01 / Qonda
Liyini
Ukuthola impendulo uma kuqhathaniswa nokwazi vele
Indida yamaphethini ikucela ukuba uthole ukuthi yini eshintshayo emigqeni noma emakholomini, uhlanganise imithetho bese ukhetha ingxenye engekho. Lokhu kuhlukile ekukhumbuleni incazelo yegama, nakuba ulwazi lwamagama nokucabanga kokubili kungasiza ekuhlolweni okubanzi. Amakhono okucabanga aguquguqukayo nawo atholakala ngokufunda ayahlobana; awahlukanisi kalula imisebenzi efundwayo kuleyo engafundwayo. 2
Ukuhlaziywa kwakudala kwezindida zohlobo lukaRaven kuchaza izinqubo ezinjengokubona ubudlelwano, ukugcina imithetho esesetshenziswa engqondweni nokuhlanganisa imithetho eminingi. Ngakho lo msebenzi udinga nenkumbulo yokusebenza nokunaka. Ukuwuchaza ngokuthi “ubuhlakani obumsulwa” kungafihla okunye umuntu akwenzayo. 3
Uma sichaza kalula indlela izinhlelo zobuchopho ezisebenza ngayo, amanethiwekhi angaphambili nasezinhlangothini zobuchopho asekela ukucabanga okuqondiswe emgomweni, kanti izinhlelo zokubona zimelela indida. Lawa manethiwekhi ayahambisana nalawo asetshenziswa ekuzilawuleni nasenkumbulweni; umphumela awukwazi ukukhomba indawo eyodwa yobuchopho lapho kwenzeka khona ukucabanga. Ucwaningo lwamabhethri okuhlola ingqondo nalo luthola umehluko phakathi kwezingxenye ezihlukene zokusebenza, kunokuba yonke imisebenzi isebenzise inqubo efanayo ncamashi. 4 5
I-Helibrain inezindida zamaphethini ezingenamkhawulo wesikhathi, ibhethri lokuhlola elibanzi lohlobo lwe-IQ, izibalo nendida yansuku zonke yokucabanga. Le misebenzi ikuvumela ukuba uqhathanise izidingo ezahlukene zokuxazulula izinkinga. Nakuba yonke idinga ukucabanga, lokho akusho ukuthi wonke amaphuzu angabekwa esikalini esisodwa se-IQ.
Silikala kanjani
| Isilinganiso | Esingahlolwa yiso | Okudinga ubufakazi obuhlukile |
|---|---|---|
| Ukucabanga ngamaphethini | Ukuthola ubudlelwano phakathi kwezimo | Ukulinganiswa, ubunzima bemibuzo nezilinganiso zeminyaka |
| Imisebenzi yokuthola imithetho noma ukulandelana | Ukuthola ubudlelwano bese ubusebenzisa | Ukujwayela indlela yokuhlola nemiyalelo yangaphambili |
| Ibhethri lobuhlakani elinezigaba eziningi | Amakhono amaningi ahlobene | Ukulinganiswa kwalo nokungaqiniseki kwalo |
| Indida yansuku zonke | Ukuxazulula inkinga ethile enemibandela | Ukudlulela kwamakhono ngaphandle kwalolo hlobo lwendida |
Ibhange lemibuzo liwusizo ocwaningweni ngoba linikeza izinto ezilawulwayo. Liba isivivinyo esinezilinganiso zokuqhathanisa ezijwayelekile kuphela ngemva komunye umsebenzi wokukhetha imibuzo, ukuhlela ukuhlolwa, ukuhlola ukwethembeka nokuthola iqembu elifanele lokuqhathanisa. Iphepha le-MaRs-IB likucacisa kahle lokhu. 1
Isivivinyo sethu samaphethini kufanele siqondwe ngokwencazelo yaso. Amaphuzu e-IQ avamile okuhlolwa kobungcweti asebenzisa isilinganiso esimaphakathi esingu-100 nokuchezuka okujwayelekile okungu-15, uma kuqhathaniswa neqembu eliyisithenjwa elifanele iminyaka. Akulindelekile ukuthi isilinganiso se-IQ esilungiselwe iminyaka somuntu omdala sehle ngenxa nje yokuthi amanye amaphuzu emisebenzi eluhlaza ayahluka ngokweminyaka. 6
Ukuze uqonde amaphuzu okuhlola kabusha, kudingeka wazi nokuthi umuntu wake wawenza kangaki umsebenzi. Ukukhumbula isixazululo, ukuthola isu eliwusizo nokungasakhathazeki kakhulu ngendlela yokuhlola kungakhuphula ukusebenza ngaphandle kokubonisa ushintsho oluvamile ekhonweni lokucabanga. 7
Ubudala nezilinganiso zokuqhathanisa: yikuphi ukuqhathanisa okufanele?
Nasi isiqhathaniso seminyaka esithinta lo msebenzi othile, esithathwe ku-MaRs-IB, Tables 1 and 3. Ukunemba okumaphakathi kuyiphesenti lemibuzo ephendulwe kahle ngaphansi kwendlela yalolo cwaningo; akusona isilinganiso se-IQ noma isikhundla sephesentili phakathi kwabantu bonke. 1
| Ibanga leminyaka | Abahlanganyeli | Ukunemba okumaphakathi |
|---|---|---|
| 11.27–13.39 | 185 | 61% |
| 13.40–15.91 | 184 | 68% |
| 15.93–17.99 | 184 | 73% |
| 18.00–33.15 | 106 | 81% |
Leli kwakuyiqembu locwaningo lokukhula, hhayi isilinganiso esimele abantu bayo yonke iminyaka yokuphila. Amanani alo awakwazi ukusetshenziselwa ukuthola amaphuzu esethi yethu ehlukile yezindida, futhi awasho lutho ngeminyaka engaphezu kwebanga labantu abadala elalifakiwe. Iqembu labantu abadala nalo lathatha isikhathi eside entweni ngayinye kunamaqembu amancane, okubonisa ukuthi ukunemba akufanele kuhlukaniswe nesu lokuphendula. 1
Ocwaningweni lukaSalthouse lwabantu abadala abaneminyaka engu-18–60, kwatholakala umehluko phakathi kwamaqembu eminyaka ekucabangeni, kanye nomphumela obonakalayo wokuphinda ukuhlola. Ukuqhathanisa amaqembu eminyaka, ushintsho lomuntu olulinganiswa ngokuhamba kwesikhathi namaphuzu e-IQ alungiselwe iminyaka kuphendula imibuzo emithathu ehlukene. Asikuhlanganisi kube yithebula eliqanjiwe eliguqula iminyaka ibe amaphuzu. 8
02 / Beka emongweni
Okulithintayo
Amalebula obufakazi aphendula umbuzo othi: “Ingabe kunomthelela kulo mphumela?” Athembisi inzuzo ethile. Uma kunesilinganiso sobufakazi se-Helibrain, abantu nomphumela okusekelwe kubo kuhlala kucacisiwe. “Akukalinganiswa” kusho ukuthi asinaso isilinganiso esihambisanayo; akusho ukuthi awukho umthelela. Okutholwe ngobudala nangamadivayisi kuwubufakazi obumayelana nokulinganisa, akuzona izilinganiso zokwelashwa.
Ukulala
Akukalinganiselwa ekucabangeni okuguquguqukayoUbufakazi bokuqapha bunamandla kunesimangalo esithile sokuthi ukucabanga kuyathuthuka.
Ukungalali kungathinta izinqubo ezisekela ukuhlola okunomkhawulo wesikhathi. Isilinganiso sokuqapha asibonisi ukuthi ukulala okuthile kwehlisa noma kukhuphula amaphuzu e-IQ ngenani elithile. 9
Ingcindezi
Ubufakazi obulinganiselweIsilinganiso esigciniwe: ingcindezi yesikhashana → inkumbulo yokusebenza nokuguquguquka kwengqondo.
Ingcindezi yesikhashana ingaphazamisa izinqubo ezisekelayo. Sigcina izinga eliphansi lokuqiniseka lemiphumela ehambisana nokusebenza kokuzilawula, asiqambi isilinganiso esisha sobuhlakani obuguquguqukayo. 10
Ukuvivinya umzimba
Ubufakazi abaneleIsilinganiso esigciniwe: abantu abaxubile nokusebenza kwengqondo kukonke.
Ubufakazi obubanzi bokuzivocavoca nokusebenza kwengqondo abuqinisekisi kakhulu kusizindalwazi sethu. Abukwazi ukufakazela ukwanda okulindelekile nokungaguquguquki kobuhlakani obuguquguqukayo. 11
Iminyaka
Ukuqhathanisa iminyakaUcwaningo lokukhula nolwabantu abadala; izikali zamaphuzu ezahlukene.
Ukusebenza okulinganiswa ngamaphuzu angalungiswanga kuyashintsha ngokweminyaka nangohlobo lomsebenzi, kanti amaphuzu alungiselwe iminyaka aqhathanisa umuntu neqembu eliyisithenjwa leminyaka yakhe. Akukho kulokhu okunikeza “iminyaka yobuchopho” eyodwa lapho wonke umuntu efinyelela khona esicongweni. 12
Ukuprakthiza
Ubufakazi bokuphinda ukuhlolaUkuthuthuka lapho ukuhlolwa kwengqondo kuphindwa.
Imiphumela yokuzijwayeza ibhaliwe ezinhlotsheni eziningi zokuhlola amakhono engqondo. Incazelo incike esikhathini esiphakathi kokuhlolwa, ekuphindweni kwemibuzo nasekusetshenzisweni kohlobo olufanayo noma oluhlukile lwesivivinyo; akusho ngokuzenzakalelayo ukwanda kwekhono okuhlala isikhathi eside. 7
Amadivayisi
Ubufakazi besikhathiKubaluleke kakhulu ezigabeni zebhethri ezinomkhawulo wesikhathi.
Isikhathi nendlela yokufaka impendulo kungathinta isigaba esinomkhawulo wesikhathi. Indlela engenamkhawulo wesikhathi isusa omunye umbandela, kodwa ayiqedi umehluko ekubonisweni kwezinto, ekufinyelelekeni noma ekujwayeleni imibuzo. 13
Yini edlulela kwamanye amakhono, futhi yini engadluleli?
Ukudlulela kwamanye amakhono yikho okudingeka kufakazelwe
Kunengqondo ukufunda indlela esebenza ngayo imithetho yamaphethini, nokujabulela ukuthuthuka kulolo hlobo lomsebenzi. Isimangalo esikhulu kakhulu—sokuthi lokho kuprakthiza kuthuthukisa ubuhlakani noma ukusebenza emikhakheni engahlobene— sidinga ukuhlola imiphumela engazange iqeqeshwe kanye neqembu elifanele lokuqhathanisa. Amaphuzu aphezulu ngemva kokuzilolonga awabunikezi lobo bufakazi bodwa. 14
Ukuqeqesha inkumbulo yokusebenza kuyisixwayiso esibalulekile: ukusebenza kungathuthuka emisebenzini eqeqeshiwe, kodwa ukuhlaziywa okubanzi kubonisa ukuthi abukho ubufakazi obuqinile bokudlulela kwalokho ekuhlakanipheni. Lokhu akusho ukuthi ukuzilolonga akusizi; kunciphisa kuphela lokho okungafakazelwa yimiphumela yako. 15
Uma ubhekene nenkinga yansuku zonke, sebenzisa ngokuqondile indlela yokucabanga: cacisa izinto ozithatha njengeziyiqiniso, dweba ubudlelwano bese ubuyekeza amaphutha. Imephu yemiqondo nencwadi yamaphutha kungakusiza ugcine lowo msebenzi. Ukuthi kuyasiza yini emsebenzini owuhlosile kungahlolwa kulowo msebenzi; ukuba khona kwala mathuluzi kuleli khasi akusho ukuthi akhuphula amaphuzu obuhlakani obungabonakali ngokuqondile.
03 / Zama uqhathanise
Lizame ku-Helibrain
Zama umsebenzi wamaphethini ukuze uhlole indlela othola ngayo imithetho, noma ibhethri elibanzi uma ufuna ukwenza izinhlobo eziningana zemisebenzi eseshini eyodwa. Khumbula ukungaqiniseki nemingcele echazwe kumphumela. Indida yansuku zonke yezinombolo ingenye indlela yokuxazulula izinkinga, ayisona esinye isilinganiso se-IQ.
Uma uphinda isivivinyo, bhala phansi imizamo yangaphambili kunokuqhathanisa umphumela wakho ophakeme osuwujwayele nowomunye umuntu owokuqala. Bheka izimpendulo ezihlobene ukuze uqonde umehluko phakathi kwamaphesentili e-IQ, ukucabanga ngamaphethini nemiphumela yokuphinda ukuhlola.
Izivivinyo nemidlalo
Ukuhlolwa kokucabanga ngamaphethini
Thola ingxenye engekho ngokuthola imithetho ebonakalayo.
Ukuhlolwa kwe-IQ
Isilinganiso esinezigaba eziningi, esinemingcele nencazelo yamaphuzu yaso.
Indida yansuku zonke yokucabanga
Sebenzisa imibandela kugridi entsha yezinombolo yansuku zonke.
Ukuhlolwa kwejubane lokubala
Cabanga futhi ubale ngesikhathi esinqunyiwe; ulwazi nalo lubalulekile.
Ukuhlolwa kombhoshongo waseLondon
Hlela ukulandelana kweminyakazo evumelekile ukuze ufinyelele emgomweni.
Amathuluzi nokuzilolonga
Imephu yemiqondo
Beka obala izinto ozithatha njengeziyiqiniso nobudlelwano bazo.
Incwadi yamaphutha
Qopha iphutha esixazululweni nesizathu sokulilungisa.
Ukuprakthiza izibalo zengqondo
Prakthiza uhlobo oluthile lwezibalo.
Iphrofayela yobuchopho bakho
Hlola imisebenzi yezindawo eziningana ngaphandle kokuthatha izikali zayo njengezinto ezilinganayo.
Izimpendulo ezihlobene
- Iyini i-IQ emaphakathi ngokweminyaka yobudala? →
- Zinembe kangakanani izivivinyo ze-IQ eziku-inthanethi? →
- Yimaphi amaphesenti ezinga (percentile) amaphuzu e-IQ angu-115, 130 no-145? →
- Ingabe ukuphinda uhlolwe nge-IQ kungakhuphula amaphuzu akho? →
- Liyini inani elihle le-IQ? →
- Ukuhlolwa kokucabanga ngamaphethini kukala ini? →
Imibuzo evame ukubuzwa
Ingabe ukucabanga ngamaphethini kuyafana ne-IQ?
Kungolunye uhlobo olubalulekile lomsebenzi wokucabanga. Ukuhlolwa kwe-IQ okubanzi kuhlanganisa amakhono amaningana futhi kudinga ukulinganiswa kwaso. 2
Ingabe isilinganiso se-IQ kufanele sehle njengoba abantu bekhula?
I-IQ elungiselwe iminyaka iqhathanisa umuntu neqembu eliyisithenjwa elifanele iminyaka yakhe. Umehluko emaphuzwini omsebenzi angalungiswanga akufanele uthathwe njengokwehla kwesilinganiso se-IQ esilungiselwe iminyaka. 6
Ingabe ukuprakthiza izindida ngokuphindaphindiwe kungakhuphula amaphuzu ami?
Yebo, imiphumela yokuphinda ukuhlola ingakhuphula amaphuzu. Lowo mphumela wodwa awufakazeli ukuthuthuka emisebenzini ongayijwayele noma ushintsho oluhlala isikhathi eside ekhonweni elivamile. 7
Imithombo
Izixhumanisi ziholela ku-DOI yokuqala noma ekhasini lomthombo. Ukuqhathanisa ocwaningweni kuchaza imisebenzi ecashuniwe; akuqinisekisi ukuthi izinguqulo zethu ezisebenza kusiphequluli ziyasebenza ngendlela efanayo.
- Chierchia et al. (2019). The matrix reasoning item bank (MaRs-IB): novel, open-access abstract reasoning items for adolescents and adults.
- Neisser et al. (1996). Intelligence: Knowns and unknowns..
- Carpenter et al. (1990). What one intelligence test measures: A theoretical account of the processing in the Raven Progressive Matrices Test..
- Diamond (2012). Executive Functions.
- Hampshire et al. (2012). Fractionating Human Intelligence.
- Pearson (2020). WISC-V Interpretive Report: About Scores.
- Scharfen et al. (2018). Retest effects in cognitive ability tests: A meta-analysis.
- Salthouse (2009). When does age-related cognitive decline begin?.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
- Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.