01 / Qonda
Liyini
Ukuzilawula kunemisebenzi eminingana
Ukuvimbela kusiza ukucindezela impendulo engafanele noma ukuphazamiseka. Inkumbulo yokusebenza igcina umgomo wamanje nolwazi olufanele lutholakala engqondweni. Ukuguquguquka kwengqondo kusiza ukushintsha umthetho noma indlela yokubuka. Ukuhlela kusebenzisa lezi zinqubo ukuze kulandelwe indlela eya emgomweni. Le mehluko iwusizo nakuba imisebenzi yangempela ivame ukudinga konke ngesikhathi esisodwa. 2
Ucwaningo ngobunye nokwehlukahlukana kwemisebenzi yokulawula luhlola lokho okwabelwana ngakho yilena misebenzi kanye nomehluko wayo. Akusho ukuthi umuntu uzoba sezingeni elifanayo ekuvimbeleni izimpendulo, ekubuyekezeni ulwazi nasekushintsheni imisebenzi. Isilinganiso esisodwa esibizwa ngokuthi “imisebenzi yokulawula” singafihla lo mehluko uma singasekelwe endleleni yokulinganisa eqinisekisiwe. 3
Incazelo eyenziwe lula yobuchopho igcizelela ukusebenzisana kwezinhlelo zengxenye engaphambili yobuchopho nezengxenye ye-parietal, ezemizwa nezingaphansi kobuchopho. Ukuzilawula kuncike ekugcineni umgomo ofanele engqondweni nasekuwusebenziseni ngesikhathi esifanele; akwenziwa indawo eyodwa yobuchopho yodwa. Umdlalo othokozisayo wokuzilawula awukwazi ukubona isilonda sobuchopho noma isimo somtholampilo ngokusekelwe kumaphuzu awo. 2
Imisebenzi ka-Helibrain yokwenza noma ukungakwenzi, i-Stroop, ukushintsha imisebenzi nokuhlela isebenzisa imithetho ehlukene ngamabomu. Yiqhathanise njengezindlela ezihlukene zokuhlola izimfuno zokuzilawula, hhayi njengamagama ahlukene ekhono elilodwa lengqondo.
Silikala kanjani
| Umsebenzi | Imfuneko yokuzilawula | Okunye okuthinta umphumela |
|---|---|---|
| Ukwenza noma ukungakwenzi | Ungaphenduli lapho kuvela okuhlukile | Ukuqapha ekuphenduleni nokuthi okuhloswe kukho kuvela kangaki |
| I-Stroop | Khetha umbala nakuba igama lithi omunye umbala | Ukufunda, ukuhlukanisa imibala nendlela yokukhetha impendulo |
| Ukushintsha imisebenzi | Sebenzisa umthetho okhonjiswe njengofanele njengamanje | Isikhathi sokuzilungiselela, ukunemba nokuthi umsebenzi uphindwa noma ushintshiwe |
| I-Trail Making B | Shintshanisa izinombolo nezinhlamvu | Ukusesha ngokubona, ukwazi izinhlamvu nokunyakaza |
| Ukuhlela umbhoshongo | Finyelela emgomweni ngeminyakazo evumelekile | Ukuqonda imithetho, isu lokuhlela nokwenza |
Izindleko zokushintsha umsebenzi ziqhathanisa ukusebenza lapho kushintsha umthetho nalapho uphindwa. Azisho inani lamasekhondi elidingekayo ukuze ubuyele emsebenzini ngemva kwakho konke ukuphazamiseka kwansuku zonke. Ucwaningo lokushintsha imisebenzi lugcina isikhathi sokuzilungiselela nendlela ethile yokuphendula kuyingxenye yalokho okubizwa ngomphumela. 4
Nezindlela zokwenza i-Stroop ziyahlukahluka: ukusho izimpendulo, ukucindezela izinkinobho nokukhetha izinkinobho akufani. Lo mndeni wezivivinyo unezindlela eziningi zokubeka amaphuzu, ngakho inombolo ebizwa ngokuthi “ukuphazamiseka” idinga incazelo eqondile. 5
Imiphumela eminingi yakudala yokuzilawula ithembekile ekuhloleni amaqembu, kodwa umehluko phakathi kwamaphuzu abantu ungase ungathembeki kakhulu. Ngakho-ke, iphuzu lezindleko zomsebenzi omfushane akufanele liboniswe ngokunemba okudlula ubufakazi obukhona. 6
Ubudala nezilinganiso zokuqhathanisa: yikuphi ukuqhathanisa okufanele?
Lezi zilinganiso ezikhethiwe zokuhlolwa ngephepha nepensela zivela kuthebula lesibili likaTombaugh. Zibonisa umongo weminyaka nemfundo ekuhlolweni kwe-Trail Making; azimeleli inguqulo ka-Helibrain yesikrini noma yonke imisebenzi yokulawula. Ababambiqhaza bocwaningo kwakungabantu abadala abaziphilela ngokuzimela; izikhathi zingamasekhondi. 1
| Iminyaka | Iqembu lemfundo emthonjeni | Isilinganiso seNgxenye A | Isilinganiso seNgxenye B |
|---|---|---|---|
| 18–24 | Iqembu labafundi abasebasha locwaningo | 22.93 | 48.97 |
| 25–34 | Amaqembu emfundo ahlanganisiwe | 24.40 | 50.68 |
| 35–44 | Amaqembu emfundo ahlanganisiwe | 28.54 | 58.46 |
| 45–54 | Amaqembu emfundo ahlanganisiwe | 31.78 | 63.76 |
| 65–69 | Iminyaka engaphezu kwengu-12 yokufunda | 33.84 | 67.12 |
Umugqa wabantu abadala ugcina ngokukhethekile isigaba sabo semfundo. Ukuwahlanganisa nalabo abanezinga eliphansi lemfundo ngaphandle kokusho lokho kungadala ukuqhathanisa okudukisayo. Ingxenye B ihlanganisa ukusesha nokunyakaza kanye nokushintshanisa imithetho; Ingxenye A isiza ukuveza ezinye zalezo zimfuno ezifanayo. 1
Ukukhula ebuntwaneni, umehluko wemisebenzi kubantu abadala nezinguquko kamuva ekuphileni kuxoxwa ngakho ekubuyekezweni kukaDiamond, kodwa alikho “iphuzu elivamile lemisebenzi yokulawula” elilodwa elisebenza kuyo yonke iminyaka. Asiguquli lezi zilinganiso ze-Trail Making zibe umngcele wokuphasa ku-Stroop, ekwenzeni noma ekungakwenzeni, noma ekuhleleni umbhoshongo. 2
02 / Beka emongweni
Okulithintayo
Amalebula obufakazi aphendula umbuzo othi: “Ingabe kunomthelela kulo mphumela?” Athembisi inzuzo ethile. Uma kunesilinganiso sobufakazi se-Helibrain, abantu nomphumela okusekelwe kubo kuhlala kucacisiwe. “Akukalinganiswa” kusho ukuthi asinaso isilinganiso esihambisanayo; akusho ukuthi awukho umthelela. Okutholwe ngobudala nangamadivayisi kuwubufakazi obumayelana nokulinganisa, akuzona izilinganiso zokwelashwa.
Ukulala
Ubufakazi obuhleIsilinganiso esigciniwe: ukungalali nhlobo → ukunemba kwenkumbulo yokusebenza nokunaka imisebenzi eyinkimbinkimbi.
Ukungalali nhlobo cishe kuyawulimaza umphumela ohlobene wenkumbulo yokusebenza. Lokhu akuqinisekisi umphumela ofanayo kuwo wonke amaphuzu okuvimbela izimpendulo, ukushintsha imisebenzi nokuhlela. 7
Ingcindezi
Ubufakazi obulinganiselweIsilinganiso esigciniwe: ingcindezi yesikhashana → inkumbulo yokusebenza noma ukuguquguquka.
Ingcindezi yesikhashana ingase iphazamise le miphumela; izilinganiso ezihambisana nalokhu zombili ziphansi. Okutholwe mayelana nokuvimbela izimpendulo kuhlukahluka kakhulu kunesimangalo sokuthi ingcindezi yenza yonke imisebenzi yokuzilawula ibe buthaka ngokufanayo. 8
Ukuzivocavoca
Ubufakazi abaneleIsilinganiso esigciniwe: ukuzivocavoca okubanzi → ukuqonda kuhlanganisiwe.
Isilinganiso esibanzi siphansi kakhulu futhi akufanele sithathe indawo yomphumela wokuzivocavoca oqondene neqembu elithile labantu. Asinaso isilinganiso esiqinisekisiwe sokuthuthuka kule midlalo yokuzilawula yesiphequluli. 9
Iminyaka
Ukuqhathanisa kweminyakaUbufakazi bokulinganisa obuncike emsebenzini nasemfundweni.
Izilinganiso ze-Trail Making ezibonisiwe ziyashintsha kuye ngeminyaka nemfundo. Lokhu akusho ukuthi zonke izinqubo zokuzilawula zilandela ijika elifanayo. 1
Ukuzilolonga
Ubufakazi abaneleIsilinganiso esigciniwe: ukuqeqesha inkumbulo yokusebenza → eminye imisebenzi yenkumbulo yokusebenza.
Ukuqiniseka ngenzuzo emisebenzini esondelene kakhulu kuphansi kakhulu esisekelweni sethu. Ukujwayela umthetho wempendulo nokuthola iphuzu elingcono ezindlekweni zomsebenzi akufakazeli ukuthi ukuhlela noma ukuzilawula sekuthuthuke kabanzi. 10
Amadivayisi
Ubufakazi besikhathiIzindlela zokufaka impendulo nesikhathi sesikrini kuyingxenye yomsebenzi wokuzilawula.
Ukushintsha izinkinobho noma ukusuka egundaneni uye ekuthinteni isikrini kushintsha izimfuno zokuphendula. Qhathanisa izikhathi eziphindwayo ngemodi efanayo ngaphambi kokuhumusha umehluko omncane wesikhathi. 11
Yini edlulela kwamanye amakhono, futhi yini engadluleli?
Sekela isenzo osidingayo, bese uhlola ngokwehlukana ukuthi ikhono liyadluliselwa yini
Ukuzilolonga ngokuzilawula kungathuthukisa ukusebenza ngomthetho ojwayelekile. Ukuze kuthiwe kukhona ukudluliselwa okubanzi, kufanele kuboniswe ukuthuthuka emiphumeleni engazange izilolongwe futhi ehambisana nomgomo okukhulunywa ngawo. Izibuyekezo ezinkulu zokuqeqesha inkumbulo yokusebenza nokuqeqesha ubuchopho zixwayisa ngokucabanga ukuthi ukwenyuka kwamaphuzu okuqeqesha kuqinisekisa ukuthuthuka okubanzi. 12 13
Uhlelo olubhalwe ngaphandle kwengqondo lungasiza ngenye indlela: lucacisa isenzo esilandelayo nendawo yokuma. Isihleli semikhuba yethu, umsizi wokuqala womsebenzi nendawo yokubhala okukuphazamisayo kugcina lolo lwazi lubonakala. Ukusiza umuntu enze uhlelo oluthile akusona isimangalo sokuthi kukhulisa ikhono eliyisisekelo lokulawula ingqondo.
Lapho uziqhathanisa nomunye umuntu, cabangela ukuhwebelana phakathi kwejubane nokunemba. Ukwehla kwezimpendulo ezingamanga kuhambisana nezimpendulo ezihamba kancane kungasho ukuthi usebenzisa isu lokuqapha kakhulu; izimpendulo ezisheshayo ezinamaphutha amaningi zingasho okuphambene. Hlola kokubili ngaphambi kokuncoma inombolo eyodwa. 6
03 / Zama uqhathanise
Lizame ku-Helibrain
Zama umsebenzi owodwa wokuvimbela izimpendulo, owodwa wokushintsha imisebenzi nowodwa wokuhlela uma ufuna ukuqhathanisa izimfuno zayo. Funda imiyalelo bese uzama imibuzo yokuprakthiza ngaphambi kokuthatha iphutha njengobufakazi bokungabi nekhono. Gcina irekhodi lemizamo edlule.
Amathuluzi awusizo axhumanisa imigomo yokuzilawula nezenzo zansuku zonke: qala umsebenzi, gcina umbhalo wokuphazamisayo, linganisela isikhathi noma uqede umkhuba. Iphrofayela yengcindezi iwumbiko wakho mayelana nendlela ozizwa ngayo lapho ucindezelekile; ayisona isivivinyo semisebenzi yokulawula noma incazelo yephuzu eliphansi lomsebenzi.
Izivivinyo nemidlalo
Ukuhlolwa kokwenza noma ukungakwenzi
Ungaphenduli lapho kuvela okuhlukile.
Ukuhlolwa kwe-Stroop
Khetha umbala kayinki lapho igama lizama ukukudonsela kwenye impendulo.
Ukuhlolwa kokushintsha imisebenzi
Shintshanisa phakathi kwemithetho efanele njengamanje.
Ukuhlolwa kokuxhumanisa amaphuzu
Xhumanisa izinto ezihlelekile bese ushintshanisa izinombolo nezinhlamvu.
Ukuhlolwa kombhoshongo waseLondon
Hlela iminyakazo evumelekile ngaphambi kokwenza.
Izingibe zokwenza izinqumo
Cabanga ngezinqumo ezilingayo; lokhu akusona isilinganiso sekhono lokuzilawula.
Iphrofayela yokumelana nengcindezi
Umbiko wakho omayelana nengcindezi; uwugcine uhlukile emiphumeleni yomsebenzi.
Amathuluzi nokuzilolonga
Isihleli semikhuba
Gcina ukulandelana kwezenzo ohlose ukuzenza kubonakala.
Umsizi wokuqala womsebenzi
Chaza isinyathelo sokuqala esiqondile.
Indawo yokubhala okukuphazamisayo
Bhala inothi ngaphandle kokulahla umsebenzi oyinhloko.
Isibali sesikhathi sokugxila
Cacisa isikhathi ozosebenza ngaso.
Umqeqeshi wokulinganisa isikhathi
Qhathanisa isilinganiso sakho nesikhathi esidlulile.
Ukuzilolonga ngomuzwa wesikhathi
Hlola ukubona isikhathi ngempendulo; igama lalo akulona ukuxilongwa.
Isibali sesikhathi somsebenzi ogxilile
Hlela izikhathi zomsebenzi ongaphazanyiswa.
Isibali somthwalo wemihlangano
Bheka isikhathi esikhona phakathi kwezibopho zakho.
Ishidi lokuvala umsebenzi
Bhala umsebenzi ongakaqedwa nesinyathelo esilandelayo ngaphambi kokuma.
Ukuhlola ukuphefumula nomsebenzi
Qaphela izikhathi owenza ngazo umsebenzi ungenzanga noma wenze ukuphefumula okuhleliwe; ukuze ufinyelele esiphethweni ngembangela kudingeka izilawuli.
Izimpendulo ezihlobene
- Ingabe abantu abakhuluma izilimi ezimbili benza kangcono ekuhlolweni kwe-Stroop? →
- Ingabe ukuqeqesha ubuchopho kungathuthukisa i-IQ yakho? →
- Ingabe abantu bangakwazi ngempela ukwenza imisebenzi eminingi ngesikhathi esisodwa? →
- Ingabe ukuhlolwa kwe-Stroop kungakwazi ukuhlonza i-ADHD? →
- Ingabe kuthatha imizuzu engu-23 ngempela ukuphinde ugxile ngemva kokuphazanyiswa? →
- Uyini umehluko phakathi kwe-single n-back ne-dual n-back? →
- Ukuhlolwa kwe-N-back kukala ini ngempela? →
- Imuphi umphumela omuhle wokuhlolwa kwe-Stroop? →
- Kungani ukuhlolwa kwe-Stroop kunzima? →
Imibuzo evame ukubuzwa
Ingabe imisebenzi yokulawula ingqondo iyafana namandla okuziphoqa?
Imisebenzi yokulawula ingqondo iyiqoqo lezinqubo zokuzilawula. Iphuzu lomsebenzi alisona isilinganiso esiqondile somzamo wokuziphatha noma sakho konke okudingekayo ukuze ufinyelele umgomo. 2
Ngingasebenzisa ithebula le-Trail Making ukukala isivivinyo sami sesikrini?
Cha. Ithebula lichaza indlela ethile yokuhlola ngephepha nepensela kanye neqembu elithile labantu elihlukaniswe ngeminyaka nemfundo. Isakhiwo sesikrini nendlela yokuphendula kwehlukile. 1
Ingabe umphumela owodwa omubi we-Stroop ubonisa ukuthi nginesifo?
Cha. Imisebenzi emifushane yokuzilawula ithintwa izimfuno eziningana futhi idinga ukuqinisekiswa nokuhunyushwa okufanele; ayikwazi ukunikeza ukuxilongwa komtholampilo. 14
Imithombo
Izixhumanisi ziholela ku-DOI yokuqala noma ekhasini lomthombo. Ukuqhathanisa ocwaningweni kuchaza imisebenzi ecashuniwe; akuqinisekisi ukuthi izinguqulo zethu ezisebenza kusiphequluli ziyasebenza ngendlela efanayo.
- Tombaugh (2003). Trail Making Test A and B: Normative data stratified by age and education.
- Diamond (2012). Executive Functions.
- Miyake et al. (2000). The Unity and Diversity of Executive Functions and Their Contributions to Complex “Frontal Lobe” Tasks: A Latent Variable Analysis.
- Monsell (2003). Task switching.
- Scarpina et al. (2017). The Stroop Color and Word Test.
- Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Soveri et al. (2017). Working memory training revisited: A multi-level meta-analysis of n-back training studies.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
- International Test Commission (2001). International Guidelines for Test Use.