01 / Qonda
Yintoni esi sakhono
Ukukhumbula igama nokulazi akufani
Igama linokuvakala liqhelekile kodwa ungayikhumbuli intsingiselo yalo. Usenokuliqaphela kwisivakalisi kodwa ungakwazi ukulikhumbula xa uthetha. Ulwazi lwegama luneenkalo ezininzi: indlela elivakala okanye elibhaleka ngayo, intsingiselo, unxulumano nokusetyenziswa kwalo. Uvavanyo olubuza ukuba igama belikhe lavela na ngaphambili kwiseshoni luphendula umbuzo owahlukileyo kovavanyo lobungakanani besigama. 2 3
Ukukhumbula uluhlu lwamagama osandul’ ukuwafunda kubandakanya ukuwafaka engqondweni, ukuwagcina engqondweni nokuwakhumbula kamva. Ukukhumbula iziganeko nokufunda iinyani ezintsha kusebenzisa izakhiwo zecala lobuchopho eliphakathi, kuquka inkqubo yehippocampus, kwakunye nokugcinwa kolwazi kwiindawo ezininzi zecortex. Ukugcina ulwazi okwexeshana nolwazi lolwimi oluqheliselwe kakhulu akuxhomekekanga kwinkqubo enye yenkumbulo. 4
Ulwimi lusebenzisa uthungelwano olusasazeke kwiindawo ezahlukeneyo zobuchopho, kuquka iindawo ezingaphambili nezexeshana ezisoloko zibandakanyeka ekuqhubeni ulwimi olukwinqanaba eliphezulu. Umsebenzi osebenzisa amagama unokubandakanya nengqwalasela ngokubanzi, okanye iinkqubo zokubona nezokuva. Ingcaciso eyenziwe lula kukuba iinkqubo ziyasebenzisana; akukho “ndawo yamagama” inye amandla ayo aboniswa ngamanqaku ovavanyo olunye. 5
Umdlalo wethu wenkumbulo yamagama ucela ukuba wahlule amagama amatsha kulawo wawuwabonile ngaphambili. Uvavanyo lwesigama lujonga ukuqaphela amagama; ukufunda kongeza ukuqonda umbhalo. Ukusebenzisa amagama ahlukeneyo kugcina intsingiselo yesiphumo ngasinye icacile.
Silinganisa njani
| Uhlobo lomsebenzi | Oko kulinganiswa | Umda obalulekileyo |
|---|---|---|
| Ukukhumbula uluhlu lwamagama | Ukukhumbula amagama afundiweyo ngaphandle kokuwaboniswa zonke iimpendulo | Kufuneka kucaciswe amaxesha okufunda nexesha lokulinda |
| Ukuqaphela amagama amadala namatsha | Ukwahlula amagama afundiweyo kulawo angafundwanga | Iimpendulo ezichanekileyo nezo zingachanekanga zibalulekile zombini |
| Ukuqaphela isigama | Ukuqaphela igama okanye intsingiselo yalo | Oku akulinganisi sonke isigama umntu anokusisebenzisa xa ethetha |
| Ukufunda nokuphendula imibuzo | Ukuqonda umbhalo nokuphendula imibuzo ngawo | Isantya sokufunda sifuna ukujongwa kunye nokuqonda |
| Ukuphinda amanani engqondweni | Ukuphinda uthotho olufutshane lwamanani olunikwe ngomlomo | Indlela yokunikela ngamanani nendlela yokubala amanqaku zitshintsha ubude bothotho |
Uvavanyo lwesigama esamkelayo nesivelisayo lisebenzisa imibuzo nemigaqo eyahlukeneyo. Uthelekiso lwamanani akhethwe kwizixhobo ezingafaniyo aluxhasi umlinganiselo omnye osebenza kuzo zonke iimeko phakathi kwesigama osiqondayo nesisisebenzisayo. 3
Ngokufanayo, “igama” linokuthetha indlela elibhalwa ngayo, igama elisisiseko okanye usapho lwamagama. Amagama asisiseko ahlanganisa iindlela ezahlukeneyo zegama elinye eziguquka ngokwegrama; usapho lwamagama lunokuhlanganisa namanye amagama anxulumeneyo. Ukutshintsha le yunithi kunokutshintsha kakhulu ubungakanani besigama esixelwayo ngaphandle kokutshintsha ulwazi lwesithethi. 1 6
Umdlalo wethu wenkumbulo yamanani ubonisa amanani esikrinini, kanti iindlela ezininzi eziqhelekileyo zokuvavanya ubude bothotho lwamanani ziwafunda ngokuvakalayo. Lo mahluko uchaphazela amacebo anokusetyenziswa, ngoko ke inani lamanani akufanele lisuswe kwenye indlela yovavanyo liye kwenye ngaphandle kokucingisisa. 7
Ubudala nemigangatho yesiqhelo: loluphi uthelekiso olufanelekileyo?
Uthelekiso lobudala olungezantsi lujonga ukuqaphela amagama, alujongi ukufunda amagama amatsha okanye ukuwakhumbula emva kwexesha. Uqikelelo luvela kwiziphumo ezipheleleyo zikaBrysbaert noogxa bakhe kuphononongo lwesiNgesi olwalucela abantu ukuba bagqibe ukuba igama lingelesiNgesi na; indlela yokulitolika ixhomekeke kuluhlu lwamagama nakwindlela yokuwabala. 1
| Ubudala | Umyinge wamagama aqatshelweyo | Inani eliqikelelweyo lamagama asisiseko aqatshelweyo |
|---|---|---|
| Iminyaka eyi-20 | 68.0% | Malunga nama-42,000 |
| Iminyaka eyi-60 | 78.0% | Malunga nama-48,200 |
La luqikelelo oluvela kuthelekiso lwabantu abakwiminyaka eyahlukeneyo ngexesha elinye, asilomyalelo wokuba umntu afunde inani elithile lamagama ngosuku. Alumele zonke iilwimi, kwaye alibonisi ukuba mangaphi amagama anokuchazwa okanye asetyenziswe ngumntu ngaphandle kokulungiselela. Imfundo nokuvezwa kolwimi nako kubalulekile. 1
Isigama sinokuhlala sisihle kamva ebudaleni nangona ezinye iindlela zokulinganisa inkumbulo yeziganeko nesantya ziphantsi. UHartshorne noGermine bafumanisa ukuba ezi zakhono zilandela iindlela ezahlukeneyo ngobudala, yaye isigama safikelela kwincopho yaso emva kwenkumbulo esebenzayo okanye isantya sokubhala iikhowudi. Ngemilinganiselo yokufunda amagama elungelelaniswe nobudala, jonga isikhokelo esahlukileyo senkumbulo yexesha elide; ukuqaphela isigama akuthathi indawo yaloo milinganiselo. 8
02 / Beka emxholweni
Izinto ezisichaphazelayo
Iileyibhile zobungqina ziphendula umbuzo othi, ngaba kukho isiphumo kule nto ilinganiswayo? Aziqinisekisi ukuba uza kuphucuka ngomlinganiselo othile. Ukuba kukho umlinganiselo womgangatho wobungqina we-Helibrain, iqela labantu nesiphumo esilinganiswayo zihlala zikhankanyiwe kunye nawo. Ukuthi abukalinganiswa kuthetha ukuba asinamlinganiselo uhambelana nalo, akuthethi ukuba akukho siphumo. Iziphumo ezimalunga nobudala nezixhobo zibubungqina bendlela yokulinganisa, hayi imilinganiselo yonyango.
Ukulala
Ubungqina abanelangaUmlinganiselo ogciniweyo: ukungalali ngaphambi kokufunda → inkumbulo elandelayo.
Ubungqina bethu obuhambelana nokufakwa kwenkumbulo bukwinqanaba eliphantsi kakhulu. Iziphumo zovavanyo azixhasi ukunika zonke iiseshoni zokufunda amagama ilahleko emiselweyo emva kobusuku obunye bokungalali kakuhle. 9
Uxinzelelo
Ubungqina abanelangaUmlinganiselo ogciniweyo: uxinzelelo olukhawulezileyo ngexesha lokukhumbula → inkumbulo yeziganeko.
Ubungqina obuhambelana nobukho besiphumo bukwinqanaba eliphantsi kakhulu. Ixesha loxinzelelo nezinto ezifundwayo ziyahluka kwizifundo; oku akuthethi ukuba uxinzelelo lunciphisa isigama. 10
Ukuzilolonga
Ubungqina abanelangaUmlinganiselo ogciniweyo: ukuqonda ngokubanzi okuqokelelwe kumaqela ahlukeneyo.
Ubungqina obubanzi busezantsi kakhulu. Abunakubonisa utshintsho oluqikelekayo kubungakanani besigama, ekuqapheleni amagama okanye ekuqondeni okubhaliweyo kumntu othile. 11
Ubudala
Uthelekiso lobudalaUlwazi lwesigama nokufunda iziganeko ezitsha ziziphumo ezahlukeneyo.
Ukukhula akuthethi ukuba umntu uyawazi amagama ambalwa. Thelekisa ulwimi, imvelaphi yemfundo, uhlobo lomsebenzi nexesha lokulinda elifanelekileyo kunokusebenzisa indlela enye yokulinganisa ulwimi ngokobudala. 8
Ukuziqhelisa
Ubungqina obulinganiselweyoUmlinganiselo ogciniweyo: ukuzivavanya xa kuthelekiswa nokuphinda ufunde → ukugcina ulwazi.
Ukuzivavanya kunokunceda ekugcineni izinto ozifundileyo; ubungqina bethu obuhambelana noku bulinganiselwe. Eli libango lendlela yokufunda, asilobungqina bokuba umdlalo wokuphinda uqaphele amagama uphucula zonke iinkalo zenkumbulo yamagama. 12
Izixhobo
Umxholo womlinganiseloUmbhalo, indlela yokubonisa nezempendulo.
Ukufunda kuxhomekeke kuhlobo lomsebenzi, kumbhalo nakwindlela amehlo ahamba ngayo. Ubume besikrini nendlela yokufaka impendulo zizizathu zokugcina umxholo wovavanyo engqondweni, kunokuthelekisa amaxesha akrwada kwiiseshoni ezingafaniyo. 13
Yintoni edluliselwa kwezinye izinto, yaye yintoni engadluliselwa?
Funda izinto ofuna ukuzisebenzisa
Eyona njongo yokufunda icacileyo kukukhumbula izinto ezithile kamva. Ukuzivavanya nokusasaza ixesha lokufunda kunezifundo ezininzi zophando, kodwa iziphumo zazo zixhomekeke kwixesha lokulinda, kwizinto ezifundwayo nakwindlela yokuthelekisa. Kwimilinganiselo yethu, ubungqina bokuzivavanya busephantsi, kanti obokufunda okusasazekileyo ngokubanzi buphantsi kakhulu; asiyibizi indlela yokufunda ngokuba lunyango oluphucula amandla enkumbulo ngokubanzi. 14 15
Ukuba ufuna ukukhumbula igama xa uncokola, ziqhelanise nokulivelisa endaweni yokulibona kuphela. Ukuba ufuna ukuqonda umbhalo, ziqinisekise ukuba uyawuqonda. Ukuqhelana namagama akwisicatshulwa nokuqonda isicatshulwa kuyahambelana kodwa akufani. 16
Xa kuthethwa ngesantya sokufunda, kufuneka kucaciswe injongo yaso. Uphononongo lwezinga lokufunda lwahlula ukufunda buthule, ukufunda ngokuvakalayo, iintlobo zombhalo namaqela abantu. Ukuziqhelanisa nesantya ngaphandle kokuhlola ukuqonda kunokunyusa izinga lokufunda kodwa kungaphenduli kumbuzo osebenzayo obufanele ukuwubuza. 17
03 / Zama uze uthelekise
Zama kwi-Helibrain
Zama uvavanyo lwenkumbulo yamagama ukuze ujonge ukuqaphela amagama kwiseshoni enye, olwesigama ukuze ujonge ulwazi lokuqaphela amagama, nolwesantya sokufunda ukuze ufunde umbhalo obekelwe ixesha uze uphendule imibuzo. Akukho nanye kwezi iluvavanyo olubanzi lolwimi. Inqanaba lakho lesiNgesi litshintsha indlela ezitolikwa ngayo zontathu.
Izixhobo zokufunda ezingezantsi zikuvumela ukuba ukhumbule, uphinde ufunde, umamele uze ucwangcise izinto ozikhethileyo. Ukugqiba amakhadi okufunda okanye ukucwangcisa ixesha lokuphinda ufunde akubobungqina bokuba yonke into iya kukhunjulwa; ukuzama ukukhumbula kamva kuvavanya loo njongo ngokuthe ngqo ngakumbi. Xa uthelekisa inkqubela yakho, gcina ixesha lokulinda nohlobo lombuzo zifana.
Iimvavanyo nemidlalo
Uvavanyo lwenkumbulo yamanani
Phonononga ukukhumbula uthotho olufutshane lwamanani aboniswe esikrinini.
Uvavanyo lwe-IQ
Thelekisa imisebenzi yamagama namanye amacandelo ebhetri ebanzi.
Izixhobo nokuziqhelanisa
Amakhadi okufunda
Ziqhelanise nokukhumbula izinto ozifundayo.
Ukukhumbula ubhala kwiphepha elingenanto
Bhala oko unokukukhumbula ngaphambi kokuba ujonge kwakhona.
Isicwangcisi sokuphinda ufunde ngamaxesha ahlukeneyo
Cwangcisa ukuphinda ufunde izinto ngamaxesha ahlukeneyo.
Isidlali sokuziqhelanisa nesandi
Phinda okanye ucothise isandi esikhethiweyo ukuze uziqhelanise.
Isalathisi sokufunda
Lungisa isixhobo esibonakalayo sokunceda ukufunda ngendlela oyithandayo.
Ukuziqhelanisa nokufunda
Phonononga isantya ngoxa ujonga ukuba uyakuqonda na okufundayo.
Imephu yeengqiqo
Cwangcisa unxulumano phakathi kweengcamango namagama.
Iimpendulo ezinxulumeneyo
- Ngaba ukukhumbula amanani aviwe kuyafana nokukhumbula amanani abonwayo? →
- Uyintoni umndilili we-IQ ngokweminyaka? →
- Sithini isantya sokufunda esiqhelekileyo? →
- Ukudibanisa amanani ngokwamaqela kukunceda njani ukukhumbula amanani amaninzi? →
- Ngaba isigama siyanda ngokukhula kweminyaka? →
- Kutheni ukukhumbula amanani ngokulandelelana okubuyela umva kudla ngokuba mfutshane kunokuwakhumbula ngokulandelelana kwawo? →
- Luchaneke kangakanani uvavanyo lwe-IQ olwenziwa kwi-intanethi? →
- Kuthatha ixesha elingakanani ukufunda amagama ayi-1,000? →
- Umntu oqhelekileyo unokukhumbula amanani amangaphi? →
- Umntu oqhelekileyo wazi amagama amangaphi? →
- Kufuneka wazi amagama amangaphi ukuze ufunde incwadi ngesiNgesi? →
- Athini iipesentayili zamanqaku e-IQ angama-115, 130 nama-145? →
- Ngaba ukuphinda wenze uvavanyo lwe-IQ kungalinyusa inqaku lakho? →
- Kutheni ukufunda cwaka kukhawuleza kunokufunda ngokuvakalayo? →
- Kucotha kangakanani ukufunda ngolwimi lwesibini? →
- Kutheni ndiwazi ukuqaphela amagama endingakwaziyo ukuwasebenzisa xa ndithetha? →
- Ngaba unokufunda ngokukhawuleza ngaphandle kokuphulukana nokuqonda? →
- Ngaba kufuneka uyeke ukuzibizela amagama engqondweni ukuze ufunde ngokukhawuleza? →
- Yintoni inqaku elihle le-IQ? →
Imibuzo edla ngokubuzwa
Ngaba ukuqaphela amagama kulinganisa amandla okuthetha?
Kulinganisa oko kufunwa ngumbuzo wokuqaphela. Ukuthetha kufuna ukukhumbula amagama nokuwasebenzisa ngokwemeko; akukho mlinganiselo umiselweyo osebenza kuzo zonke iimeko phakathi kwesigama esamkelayo nesivelisayo. 3
Ngaba isigama sinokuphucuka ngoxa inkumbulo icotha?
Imisebenzi eyahlukeneyo yolwimi nenkumbulo ilandela iindlela ezahlukeneyo ngobudala. Ukuqokelela ulwazi nokufunda isiganeko esitsha kufanele kuhlolwe ngokwahlukeneyo. 8
Ngaba ukufunda ngokukhawuleza kusoloko kulunge ngakumbi?
Izinga elifanelekileyo lixhomekeke kumbhalo, kwinjongo nasekuqondeni. Umyinge wezinga lokufunda awungomyalelo wokwandisa isantya uze uncame ukuqonda. 17
Iimbekiselo
Amakhonkco akusa kwi-DOI yoqobo okanye kwirekhodi yomthombo. Uthelekiso lophando luchaza imisebenzi ekhankanyiweyo; aluqinisekisi ukuba iinguqulelo zethu ezikwisikhangeli ziyalingana nayo.
- Brysbaert et al. (2016). How Many Words Do We Know? Practical Estimates of Vocabulary Size Dependent on Word Definition, the Degree of Language Input and the Participant’s Age.
- Laufer et al. (2004). Testing Vocabulary Knowledge: Size, Strength, and Computer Adaptiveness.
- Webb (2008). RECEPTIVE AND PRODUCTIVE VOCABULARY SIZES OF L2 LEARNERS.
- Squire (2009). Memory and Brain Systems: 1969–2009.
- Fedorenko et al. (2011). Functional specificity for high-level linguistic processing in the human brain.
- Nation (2006). How Large a Vocabulary is Needed For Reading and Listening?.
- Woods et al. (2010). Improving digit span assessment of short-term verbal memory.
- Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
- Newbury et al. (2021). Sleep deprivation and memory: Meta-analytic reviews of studies on sleep deprivation before and after learning..
- Shields et al. (2017). The effects of acute stress on episodic memory: A meta-analysis and integrative review..
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Rowland (2014). The effect of testing versus restudy on retention: A meta-analytic review of the testing effect..
- CLIFTON et al. (2015). Eye movements in reading and information processing: Keith Rayner’s 40 year legacy.
- Dunlosky et al. (2013). Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques.
- Cepeda et al. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis..
- SCHMITT et al. (2011). The Percentage of Words Known in a Text and Reading Comprehension.
- Brysbaert (2019). How many words do we read per minute? A review and meta-analysis of reading rate.