Tsiba uye kumxholo

Isakhono esisemva kwamanqaku

Imisebenzi yolawulo lwengqondo

Imisebenzi yolawulo lwengqondo ikunceda ugcine usukelo lubalulekile xa umkhwa okanye into ephazamisayo inokukutsalela kwenye indawo. Kwimilinganiselo yephepha nepensile kaTombaugh yoVavanyo lokuDibanisa Amanqaku, ixesha eliqhelekileyo leCandelo B laliyimizuzwana eyi-48.97 kubantu abaneminyaka eyi-18–24, lize libe yimizuzwana eyi-63.76 kwabaneminyaka eyi-45–54. La maxesha adibanisa iimfuno ezininzi; akalinganisi ulawulo lwengqondo lodwa. 1

Iphononongwe okokugqibela · Iimbekiselo ezi-14

Jonga iimvavanyo nezixhobo ↓

01 / Qonda

Yintoni esi sakhono

Ulawulo lwengqondo lunemisebenzi eyahlukeneyo

Ukuzibamba kunceda ucinezele impendulo engafanelekanga okanye into ephazamisayo. Inkumbulo yokusebenza igcina usukelo lwangoku nolwazi olufanelekileyo lufumaneka engqondweni. Ukuguquguquka kwengqondo kunceda utshintshe umthetho okanye indlela ojonga ngayo. Ukucwangcisa kusebenzisa ezi nkqubo ukuze ulandele indlela eya kusukelo. Lo mahluko uluncedo nangona imisebenzi yokwenene idla ngokufuna ezininzi ngaxeshanye. 2

Uphando olumalunga nokufana nokwahluka kwemisebenzi yolawulo luhlola izinto ezifanayo phakathi kwemisebenzi yokulawula nendlela eyahluke ngayo. Umntu akasoloko enenqanaba elifanayo lokuzibamba, lokuhlaziya ulwazi nolokutshintsha umsebenzi. Amanqaku ewonke “emisebenzi yolawulo” anokufihla lo mahluko ukuba awasekelwanga kwindlela yokulinganisa eqinisekisiweyo. 3

Inkcazelo elula yobuchopho igxininisa iinkqubo ezingaphambili ezisebenzisana neenkqubo zeparietali, zezivamvo nezangaphantsi kobuchopho. Ulawulo luxhomekeke ekugcineni usukelo olufanelekileyo engqondweni nasekulusebenziseni ngexesha elifanelekileyo; alwenziwa yindawo enye yobuchopho iyodwa. Amanqaku omdlalo wolawulo owonwabisayo akanakuchonga ukwenzakala okanye imeko yezonyango. 2

Imisebenzi yeHelibrain ye-go/no-go, ye-Stroop, yokutshintsha imisebenzi neyokucwangcisa isebenzisa imithetho eyahlukeneyo ngabom. Yithelekise njengeendlela ezahlukeneyo zokujonga iimfuno zolawulo, ungayithathi njengamagama ahlukeneyo esakhono sinye sengqondo.

Silinganisa njani

UmsebenziImfuno yolawuloEzinye izinto ezichaphazela isiphumo
Go/no-goUkungaphenduli xa kuvela okwahlukileyoIsantya sokuphendula nobuninzi bemiqondiso ekujoliswe kuyo
StroopUkukhetha umbala nangona kukho igama eliphazamisayoUkufunda, ukwahlula imibala nokunxulumanisa impendulo
Ukutshintsha imisebenziUkusebenzisa umthetho oboniswe ngokuIxesha lokuzilungiselela, ukuchaneka nokuba uphindaphinda okanye utshintsha umsebenzi
ICandelo B loVavanyo lokuDibanisa AmanqakuUkutshintshatshintsha phakathi kwamanani noonobumbaUkukhangela ngamehlo, ulwazi lwealfabhethi nokushukuma kwesandla
Ukucwangcisa iNqabaUkufikelela kwindawo ekujoliswe kuyo ngenani elisemthethweni leentshukumoUkuqonda imithetho, icebo lokucwangcisa nokuphumeza

Iindleko zokutshintsha umsebenzi zithelekisa ukusebenza xa kutshintshwe umthetho nokusebenza xa umthetho uphindwa. Ayithethi ukuba lingakanani ixesha elifunekayo ukuze ubuyele kwimeko yakho emva kokuphazamiseka ngakunye kobomi bemihla ngemihla. Uphando lokutshintsha imisebenzi lugcina ixesha lokuzilungiselela nendlela ethile yokuphendula zibotshelelwe kwisiphumo. 4

Iindlela zeStroop nazo ziyahluka: ukubiza impendulo ngokuvakalayo, ukucofa izitshixo nokukhetha amaqhosha akufani. Olu didi lweemvavanyo luneendlela ezininzi zokunika amanqaku, ngoko ke inani elibizwa ngokuba “kukuphazamiseka” lifuna inkcazelo ecacileyo yendlela elibalwe ngayo. 5

Iziphumo ezininzi zolawulo eziqhelekileyo zifumaneka ngokuthembekileyo kuvavanyo lwamaqela, kodwa umahluko wamanqaku phakathi kwabantu ngabanye usenokungathembeki kakhulu. Ngoko ke, inqaku elincinane lokutshintsha alifanele libonakale lichaneke ngaphezu kokuxhaswa bubungqina. 6

Ubudala nemigangatho yesiqhelo: loluphi uthelekiso olufanelekileyo?

Le milinganiselo ikhethiweyo yovavanyo lwephepha nepensile ithathwe kwiTheyibhile 2 kaTombaugh. Ibonisa indlela ubudala nemfundo ezinxulumene ngayo neziphumo zoVavanyo lokuDibanisa Amanqaku; ayenzelwanga inguqulelo yesikrini yeHelibrain okanye yonke imisebenzi yolawulo. Abathathi-nxaxheba kuphando yayingabantu abadala ababehlala ngokuzimeleyo; amaxesha aboniswe ngemizuzwana. 1

UbudalaIqela lemfundo njengoko lichaziwe kumthomboUmlinganiselo weCandelo AUmlinganiselo weCandelo B
18–24Iqela labafundi abancinci kuphando22.9348.97
25–34Amaqela emfundo adityanisiweyo24.4050.68
35–44Amaqela emfundo adityanisiweyo28.5458.46
45–54Amaqela emfundo adityanisiweyo31.7863.76
65–69Ngaphezu kweminyaka eyi-1233.8467.12

Umqolo wabantu abadala ugcina ngabom iqela labo lemfundo. Ukuzidibanisa neqela elinemfundo encinane ngaphandle kokuchaza loo nto kungadala uthelekiso olulahlekisayo. ICandelo B liquka ukukhangela nokushukuma kwakunye nokutshintsha phakathi kwemithetho; iCandelo A linceda ukubonisa ezinye zeemfuno ezifanayo. 1

Uphononongo lukaDiamond luxoxa ngokukhula kobuntwana, umahluko wemisebenzi yabantu abadala notshintsho kubomi bamva, kodwa akukho “nqaku liqhelekileyo lemisebenzi yolawulo” elisebenza kubo bonke ubudala. Asiguquli le milinganiselo yoVavanyo lokuDibanisa Amanqaku ibe ngumda wamanqaku eStroop, e-go/no-go okanye yokucwangcisa iNqaba. 2

02 / Beka emxholweni

Izinto ezisichaphazelayo

Iileyibhile zobungqina ziphendula umbuzo othi, ngaba kukho isiphumo kule nto ilinganiswayo? Aziqinisekisi ukuba uza kuphucuka ngomlinganiselo othile. Ukuba kukho umlinganiselo womgangatho wobungqina we-Helibrain, iqela labantu nesiphumo esilinganiswayo zihlala zikhankanyiwe kunye nawo. Ukuthi abukalinganiswa kuthetha ukuba asinamlinganiselo uhambelana nalo, akuthethi ukuba akukho siphumo. Iziphumo ezimalunga nobudala nezixhobo zibubungqina bendlela yokulinganisa, hayi imilinganiselo yonyango.

Ukulala

Ubungqina obuhle

Umlinganiselo ogciniweyo: ukungalali kwaphela → ukuchaneka kwinkumbulo yokusebenza nengqwalasela enzima.

Ukungalali kwaphela kusenokwenzakalisa isiphumo esilinganisiweyo senkumbulo yokusebenza. Oku akubonisi ukuba kunefuthe elifanayo kuwo onke amanqaku okuzibamba, okutshintshela kwenye imisebenzi nawokucwangcisa. 7

Uxinzelelo

Ubungqina obulinganiselweyo

Umlinganiselo ogciniweyo: uxinzelelo lwexeshana → inkumbulo yokusebenza okanye ukuguquguquka.

Uxinzelelo lwexeshana lunokuphazamisa ezi ziphumo; imilinganiselo emibini ehambelana noku iphantsi. Iziphumo zokuzibamba zineenkcukacha ezahlukahlukeneyo; azixhasi ibango lokuba uxinzelelo luyenza buthathaka yonke imisebenzi yolawulo ngendlela efanayo. 8

Ukuzilolonga

Ubungqina abanelanga

Umlinganiselo ogciniweyo: ukuzilolonga ngokubanzi → ukuqonda okudityanisiweyo.

Umlinganiselo obanzi uphantsi kakhulu; mawungathathi indawo yeziphumo zokuzilolonga ezimalunga neqela elithile. Asinalo uqikelelo oluqinisekisiweyo lokuphucuka kule midlalo yolawulo idlalwa kwisikhangeli. 9

Ubudala

Uthelekiso lweminyaka

Ubungqina bokulinganisa obuxhomekeke kumsebenzi nakwimfundo.

Imilinganiselo ebonisiweyo yoVavanyo lokuDibanisa Amanqaku iyatshintsha ngokobudala nangemfundo. Oku akuthethi ukuba yonke inkqubo yolawulo itshintsha ngendlela efanayo. 1

Ukuziqhelanisa

Ubungqina abanelanga

Umlinganiselo ogciniweyo: uqeqesho lwenkumbulo yokusebenza → eminye imisebenzi yenkumbulo yokusebenza.

Ukuqiniseka kobungqina bokuphucuka kwimisebenzi efana noqeqesho kuphantsi kakhulu. Ukuqhela umthetho wempendulo nokufumana inqaku elikhawulezayo leendleko zokutshintsha akubonisi ukuba ukucwangcisa okanye ukuzibamba kuphucuke ngokubanzi. 10

Izixhobo

Ubungqina bokulinganisa ixesha

Iindlela zokuphendula nexesha lokubonisa ziyinxalenye yomsebenzi wolawulo.

Ukutshintsha izitshixo okanye ukusebenzisa isikrini sokuchukumisa endaweni yemawusi kutshintsha indlela yokuphendula. Thelekisa iiseshoni eziphindaphindiweyo ngendlela enye ngaphambi kokutolika umahluko omncinane wexesha. 11

Yintoni edluliselwa kwezinye izinto, yaye yintoni engadluliselwa?

Zixhase ngesenzo osidingayo, uze uvavanye ngokwahlukeneyo ibango lokuba isakhono sidluliselwa kwenye indawo

Ukuziqhelanisa nolawulo kunokuphucula ukusebenza ngomthetho oqhelekileyo. Ukuphucuka okubanzi kufuna ubungqina bokuba kuphucuke neziphumo ezingaqheliswanga nezibalulekileyo kusukelo oluchaziweyo. Uphononongo oluphambili loqeqesho lwenkumbulo yokusebenza nolwemidlalo yobuchopho lulumkisa ngokucinga ukuba ukunyuka kwamanqaku oqeqesho kubonisa ukuphucuka okubanzi. 12 13

Isicwangciso sangaphandle sinokunceda ngenye indlela: sinokukwenza kucace inyathelo elilandelayo nendawo yokuma. Isixhobo sethu sokulandelelanisa inkqubo, sokuqala umsebenzi nendawo yokubhala izinto eziphazamisayo zigcina olo lwazi phambi kwakho. Ukunceda umntu aphumeze isicwangciso esithile akufani nokuthi amandla akhe asisiseko emisebenzi yolawulo lwengqondo anyukile.

Xa uthelekisa iziphumo zomntu, khumbula ulungelelwano phakathi kwesantya nokuchaneka. Iimpazamo ezimbalwa ezibangelwa kukuphendula ngokungakhathali kodwa neempendulo ezicothayo zisenokubonisa indlela elumke ngakumbi yokusebenza; iimpendulo ezikhawulezayo neempazamo ezininzi zinokubonisa okuchaseneyo. Tolika ezi ziphumo zombini ngaphambi kokuncoma inani elinye. 6

03 / Zama uze uthelekise

Zama kwi-Helibrain

Zama umsebenzi omnye wokuzibamba, omnye wokutshintsha imisebenzi nomnye wokucwangcisa xa ufuna ukuthelekisa iimfuno zazo. Funda imiyalelo uze usebenzise imizamo yokuziqhelanisa ngaphambi kokuba uthathe impazamo njengokusilela kwesakhono. Gcina irekhodi lemizamo yangaphambili.

Izixhobo ezisebenzayo zinxulumanisa iinjongo zolawulo nezenzo zobomi bemihla ngemihla: ukuqala umsebenzi, ukugcina into ekuphazamisayo, ukuqikelela ixesha okanye ukugqiba inkqubo. Iphepha lokuzihlola ngoxinzelelo liyingxelo yakho yamava xa uphantsi koxinzelelo; asilovavanyo lwemisebenzi yolawulo okanye ingcaciso yamanqaku omsebenzi aphantsi.

Iimvavanyo nemidlalo

Izixhobo nokuziqhelanisa

Iimpendulo ezinxulumeneyo

Imibuzo edla ngokubuzwa

Ngaba imisebenzi yolawulo lwengqondo iyafana namandla okuzimisela?

Imisebenzi yolawulo lwengqondo liqela leenkqubo zokulawula. Inqaku lomsebenzi alilingani ngqo nomzamo wokuziphatha okanye nayo yonke into ebandakanyekayo ekulandeleni usukelo. 2

Ndingasebenzisa itheyibhile yoVavanyo lokuDibanisa Amanqaku ukubala iziphumo zovavanyo lwam lwesikrini?

Hayi. Itheyibhile ichaza indlela ethile yokwenza uvavanyo lwephepha nepensile neqela elithile lobudala nemfundo. Ubume besikrini nendlela yokuphendula zahlukile. 1

Ngaba isiphumo esinye esibi seStroop sibonisa ukuphazamiseka kwengqondo?

Hayi. Umsebenzi wolawulo omfutshane uxhomekeke kwiimfuno ezininzi yaye ufuna ukuqinisekiswa nokutolikwa okufanelekileyo; awukwazi ukuxilonga imeko yezonyango. 14

Iimbekiselo

Amakhonkco akusa kwi-DOI yoqobo okanye kwirekhodi yomthombo. Uthelekiso lophando luchaza imisebenzi ekhankanyiweyo; aluqinisekisi ukuba iinguqulelo zethu ezikwisikhangeli ziyalingana nayo.

  1. Tombaugh (2003). Trail Making Test A and B: Normative data stratified by age and education.
  2. Diamond (2012). Executive Functions.
  3. Miyake et al. (2000). The Unity and Diversity of Executive Functions and Their Contributions to Complex “Frontal Lobe” Tasks: A Latent Variable Analysis.
  4. Monsell (2003). Task switching.
  5. Scarpina et al. (2017). The Stroop Color and Word Test.
  6. Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
  7. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  8. Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
  9. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  10. Soveri et al. (2017). Working memory training revisited: A multi-level meta-analysis of n-back training studies.
  11. Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
  12. Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.
  13. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
  14. International Test Commission (2001). International Guidelines for Test Use.