambiri ndi cholinga chimenecho. Sungani nthawi yophunzirira ndi mtundu wa funso zofanana mukamayerekezera mmene mukupitira patsogolo.
Mayeso ndi masewera
Mayeso a kukumbukira manambala
Yesani kukumbukira manambala afupiafupi amene mwaona.
Mayeso a IQ
Yerekezani ntchito ya mawu ndi zigawo zina za mayeso ambiri.
Zida ndi kuyeseza
Makhadi ophunzirira
Yeserani kukumbukira zimene mukuphunzira nokha.
Kukumbukira polemba patsamba lopanda kanthu
Lembani zimene mukukumbukira musanayang’anenso.
Chokonza kubwereza zinthu pa nthawi zosiyana
Konzani nthawi zobwereza zimene mukuphunzira.
Choyatsira mawu choyeserera
Bwerezani kapena chepetsani liwiro la mawu amene mwasankha kuti muyesere nawo.
Choyezera malo amene mukuwerenga
Sinthani chothandizira kuona pamene mukuwerenga mogwirizana ndi zimene mumakonda.
Kuyeserera kuwerenga
Onani liwiro lanu pamene mukuyesanso kumvetsa.
Chithunzi chokonza mfundo
Konzani mmene mfundo ndi mawu zikugwirizanirana.
Mayankho okhudzana ndi zimenezi
- Kodi kukumbukira manambala omveka n’kofanana ndi kukumbukira manambala ooneka? →
- Kodi avareji ya IQ imakhala yotani pa msinkhu uliwonse? →
- Kodi anthu amawerenga pa liwiro lotani pa avareji? →
- Kodi kugawa manambala m’magulu kumakuthandizani bwanji kukumbukira manambala ambiri? →
- Kodi kuchuluka kwa mawu amene munthu amadziwa kumawonjezeka akamakula? →
- N’chifukwa chiyani kukumbukira manambala motsatira mobwerera nthawi zambiri kumakhala kochepa kuposa motsatira kutsogolo? →
- Kodi mayeso a IQ a pa intaneti ndi olondola motani? →
- Zimatenga nthawi yayitali bwanji kuwerenga mawu 1,000? →
- Kodi munthu wamba angakumbukire manambala angati? →
- Kodi munthu wamba amadziwa mawu angati? →
- Kodi muyenera kudziwa mawu angati kuti muwerenge buku la Chingelezi? →
- Kodi ziwerengero za IQ za 115, 130 ndi 145 zili pa percentile yanji? →
- Kodi kubwereza mayeso a IQ kungakweze mphambu yanu? →
- N’chifukwa chiyani kuwerenga chamumtima kumathamanga kuposa kuwerenga mokweza? →
- Kodi kuwerenga m'chinenero chachiwiri kumachedwa motani? →
- N’chifukwa chiyani ndimatha kuzindikira mawu amene sindingathe kuwagwiritsa ntchito polankhula? →
- Kodi mungawerenge mofulumira popanda kuchepetsa kumvetsa zimene mukuwerengazo? →
- Kodi muyenera kusiya kuyankhula m’maganizo kuti muwerenge mofulumira? →
- Kodi nambala yabwino ya IQ ndi iti? →
Mafunso amene anthu amafunsa kawirikawiri
Kodi kuzindikira mawu kumayesa luso lolankhula?
Kumayesa zimene funso lofuna kuti muzindikire mawu likufuna. Kulankhula kumafuna kukumbukira mawu ndi kuwagwiritsa ntchito mogwirizana ndi zimene zikukambidwa; palibe chiŵerengero chokhazikika cha mawu amene munthu amamvetsa ndi amene amagwiritsa ntchito. 3
Kodi mawu amene ndimadziwa angawonjezeke pamene kukumbukira kwanga kukuchedwa?
Ntchito zosiyanasiyana za mawu ndi kukumbukira zimatsatira njira zosiyanasiyana pamene munthu akukalamba. Kudziwa zinthu zimene munthu waphunzira kale ndi kuphunzira zinthu zatsopano ziyenera kuyezedwa mosiyana. 8
Kodi kuwerenga mofulumira nthawi zonse n’kwabwino?
Liwiro loyenera limadalira nkhaniyo, cholinga chake ndi mmene mwaiŵerengera. Avereji za liwiro lowerenga sizikutanthauza kuti muyenera kuwerenga mofulumira kwambiri mpaka kulephera kumvetsa. 17
Magwero
Maulalo amapita ku DOI yoyambirira kapena ku mbiri ya gwero. Zofananitsa za kafukufuku zikufotokoza ntchito zimene zinayesedwa, osati kutsimikizira kuti mitundu yathu ya pa msakatuli ndi yolondola.
- Brysbaert et al. (2016). How Many Words Do We Know? Practical Estimates of Vocabulary Size Dependent on Word Definition, the Degree of Language Input and the Participant’s Age.
- Laufer et al. (2004). Testing Vocabulary Knowledge: Size, Strength, and Computer Adaptiveness.
- Webb (2008). RECEPTIVE AND PRODUCTIVE VOCABULARY SIZES OF L2 LEARNERS.
- Squire (2009). Memory and Brain Systems: 1969–2009.
- Fedorenko et al. (2011). Functional specificity for high-level linguistic processing in the human brain.
- Nation (2006). How Large a Vocabulary is Needed For Reading and Listening?.
- Woods et al. (2010). Improving digit span assessment of short-term verbal memory.
- Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
- Newbury et al. (2021). Sleep deprivation and memory: Meta-analytic reviews of studies on sleep deprivation before and after learning..
- Shields et al. (2017). The effects of acute stress on episodic memory: A meta-analysis and integrative review..
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Rowland (2014). The effect of testing versus restudy on retention: A meta-analytic review of the testing effect..
- CLIFTON et al. (2015). Eye movements in reading and information processing: Keith Rayner’s 40 year legacy.
- Dunlosky et al. (2013). Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques.
- Cepeda et al. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis..
- SCHMITT et al. (2011). The Percentage of Words Known in a Text and Reading Comprehension.
- Brysbaert (2019). How many words do we read per minute? A review and meta-analysis of reading rate.