01 / Qonda
Liyini
Umbuzo yiwo onquma ukuthi isinqumo sihle yini
Ukukhetha ukuthi uphinde umfuthise ibhaluni, ukufunda ukuthi yiziphi izinqwaba zamakhadi ezizuzisayo nokubikezela lokho abanye abadlali abazokuqagela kubandakanya izinhlobo ezihlukene zokungaqiniseki. Ingozi ingachazwa kusengaphambili, njengaselothweni olushiwo ngokucacile, noma umuntu ayifunde kokuhlangenwe nakho. Isikolo somdlalo sincike nasekutheni umuntu uzama ukuzuza ini nokuthi yimiphi impendulo aseke wayithola. 2
Ukuthanda ukuzifaka engozini akufani nekhwalithi yesinqumo. Ukukhetha okuqaphile kungahambisana nemigomo nezinsiza zomunye umuntu, kuyilapho ukukhetha okuyingozi kuhambisana nokomunye. Ikhwalithi ingasho ukuvumelana nemigomo eshiwo, ukusebenzisa ulwazi olutholakalayo noma ukufunda emiphumeleni. Ayinakuthathwa enanini eliphezulu lokumpompa ibhaluni kuphela.
Incazelo eyenziwe yaba lula yobuchopho ihlanganisa izinhlelo ezimelela inani, ezifunda emiphumeleni nezibamba imigomo engqondweni, kuhlanganise nokusebenzisana kwengxenye engaphambili yobuchopho ne-striatum. 3 Ucwaningo lwakudala lomdlalo wamakhadi lwaxhumanisa ukulimala okuthile engxenyeni engaphambili yobuchopho nokushintsha kwezinqumo eziphathelene nemiphumela yesikhathi esizayo; lokhu akusho ukuthi singaphetha okuphambene ngesikolo somdlalo somuntu ophile kahle. 4 2
I-Helibrain igcina ngokwehlukana umdlalo webhaluni, umdlalo wamakhadi, umdlalo wokuqagela nemibuzo yezingibe zezinqumo. Kuyimisebenzi yokuhlola izinhlobo ezahlukene zokukhetha, akusikho ukuhlolwa okukodwa okuqinisekisiwe kokwenza izinqumo okuvamile.
Silikala kanjani
| Uhlobo lomsebenzi | Umbuzo owubuzayo | Okunye okungathinta isikolo |
|---|---|---|
| Umdlalo Wengozi Webhaluni (Balloon Analogue Risk Task) | Uzoqhubeka nokumpompa ukuze uthole okwengeziwe, noma ukhiphe imali ngaphambi kokuthi liqhume? | Ukulindela okufundile ngokuqhuma nempendulo oyitholayo |
| Umdlalo wamakhadi wohlobo lwe-Iowa | Funda ukuthi yiziphi izinqwaba ezinenzuzo | Imvamisa yemiklomelo nokulahlekelwa, ukuhlola nokufunda |
| Umdlalo wokuqagela womncintiswano wobuhle | Cabanga kusengaphambili ngalokho abanye abazokuqagela | Okulindele eqenjini elithile labadlali |
| Imibuzo yendlela yokwethula noma yokuchema | Qaphela ukuthi indlela yokuchaza ithonya kanjani ukukhetha | Ukujwayelana nesimo nokuqonda kwaso kwangaphambili |
Umdlalo wokuqala webhaluni wethula indlela yokuziphatha yokukala ukuzifaka engozini; ucwaningo oluphinda ukuhlolwa lwahlola ukuthi imiphumela izinzile yini, kunokuthatha umzamo owodwa njengokuxilonga ubuntu obungaguquki. Inguqulo yethu kufanele igcine imithetho yayo kanye nencazelo yokubalwa kwamaphuzu. 5 6
Nabantu abadala abaphile kahle imiphumela yomdlalo wamakhadi iyahluka kakhulu. Ukuhlaziywa kwemiphumela yabo kuxwayisa ngokuyihlukanisa kalula ngokuthi mihle noma mibi kusetshenziswa isikolo esisodwa esiyisamba. Cabangela ukuthi yiziphi izinqwaba ezikhethwayo nokuthi umuntu ufunde kanjani phakathi neseshini. 7
Umdlalo wokuqagela ubuza ngezinkolelo zabanye abadlali. Inombolo ephansi ayiyona impendulo engcono ekuphileni kwansuku zonke uma iqembu okukhulunywa ngalo liqagela ngendlela ehlukile. Ucwaningo lokuqala lwahlola ukujula kokucabanga nokufunda kulowo mdlalo othile. 8
Ubudala nezilinganiso zokuqhathanisa: yikuphi ukuqhathanisa okufanele?
UJosef nozakwabo bacwaninga ngokuthambekela kokuzifaka engozini besebenzisa imibuzo nezindlela zokuziphatha. Ukuqhathanisa okukhethiwe ngezansi kuvela emiphumeleni yabo yelotho yemali, akusona isilinganiso somdlalo webhaluni noma wamakhadi. Ilotho engaguquki yayikhokha u-€300 noma u-€0, kunethuba elilinganayo lokuthola noma iyiphi yale mali; ababambiqhaza babekhetha phakathi kwayo namanani emali eqinisekile ayelokhu enyuka. 1
| Iminyaka | Isilinganiso semali eqinisekile eyakhethwa esikhundleni selotho | Incazelo ngaphakathi kwalowo msebenzi |
|---|---|---|
| 18–30 | €93.6 | Kwakudingeka inani elikhulu eliqinisekile ukuze kushiywe ilotho |
| 70–85 | €44.7 | Kwamukelwa inani elincane eliqinisekile esikhundleni salo |
Inani elilindelekile lelothi lalingu-€150. Leso sibalo asisho ukuthi ukuthanda isiqiniseko akunangqondo: lokho umuntu akuthandayo nokubaluleka kwenzuzo kuye akufani nesilinganiso semali ezotholwa. Imiphumela yocwaningo ngeminyaka nayo yayihlukile ngokwendawo ehlolwayo nangendlela yokulinganisa. 1
Asikho isilinganiso esisodwa sobudala esisho ukuthi “izinqumo ezinhle” zinjani; lawa manani awakwazi ukuhlonza ukuzifaka engozini ngokweqile noma ukubala amaphuzu emidlalweni yethu. Ukuze kutholakale isilinganiso esimele abantu, kudingeka imithetho efanayo yemiklomelo, izikhuthazo, indlela yokuqhuba nokuthi kuqhathaniswe nabantu abanjani. Asinaso leso silinganiso semidlalo yezinqumo ye-Helibrain.
02 / Beka emongweni
Okulithintayo
Amalebula obufakazi aphendula umbuzo othi: “Ingabe kunomthelela kulo mphumela?” Athembisi inzuzo ethile. Uma kunesilinganiso sobufakazi se-Helibrain, abantu nomphumela okusekelwe kubo kuhlala kucacisiwe. “Akukalinganiswa” kusho ukuthi asinaso isilinganiso esihambisanayo; akusho ukuthi awukho umthelela. Okutholwe ngobudala nangamadivayisi kuwubufakazi obumayelana nokulinganisa, akuzona izilinganiso zokwelashwa.
Ukulala
Akukalwanga ngekhwalithi yesinqumoOkutholwe mayelana nokuqapha akusona isilinganiso sekhwalithi yezinqumo.
Ukungalali kungathinta ukunaka, kodwa ubufakazi bokuqapha obuhambisana nalokhu abuchazi ukuthi lokho kuzoshintsha kanjani ukuthanda ukuzifaka engozini noma izinqumo zangempela zomuntu. 9
Ukucindezeleka
Ubufakazi obunomkhawuloIsilinganiso esigciniwe: ukucindezeleka kwesikhashana → izinqumo eziyingozi.
Isilinganiso esihambisana nalokhu siphansi. Imiphumela incike ohlotsheni lomsebenzi nasekutheni ukukhetha okuyingozi kuyazuzisa yini; “ingozi eyengeziwe” ayisho njalo izinqumo ezimbi. 10
Ukuvivinya umzimba
Ubufakazi abaneleIsilinganiso esigciniwe: ukuqonda okuvamile, hhayi ukuthanda ukuzifaka engozini.
Isilinganiso esibanzi sokuzivocavoca nokuqonda siphansi kakhulu. Asibonisi ukuthi umuntu uzokwahlulela kangcono ngezimali, akhethe okuphephile noma ashintshe inani lezikhathi ampompa ngazo ibhaluni. 11
Iminyaka
Ukuqhathanisa iminyakaUkuthanda nokusebenza emsebenzini olinganisiwe kudinga ukuchazwa ngokwehlukana.
Ukuprakthiza
Ubufakazi abaneleIsilinganiso esigciniwe: ukufundisa ukususa ukuchema → imiphumela yomsebenzi wokuchema.
Isilinganiso esihambisana nalokhu siphansi kakhulu. Ukufunda imibuzo ejwayelekile noma imithetho yenzuzo yomdlalo kungakhuphula isikolo ngaphandle kokubonisa izinqumo ezingcono kwezinye izimo ezingahlobene. 12
Amadivayisi
Ubufakazi obuphathelene nomongo womsebenziIzimo, izikhuthazo nempendulo zibalulekile kanye nendlela yokufaka impendulo.
Umdlalo omfushane osesikrinini nocwaningo olusebenzisa imivuzo eyimali kuyizimo ezingafani. Lapho uqhathanisa imiphumela, gcina imithetho yenzuzo nendlela okwethulwa ngayo imiphumela kusobala. 6
Yini edlulela kwamanye amakhono, futhi yini engadluleli?
Ukuprakthiza umdlalo akufani nokuthuthukisa ukwahlulela kuzo zonke izimo
Emdlalweni wamakhadi, ukufunda ukuthi yiziphi izinqwaba ezizuzisayo kuyingxenye yomsebenzi. Ukuthuthuka kwesikolo lapho uphinda ungase kubonise ukuthi usuyifundile leyo ndawo yomdlalo, hhayi ushintsho olubanzi ekwahluleleni. Imibuzo yokuchema ingaba lula ngoba usuzijwayele izingibe zayo. Lokho kuwukushintsha kwangempela ekwenzeni umsebenzi, kodwa kusebenza endaweni elinganiselwe. 7 12
Ukubuyekezwa kokuqeqesha okuvamile kubuza ukuthi ingabe inzuzo idlulela emiphumeleni engakaze iqeqeshwe futhi ebalulekile yini. Uma kukhulunywa ngokwenza izinqumo, kudingeka okungaphezu kokuphumelela embuzweni obonakala musha kodwa osebenzisa iqhinga osevele ulijwayele. Izimangalo mayelana nezinqumo zezimali, ezempilo noma zokuphepha zidinga ubufakazi obutholwe kulezo zimo. 13
Uma wenza isinqumo sansuku zonke, kungasiza ukubhala izindlela ongakhetha kuzo, izinto ozicabangayo nezizathu zakho ngaphambi kokuba wazi umphumela, bese ubuyekeza okufundile. Imephu yemibono nencwadi yamaphutha kungakusiza ugcine lowo mlando. Umphumela wodwa awubonisi ukuthi isinqumo sokuqala sasebenzisa kahle yini ubufakazi obabukhona: ukukhetha okunengqondo ngaphansi kokungaqiniseki kusengaba nomphumela ongemuhle.
03 / Zama uqhathanise
Lizame ku-Helibrain
Zama imidlalo ucabangela imigomo yayo. Bheka ukuthi isikolo sisho ukuthini: ukupompa, imali, ukufunda noma ukufana nokuqagela kwabanye abadlali. Ungahlanganisi imiphumela ehlukene ibe yizinga elilodwa lokuthanda ukuzifaka engozini.
Imibuzo yezingibe zezinqumo ikukhuthaza ukuba ucabange ngendlela izinto ezichazwe ngayo nangezimpendulo zokuqala. Umdlalo wokuhlela ufakwe njengomsebenzi osondelene nalokhu, oveza ngokucacile ukulandelana kwezenzo. Akukho kulokhu okuthatha indawo yeseluleko ngesinqumo esibalulekile kuwe; amathuluzi alapha akusiza uhlole izinto ozicabangayo nendlela osebenza ngayo emsebenzini othile.
Izivivinyo nemidlalo
Umdlalo wokuzifaka engozini ngebhaluni
Hlola umvuzo, ukungaqiniseki nokukhetha ukukhipha imali.
Umdlalo wamakhadi anezinqwaba ezine
Funda ngenzuzo nokulahlekelwa lapho imithetho yenzuzo ifihliwe.
Qagela u-2/3 wesilinganiso sabo bonke
Cabanga ngalokho abanye abadlali abangase bakuqagele.
Izingibe zokwenza izinqumo
Cabanga ngendlela izinto ezichazwa ngayo, ngezindleko osuzikhokhile nezimpendulo zokuqala ezilingayo.
Ukuhlolwa kombhoshongo waseLondon
Hlela ukulandelana kwezenzo okuholela emgomweni ocacile.
Indida yansuku zonke yokucabanga
Xazulula inkinga enemibandela nempendulo ecacisiwe.
Amathuluzi nokuzilolonga
Izimpendulo ezihlobene
Ilabhulali yethu yezimpendulo yemibuzo nezimpendulo ayikabi nawo umbuzo oqondene naleli khono. Lo mhlahlandlela nemithombo yawo kuyisiqalo.
Imibuzo evame ukubuzwa
Ingabe ukupompa ibhaluni izikhathi eziningi kusho ukuthi ngenza izinqumo ezimbi?
Cha. Ukupompa kuncike emithethweni yomdlalo yokuthola imivuzo, kulokho okufundile nokuthi uthanda ukuzifaka engozini kangakanani. Inani lokupompa aliyona inkomba evamile yekhwalithi yezinqumo. 5
Ingabe abantu abadala bahlale beqaphela kakhulu?
Imiphumela emaphakathi incike ohlotsheni lwengozi nasendleleni yokulinganisa. Okutholwe ngelotho akuchazi bonke abantu abadala noma zonke izinqumo. 1
Ingabe ukufunda izingibe zemibuzo kuzosusa ukuchema kwami?
Ukujwayela le mibuzo kungathuthukisa indlela ophendula ngayo kuyo. Isilinganiso sethu sobufakazi bokuthi ukufundisa kungasusa ukuchema kwezinye izimo siphansi kakhulu; ukuze kuthiwe kuyadlulela kudingeka obunye ubufakazi. 12
Imithombo
Izixhumanisi ziholela ku-DOI yokuqala noma ekhasini lomthombo. Ukuqhathanisa ocwaningweni kuchaza imisebenzi ecashuniwe; akuqinisekisi ukuthi izinguqulo zethu ezisebenza kusiphequluli ziyasebenza ngendlela efanayo.
- Josef et al. (2016). Stability and change in risk-taking propensity across the adult life span..
- Tisdall et al. (2016). Risk taking across the life span: A comparison of self-report and behavioral measures of risk taking..
- Rangel et al. (2008). A framework for studying the neurobiology of value-based decision making.
- Bechara et al. (1994). Insensitivity to future consequences following damage to human prefrontal cortex.
- Lejuez et al. (2002). Evaluation of a behavioral measure of risk taking: The Balloon Analogue Risk Task (BART)..
- White et al. (2008). Test-retest characteristics of the Balloon Analogue Risk Task (BART)..
- Steingroever et al. (2012). Performance of healthy participants on the Iowa Gambling Task..
- Nagel (1995). Unraveling in Guessing Games: An Experimental Study.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Starcke & Brand (2016). Effects of stress on decisions under uncertainty: A meta-analysis..
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Swaryandini et al. (2025). Systematic review and meta-analysis of educational approaches to reduce cognitive biases among students.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.