Эстәлеккә күсергә

Балдың артындағы һәләт

Ҡарар ҡабул итеү һәм хәүеф

Ҡарар ҡабул итеү — маҡсат, мәғлүмәт һәм билдәһеҙлек шарттарында эш итеүҙе һайлау; хәүефкә барыу — уның бер өлөшө. Германияла үткәрелгән лотерея тикшеренеүендә 18–30 йәштәгеләр лотерея урынына уртаса €93.6 гарантияланған сумманы һайлаған, ә 70–85 йәштәгеләрҙә был күрһәткес €44.7 булған. Был — шул лотереялағы өҫтөнлөктәр, тормоштағы ҡарарҙарҙы кем яҡшыраҡ ҡабул итеү шкалаһы түгел. 1

Һуңғы тапҡыр тикшерелгән · 13 сығанаҡ

Тестарҙы һәм ҡоралдарҙы ҡарау ↓

01 / Аңлау

Нимә ул

Яҡшы ҡарар һорауҙың үҙенә бәйле

Шарҙы тағы бер ҡат өрөргәме, ниндәй карта колодалары табыш килтергәнен өйрәнергәме, башҡа уйынсылар нимә тип уйлаясағын белергә тырышырғамы — былар төрлө билдәһеҙлек шарттарындағы эштәр. Хәүеф асыҡтан-асыҡ бирелеүе мөмкин, мәҫәлән, шарттары билдәләнгән лотереяла; йәки тәжрибәнән өйрәнергә кәрәк була. Уйын балы кешенең нимәгә өлгәшергә тырышыуына һәм ниндәй кире бәйләнеш алғанына ла бәйле. 2

Хәүефкә өҫтөнлөк биреү ҡарар сифаты менән бер түгел. Һаҡыраҡ һайлау бер кешенең маҡсатына һәм мөмкинлегенә тура килергә, ә икенсе кешегә хәүефлерәк һайлау тап килергә мөмкин. Ҡарар сифатын ҡуйылған маҡсаттарға тоғролоҡ, булған мәғлүмәтте ҡулланыу йәки һөҙөмтәләрҙән өйрәнеү буйынса баһалап була. Өрөүҙәр һаны күберәк булыуҙан ғына ҡарар сифатын белеп булмай.

Мейе эшен ябайлаштырып аңлатҡанда, ҡиммәтте баһалау, һөҙөмтәләрҙән өйрәнеү һәм маҡсатты иҫтә тотоу системалары ҡатнаша; уларға маңлай өлкәһе менән һыҙатлы есем араһындағы бәйләнештәр ҙә инә. 3 Классик карта уйыны тикшеренеүҙәре маңлай өлкәһенең билдәле бер зарарын киләсәк һөҙөмтәләрҙе иҫәпкә алып һайлауҙағы үҙгәрештәр менән бәйләгән. Әммә ошо бәйләнешкә нигеҙләнеп, сәләмәт кешенең бер уйындағы балынан кире һығымта яһарға ярамай. 4 2

Helibrain шар уйынын, карта уйынын, фаразлау уйынын һәм ҡарар тоҙаҡтары тураһындағы һорауҙарҙы айырым тота. Улар төрлө һайлауҙарҙы өйрәнеү мөмкинлеге бирә, әммә бергә ҡушылған, раҫланған дөйөм ҡарар ҡабул итеү тесты түгел.

Нисек үлсәйбеҙ

Бурыстың төрөНиндәй һорау ҡуяҺөҙөмтә нимәгә лә бәйле булыуы мөмкин
Шарҙа хәүефкә барыу бурысыКүберәк табыш өсөн өрөргәме, әллә шар шартлағансы аҡсаны алырғамы?Шарҙың шартлау ихтималлығын өйрәнеү һәм кире бәйләнеш
Айова тибындағы карта бурысыҠайһы колодалар табышлы икәнен өйрәнегеҙТабыш һәм юғалтыу йышлығы, төрлө һайлауҙарҙы һынау, өйрәнеү
«Матурлыҡ конкурсы»н таамай торған уйыныБашҡалар нимә тип фаразлахыгын алдан тооцомлағыҙУйынсылар төркөмөнөң ниндәй фараз яһаясағын көтөү
Контекстҡа бәйле йәки когнитив яңылышлыҡ һорауҙарыАңлатманың һайлауға йоғонтоһон танығыҙСценарий менән танышлыҡ һәм уны аңлау

Башланғыс шар бурысы хәүефкә барыуҙы тәртип аша баһалау ысулын тәҡдим иткән; ҡабатлап үткәреү буйынса тикшеренеүҙәр бер тапҡырғы уйын һөҙөмтәһен үҙгәрмәҫ шәхес диагнозы тип ҡабул итмәйенсә, уның тотороҡлолоғон өйрәнгән. Беҙҙең версияла үҙ ҡағиҙәләре һәм балды аңлатыу ысулы булырға тейеш. 5 6

Карта бурысы буйынса ла сәләмәт ҡатнашыусыларҙың һөҙөмтәләре байтаҡ айырылырға мөмкин. Сәләмәт кешеләрҙең эшен тикшергән хеҙмәттәр бер дөйөм балға ҡарап уны ябай ғына «яҡшы» йәки «насар» тип баһалауҙан һаҡландыра. Сеанс барышында ниндәй колоданы һайлауығыҙға һәм нимәгә өйрәнеүегеҙгә иғтибар итегеҙ. 7

Фаразлау уйыны башҡа уйынсыларҙың нимә уйлағанын аңларға саҡыра. Тейешле төркөм башҡа һан фаразлаһа, түбән һан практик яҡтан һәр ваҡыт яҡшыраҡ яуап була тигән һүҙ түгел. Башланғыс эксперименттар был уйында фекерләүҙең ни тиклем тәрәнлеген һәм өйрәнеүҙе тикшерә. 8

Йәш һәм нормалар: ниндәй сағыштырыу ғәҙел?

Josef һәм хеҙмәттәштәре һорау алыу һәм тәртип күрһәткестәре аша хәүефкә барыу ихтималлығын өйрәнгән. Түбәндәге сағыштырыу — уларҙың аҡсалата лотерея һөҙөмтәләренә ҡағыла, шар йәки карта уйыны өсөн норма түгел. Лотереяла €300 йә €0 отоу ихтималлығы бер төрлө булған; ҡатнашыусыларға уның урынына яйлап артҡан гарантиялы суммалар тәҡдим ителгән. 1

Йәш төркөмөЛотереянан гарантиялы суммаға күскәндәге уртаса суммаБыл бурыстағы аңлатмаһы
18–30€93.6Лотереяны алмаштырыу өсөн ҙурыраҡ гарантиялы сумма кәрәк булған
70–85€44.7Бәләкәйерәк суммаға ла ризалашҡандар

Лотереяның көтөлгән ҡиммәте €150 булған. Был арифметик иҫәп гарантияланған сумманы һайлау аҡылға ярашһыҙ тигәнде аңлатмай: өҫтөнлөк һәм файҙалыҡ уртаса аҡсалата отош менән бер үк нәмә түгел. Тикшеренеүҙә йәш буйынса һөҙөмтәләр өлкәләргә һәм үлсәү ысулдарына ҡарап та айырылған. 1

«Яҡшы ҡарар» өсөн бер дөйөм йәш нормалары юҡ; был ҡиммәттәр хәүефкә артыҡ барыуҙы диагнозламай һәм беҙҙең уйындарға балл ҡуймай. Вәкиллекле норма төҙөү өсөн отош ҡағиҙәләре, дәртләндереүҙәр, үткәреү ысулы һәм сағыштырылған ҡатнашыусылар төркөмө бер төрлө булырға тейеш. Helibrain-дың ҡарар уйындары өсөн беҙҙә ундай калибровка юҡ.

02 / Контекста ҡарау

Нимә йоғонто яһай

Дәлилдәр билдәләре «был һөҙөмтәгә йоғонто бармы?» тигән һорауға яуап бирә. Улар ниндәйҙер аныҡ үҫеш вәғәҙә итмәй. Helibrain-дың дәлилдәр базаһында баһа булһа, унда ҡатнашыусылар төркөмө һәм һөҙөмтә күрһәткесе бергә күрһәтелә. «Баһаланмаған» тигән һүҙ — тап килгән баһа юҡ тигәнде аңлата; йоғонто юҡ тигәнде түгел. Йәш һәм ҡоролмаларға ҡағылышлы һөҙөмтәләр — үлсәү дәлилдәре, дауалау тәьҫиренә бирелгән баһа түгел.

Йоҡо

Ҡарар сифаты буйынса баһа бирелмәгән

Уяулыҡ тураһындағы һөҙөмтәләр ҡарар сифатын баһаламай.

Йоҡо етмәү иғтибарға тәьҫир итергә мөмкин, әммә тап килгән уяулыҡ дәлилдәре кешенең хәүефкә өҫтөнлөк биреүе йәки көндәлек ҡарарҙары нисек үҙгәрәсәген күрһәтмәй. 9

Стресс

Дәлилдәр сикләнгән

Һаҡланған баһа: киҫкен стресс → хәүефле ҡарарҙар.

Тап килгән бәйләнеш буйынса баһа түбән. Тәьҫир бурысҡа һәм хәүефле һайлауҙың файҙалы булыу-булмауына бәйле; «күберәк хәүеф» һәр ваҡыт «насар ҡарар» тигәнде аңлатмай. 10

Физик әүҙемлек

Дәлилдәр әлегә аҙ

Һаҡланған баһа: дөйөм танып белеү һәләте, хәүефкә өҫтөнлөк биреү түгел.

Физик әүҙемлектең танып белеүгә дөйөм тәьҫире буйынса баһа бик түбән. Ул финанс ҡарарҙарының яҡшыраҡ булыуын, хәүефһеҙерәк һайлауҙарҙы йәки шарҙы күпме өрөүегеҙҙең үҙгәреүен иҫбатламай. 11

Йәш

Йәш буйынса сағыштырыуҙар

Өҫтөнлөктәр һәм тесттағы һөҙөмтәләр айырым аңлатылырға тейеш.

Йәшкә бәйле үҙгәрештәр хәүеф өлкәһенә һәм үлсәү ысулына ҡарап айырылып тора. Лотереялағы сағыштырыуҙы ғүмер буйы ҡарар сифатының дөйөм үҙгәреш һыҙығы итеп ҡулланып булмай. 1 2

Күнегеү

Дәлилдәр әлегә аҙ

Һаҡланған баһа: яңылышлыҡтарҙы кәметеүгә өйрәтеү → когнитив яңылышлыҡ тесты һөҙөмтәһе.

Тап килгән бәйләнеш буйынса баһа бик түбән. Таныш һорауҙарҙы йәки уйын отоштарын өйрәнеү балды күтәреүе мөмкин, ләкин был башҡа шарттарҙағы ҡарарҙарҙың яҡшырыуын күрһәтмәй. 12

Ҡоролмалар

Бурыстың шарттарына ҡағылышлы дәлилдәр

Сценарий, дәртләндереү һәм кире бәйләнеш индереү ысулы ла мөһим.

Экрандағы ҡыҫҡа уйын менән отошҡа бәйле эксперименталь тикшеренеүҙең шарттары төрлө. Һөҙөмтәләрҙе сағыштырғанда отош ҡағиҙәләрен һәм һөҙөмтәләрҙең нисек күрһәтелеүен иҫәпкә алығыҙ. 6

Нимә күсә, ә нимә күсмәй?

Уйынды күнегеү һәм бөтә ерҙә лә аҡыллыраҡ ҡарар ҡабул итеү — төрлө нәмә

Карта уйынында ҡайһы колода табыш килтергәнен өйрәнеү — бурыстың үҙ өлөшө. Ҡабат уйнағанда балдың артыуы шул мөхиткә өйрәнеүҙе күрһәтеүе мөмкин, ҡарар сифаты дөйөм үҙгәргәнен түгел. Яңылышлыҡтар викторинаһындағы тоҙаҡтар ҙа таныш булғанға күрә еңелерәк күренергә мөмкин. Был — ысын үҙгәрештәр, әммә уларҙың ҡулланылыш өлкәһе сикләнгән. 7 12

Дөйөм күнегеү программалары буйынса тикшеренеүҙәр өйрәтелмәгән, тормош өсөн әһәмиәтле бурыстарға ла файҙа күсеү- күсмәүен өйрәнә. Ҡарар ҡабул итеүҙә был, шул уҡ таныш алымды ҡулланған яңы һорауға дөрөҫ яуап биреүҙән күберәкте талап итә. Финанс, медицина йәки хәүефһеҙлек буйынса ҡарарҙарға ҡағылышлы фекерҙәргә тап шул шарттарҙа йыйылған дәлилдәр кәрәк. 13

Көндәлек һайлауҙа мөмкин булған варианттарҙы, фараздарҙы һәм сәбәптәрҙе һөҙөмтә билдәле булғанға тиклем яҙып ҡуйыу, шунан нимәгә өйрәнеүегеҙҙе ҡарау файҙалы булыуы мөмкин. Үҙ фекер картабыҙ һәм хаталар дәфтәребеҙ ошо яҙмаларҙы һаҡлай ала. Һөҙөмтә үҙе генә башланғыс һайлауҙа булған мәғлүмәт дөрөҫ ҡулланылдымы икәнен күрһәтмәй: билдәһеҙ шарттарҙа урынлы ҡабул ителгән ҡарар ҙа уңышһыҙ һөҙөмтәгә килтереүе мөмкин.

03 / Һынап ҡарау һәм сағыштырыу

Helibrain-да һынап ҡарағыҙ

Уйындарҙы һәр береһенең үҙ маҡсатына ҡарап уйнағыҙ. Балдың нимәне — өрөүҙәрҙе, аҡсаны, өйрәнеүҙе йәки башҡа уйынсыларға тура килеүҙе — күрһәтеүен ҡарағыҙ. Төрлө һөҙөмтәләрҙе бер шәхси хәүеф рейтингы итеп ҡушмағыҙ.

Ҡарар тоҙаҡтары тураһындағы һорауҙар аңлатмалар һәм тәүге яуаптар хаҡында уйланырға саҡыра. Планлаштырыу уйыны эштәр эҙмә-эҙлелеген асыҡ күрһәткән яҡын бурыҫ булараҡ индерелгән. Был эштәрҙең береһе лә мөһим шәхси ҡарар буйынса кәңәште алмаштырмай; бындағы ҡоралдар фараздарҙы һәм бурысты үтәүҙе тикшерергә ярҙам итә.

Тестар һәм уйындар

Ҡоралдар һәм күнегеүҙәр

Бәйле һорауҙар

Беҙҙең яуаптар бүлегендәәле был һәләткә арналған айырым һорау юҡ. Был белешмә һәм уның сығанаҡтары — башланғыс нөктә.

Йыш бирелгән һорауҙар

Күберәк өрһәм, мин насарыраҡ ҡарар ҡабул итәм тигәнде аңлатамы?

Юҡ. Өрөүҙәр һаны уйындың дәртләндереүенә, шарҙың шартлау ихтималлығын өйрәнеүгә һәм хәүефкә өҫтөнлөк биреүгә бәйле. Ул ҡарар сифатының дөйөм балы түгел. 5

Оло йәштәгеләр һәр ваҡыт һаҡыраҡ буламы?

Уртаса үҙгәрештәр хәүеф өлкәһенә һәм үлсәү ысулына бәйле. Лотереялағы һөҙөмтә бөтә оло йәштәгеләрҙе йәки бөтә ҡарарҙарҙы тасуирламай. 1

Викторина тоҙаҡтарын өйрәнһәм, когнитив яңылышлыҡтарым бөтөрмө?

Танышлыҡ шул һорауҙарға яҡшыраҡ яуап бирергә ярҙам итеүе мөмкин. Киңерәк мәғәнәлә когнитив яңылышлыҡтарҙы кәметеүгә өйрәтеү буйынса дәлилдәр базаһына бирелгән баһа бик түбән; башҡа шарттарға күсеү өсөн айырым дәлилдәр кәрәк. 12

Сығанаҡтар

Һылтанмалар төп DOI-ға йәки сығанаҡ яҙмаһына алып бара. Тикшеренеүҙәге сағыштырыуҙар унда күрһәтелгән бурыстарҙы тасуирлай; улар беҙҙең браузерҙағы версияларҙы раҫламай.

  1. Josef et al. (2016). Stability and change in risk-taking propensity across the adult life span..
  2. Tisdall et al. (2016). Risk taking across the life span: A comparison of self-report and behavioral measures of risk taking..
  3. Rangel et al. (2008). A framework for studying the neurobiology of value-based decision making.
  4. Bechara et al. (1994). Insensitivity to future consequences following damage to human prefrontal cortex.
  5. Lejuez et al. (2002). Evaluation of a behavioral measure of risk taking: The Balloon Analogue Risk Task (BART)..
  6. White et al. (2008). Test-retest characteristics of the Balloon Analogue Risk Task (BART)..
  7. Steingroever et al. (2012). Performance of healthy participants on the Iowa Gambling Task..
  8. Nagel (1995). Unraveling in Guessing Games: An Experimental Study.
  9. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  10. Starcke & Brand (2016). Effects of stress on decisions under uncertainty: A meta-analysis..
  11. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  12. Swaryandini et al. (2025). Systematic review and meta-analysis of educational approaches to reduce cognitive biases among students.
  13. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.