Yeqela kokuqukethwe

Ikhono elingemuva kwephuzu

Ukwenza izinqumo nokuzifaka engozini

Ukwenza izinqumo kusho ukukhetha izenzo ngokucabangela imigomo, ulwazi nokungaqiniseki; ukuzifaka engozini kuyingxenye eyodwa yakho. Ocwaningweni lwaseJalimane lwelotho, abantu abadala abaneminyaka engu-18–30 bakhetha imali eqinisekile ngesilinganiso esingu-€93.6, uma kuqhathaniswa no-€44.7 kwabaneminyaka engu-70–85—lokhu kubonisa ukuthanda kwabo ngaphansi kwaleyo lotho, akusona isikali sokuthi obani abenza izinqumo ezingcono ekuphileni. 1

Kubuyekezwe okokugcina · Imithombo engu-13

Hlola izivivinyo namathuluzi ↓

01 / Qonda

Liyini

Umbuzo yiwo onquma ukuthi isinqumo sihle yini

Ukukhetha ukuthi uphinde umfuthise ibhaluni, ukufunda ukuthi yiziphi izinqwaba zamakhadi ezizuzisayo nokubikezela lokho abanye abadlali abazokuqagela kubandakanya izinhlobo ezihlukene zokungaqiniseki. Ingozi ingachazwa kusengaphambili, njengaselothweni olushiwo ngokucacile, noma umuntu ayifunde kokuhlangenwe nakho. Isikolo somdlalo sincike nasekutheni umuntu uzama ukuzuza ini nokuthi yimiphi impendulo aseke wayithola. 2

Ukuthanda ukuzifaka engozini akufani nekhwalithi yesinqumo. Ukukhetha okuqaphile kungahambisana nemigomo nezinsiza zomunye umuntu, kuyilapho ukukhetha okuyingozi kuhambisana nokomunye. Ikhwalithi ingasho ukuvumelana nemigomo eshiwo, ukusebenzisa ulwazi olutholakalayo noma ukufunda emiphumeleni. Ayinakuthathwa enanini eliphezulu lokumpompa ibhaluni kuphela.

Incazelo eyenziwe yaba lula yobuchopho ihlanganisa izinhlelo ezimelela inani, ezifunda emiphumeleni nezibamba imigomo engqondweni, kuhlanganise nokusebenzisana kwengxenye engaphambili yobuchopho ne-striatum. 3 Ucwaningo lwakudala lomdlalo wamakhadi lwaxhumanisa ukulimala okuthile engxenyeni engaphambili yobuchopho nokushintsha kwezinqumo eziphathelene nemiphumela yesikhathi esizayo; lokhu akusho ukuthi singaphetha okuphambene ngesikolo somdlalo somuntu ophile kahle. 4 2

I-Helibrain igcina ngokwehlukana umdlalo webhaluni, umdlalo wamakhadi, umdlalo wokuqagela nemibuzo yezingibe zezinqumo. Kuyimisebenzi yokuhlola izinhlobo ezahlukene zokukhetha, akusikho ukuhlolwa okukodwa okuqinisekisiwe kokwenza izinqumo okuvamile.

Silikala kanjani

Uhlobo lomsebenziUmbuzo owubuzayoOkunye okungathinta isikolo
Umdlalo Wengozi Webhaluni (Balloon Analogue Risk Task)Uzoqhubeka nokumpompa ukuze uthole okwengeziwe, noma ukhiphe imali ngaphambi kokuthi liqhume?Ukulindela okufundile ngokuqhuma nempendulo oyitholayo
Umdlalo wamakhadi wohlobo lwe-IowaFunda ukuthi yiziphi izinqwaba ezinenzuzoImvamisa yemiklomelo nokulahlekelwa, ukuhlola nokufunda
Umdlalo wokuqagela womncintiswano wobuhleCabanga kusengaphambili ngalokho abanye abazokuqagelaOkulindele eqenjini elithile labadlali
Imibuzo yendlela yokwethula noma yokuchemaQaphela ukuthi indlela yokuchaza ithonya kanjani ukukhethaUkujwayelana nesimo nokuqonda kwaso kwangaphambili

Umdlalo wokuqala webhaluni wethula indlela yokuziphatha yokukala ukuzifaka engozini; ucwaningo oluphinda ukuhlolwa lwahlola ukuthi imiphumela izinzile yini, kunokuthatha umzamo owodwa njengokuxilonga ubuntu obungaguquki. Inguqulo yethu kufanele igcine imithetho yayo kanye nencazelo yokubalwa kwamaphuzu. 5 6

Nabantu abadala abaphile kahle imiphumela yomdlalo wamakhadi iyahluka kakhulu. Ukuhlaziywa kwemiphumela yabo kuxwayisa ngokuyihlukanisa kalula ngokuthi mihle noma mibi kusetshenziswa isikolo esisodwa esiyisamba. Cabangela ukuthi yiziphi izinqwaba ezikhethwayo nokuthi umuntu ufunde kanjani phakathi neseshini. 7

Umdlalo wokuqagela ubuza ngezinkolelo zabanye abadlali. Inombolo ephansi ayiyona impendulo engcono ekuphileni kwansuku zonke uma iqembu okukhulunywa ngalo liqagela ngendlela ehlukile. Ucwaningo lokuqala lwahlola ukujula kokucabanga nokufunda kulowo mdlalo othile. 8

Ubudala nezilinganiso zokuqhathanisa: yikuphi ukuqhathanisa okufanele?

UJosef nozakwabo bacwaninga ngokuthambekela kokuzifaka engozini besebenzisa imibuzo nezindlela zokuziphatha. Ukuqhathanisa okukhethiwe ngezansi kuvela emiphumeleni yabo yelotho yemali, akusona isilinganiso somdlalo webhaluni noma wamakhadi. Ilotho engaguquki yayikhokha u-€300 noma u-€0, kunethuba elilinganayo lokuthola noma iyiphi yale mali; ababambiqhaza babekhetha phakathi kwayo namanani emali eqinisekile ayelokhu enyuka. 1

IminyakaIsilinganiso semali eqinisekile eyakhethwa esikhundleni selothoIncazelo ngaphakathi kwalowo msebenzi
18–30€93.6Kwakudingeka inani elikhulu eliqinisekile ukuze kushiywe ilotho
70–85€44.7Kwamukelwa inani elincane eliqinisekile esikhundleni salo

Inani elilindelekile lelothi lalingu-€150. Leso sibalo asisho ukuthi ukuthanda isiqiniseko akunangqondo: lokho umuntu akuthandayo nokubaluleka kwenzuzo kuye akufani nesilinganiso semali ezotholwa. Imiphumela yocwaningo ngeminyaka nayo yayihlukile ngokwendawo ehlolwayo nangendlela yokulinganisa. 1

Asikho isilinganiso esisodwa sobudala esisho ukuthi “izinqumo ezinhle” zinjani; lawa manani awakwazi ukuhlonza ukuzifaka engozini ngokweqile noma ukubala amaphuzu emidlalweni yethu. Ukuze kutholakale isilinganiso esimele abantu, kudingeka imithetho efanayo yemiklomelo, izikhuthazo, indlela yokuqhuba nokuthi kuqhathaniswe nabantu abanjani. Asinaso leso silinganiso semidlalo yezinqumo ye-Helibrain.

02 / Beka emongweni

Okulithintayo

Amalebula obufakazi aphendula umbuzo othi: “Ingabe kunomthelela kulo mphumela?” Athembisi inzuzo ethile. Uma kunesilinganiso sobufakazi se-Helibrain, abantu nomphumela okusekelwe kubo kuhlala kucacisiwe. “Akukalinganiswa” kusho ukuthi asinaso isilinganiso esihambisanayo; akusho ukuthi awukho umthelela. Okutholwe ngobudala nangamadivayisi kuwubufakazi obumayelana nokulinganisa, akuzona izilinganiso zokwelashwa.

Ukulala

Akukalwanga ngekhwalithi yesinqumo

Okutholwe mayelana nokuqapha akusona isilinganiso sekhwalithi yezinqumo.

Ukungalali kungathinta ukunaka, kodwa ubufakazi bokuqapha obuhambisana nalokhu abuchazi ukuthi lokho kuzoshintsha kanjani ukuthanda ukuzifaka engozini noma izinqumo zangempela zomuntu. 9

Ukucindezeleka

Ubufakazi obunomkhawulo

Isilinganiso esigciniwe: ukucindezeleka kwesikhashana → izinqumo eziyingozi.

Isilinganiso esihambisana nalokhu siphansi. Imiphumela incike ohlotsheni lomsebenzi nasekutheni ukukhetha okuyingozi kuyazuzisa yini; “ingozi eyengeziwe” ayisho njalo izinqumo ezimbi. 10

Ukuvivinya umzimba

Ubufakazi abanele

Isilinganiso esigciniwe: ukuqonda okuvamile, hhayi ukuthanda ukuzifaka engozini.

Isilinganiso esibanzi sokuzivocavoca nokuqonda siphansi kakhulu. Asibonisi ukuthi umuntu uzokwahlulela kangcono ngezimali, akhethe okuphephile noma ashintshe inani lezikhathi ampompa ngazo ibhaluni. 11

Iminyaka

Ukuqhathanisa iminyaka

Ukuthanda nokusebenza emsebenzini olinganisiwe kudinga ukuchazwa ngokwehlukana.

Indlela iminyaka ehlobana ngayo nemiphumela iyahlukahluka kuye ngendawo yengozi nendlela yokulinganisa. Ukuqhathanisa kwelotho akuyona ijika elivamile lekhwalithi yezinqumo kukho konke ukuphila. 1 2

Ukuprakthiza

Ubufakazi abanele

Isilinganiso esigciniwe: ukufundisa ukususa ukuchema → imiphumela yomsebenzi wokuchema.

Isilinganiso esihambisana nalokhu siphansi kakhulu. Ukufunda imibuzo ejwayelekile noma imithetho yenzuzo yomdlalo kungakhuphula isikolo ngaphandle kokubonisa izinqumo ezingcono kwezinye izimo ezingahlobene. 12

Amadivayisi

Ubufakazi obuphathelene nomongo womsebenzi

Izimo, izikhuthazo nempendulo zibalulekile kanye nendlela yokufaka impendulo.

Umdlalo omfushane osesikrinini nocwaningo olusebenzisa imivuzo eyimali kuyizimo ezingafani. Lapho uqhathanisa imiphumela, gcina imithetho yenzuzo nendlela okwethulwa ngayo imiphumela kusobala. 6

Yini edlulela kwamanye amakhono, futhi yini engadluleli?

Ukuprakthiza umdlalo akufani nokuthuthukisa ukwahlulela kuzo zonke izimo

Emdlalweni wamakhadi, ukufunda ukuthi yiziphi izinqwaba ezizuzisayo kuyingxenye yomsebenzi. Ukuthuthuka kwesikolo lapho uphinda ungase kubonise ukuthi usuyifundile leyo ndawo yomdlalo, hhayi ushintsho olubanzi ekwahluleleni. Imibuzo yokuchema ingaba lula ngoba usuzijwayele izingibe zayo. Lokho kuwukushintsha kwangempela ekwenzeni umsebenzi, kodwa kusebenza endaweni elinganiselwe. 7 12

Ukubuyekezwa kokuqeqesha okuvamile kubuza ukuthi ingabe inzuzo idlulela emiphumeleni engakaze iqeqeshwe futhi ebalulekile yini. Uma kukhulunywa ngokwenza izinqumo, kudingeka okungaphezu kokuphumelela embuzweni obonakala musha kodwa osebenzisa iqhinga osevele ulijwayele. Izimangalo mayelana nezinqumo zezimali, ezempilo noma zokuphepha zidinga ubufakazi obutholwe kulezo zimo. 13

Uma wenza isinqumo sansuku zonke, kungasiza ukubhala izindlela ongakhetha kuzo, izinto ozicabangayo nezizathu zakho ngaphambi kokuba wazi umphumela, bese ubuyekeza okufundile. Imephu yemibono nencwadi yamaphutha kungakusiza ugcine lowo mlando. Umphumela wodwa awubonisi ukuthi isinqumo sokuqala sasebenzisa kahle yini ubufakazi obabukhona: ukukhetha okunengqondo ngaphansi kokungaqiniseki kusengaba nomphumela ongemuhle.

03 / Zama uqhathanise

Lizame ku-Helibrain

Zama imidlalo ucabangela imigomo yayo. Bheka ukuthi isikolo sisho ukuthini: ukupompa, imali, ukufunda noma ukufana nokuqagela kwabanye abadlali. Ungahlanganisi imiphumela ehlukene ibe yizinga elilodwa lokuthanda ukuzifaka engozini.

Imibuzo yezingibe zezinqumo ikukhuthaza ukuba ucabange ngendlela izinto ezichazwe ngayo nangezimpendulo zokuqala. Umdlalo wokuhlela ufakwe njengomsebenzi osondelene nalokhu, oveza ngokucacile ukulandelana kwezenzo. Akukho kulokhu okuthatha indawo yeseluleko ngesinqumo esibalulekile kuwe; amathuluzi alapha akusiza uhlole izinto ozicabangayo nendlela osebenza ngayo emsebenzini othile.

Izivivinyo nemidlalo

Amathuluzi nokuzilolonga

Izimpendulo ezihlobene

Ilabhulali yethu yezimpendulo yemibuzo nezimpendulo ayikabi nawo umbuzo oqondene naleli khono. Lo mhlahlandlela nemithombo yawo kuyisiqalo.

Imibuzo evame ukubuzwa

Ingabe ukupompa ibhaluni izikhathi eziningi kusho ukuthi ngenza izinqumo ezimbi?

Cha. Ukupompa kuncike emithethweni yomdlalo yokuthola imivuzo, kulokho okufundile nokuthi uthanda ukuzifaka engozini kangakanani. Inani lokupompa aliyona inkomba evamile yekhwalithi yezinqumo. 5

Ingabe abantu abadala bahlale beqaphela kakhulu?

Imiphumela emaphakathi incike ohlotsheni lwengozi nasendleleni yokulinganisa. Okutholwe ngelotho akuchazi bonke abantu abadala noma zonke izinqumo. 1

Ingabe ukufunda izingibe zemibuzo kuzosusa ukuchema kwami?

Ukujwayela le mibuzo kungathuthukisa indlela ophendula ngayo kuyo. Isilinganiso sethu sobufakazi bokuthi ukufundisa kungasusa ukuchema kwezinye izimo siphansi kakhulu; ukuze kuthiwe kuyadlulela kudingeka obunye ubufakazi. 12

Imithombo

Izixhumanisi ziholela ku-DOI yokuqala noma ekhasini lomthombo. Ukuqhathanisa ocwaningweni kuchaza imisebenzi ecashuniwe; akuqinisekisi ukuthi izinguqulo zethu ezisebenza kusiphequluli ziyasebenza ngendlela efanayo.

  1. Josef et al. (2016). Stability and change in risk-taking propensity across the adult life span..
  2. Tisdall et al. (2016). Risk taking across the life span: A comparison of self-report and behavioral measures of risk taking..
  3. Rangel et al. (2008). A framework for studying the neurobiology of value-based decision making.
  4. Bechara et al. (1994). Insensitivity to future consequences following damage to human prefrontal cortex.
  5. Lejuez et al. (2002). Evaluation of a behavioral measure of risk taking: The Balloon Analogue Risk Task (BART)..
  6. White et al. (2008). Test-retest characteristics of the Balloon Analogue Risk Task (BART)..
  7. Steingroever et al. (2012). Performance of healthy participants on the Iowa Gambling Task..
  8. Nagel (1995). Unraveling in Guessing Games: An Experimental Study.
  9. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  10. Starcke & Brand (2016). Effects of stress on decisions under uncertainty: A meta-analysis..
  11. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  12. Swaryandini et al. (2025). Systematic review and meta-analysis of educational approaches to reduce cognitive biases among students.
  13. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.