Jya ku bikubiye muri paji

Ubushobozi buri inyuma y’amanota

Gufata ibyemezo no kwemera ibyago

Gufata icyemezo ni uguhitamo icyo gukora ukurikije intego, amakuru n’ibidashidikanywaho; kwemera ibyago ni igice kimwe cyabyo. Mu bushakashatsi bwakozwe mu Budage ku mukino wa tombola, abantu bakuru bafite imyaka 18–30 bahagarikaga gutombora bemeye amafaranga yizewe agereranyije na €93,6; abafite imyaka 70–85 bo bemeye €44,7. Ibi bigaragaza ibyo abantu bahisemo muri uwo mukino wa tombola, si igipimo cy’abafata ibyemezo byiza mu buzima. 1

Byasuzumwe bwa nyuma · Amasoko 13

Reba ibizamini n’ibikoresho ↓

01 / Sobanukirwa

Icyo ari cyo

Ikibazo ni cyo gisobanura icyemezo cyiza

Guhitamo kongera guha umupira umwuka, kumenya amakarita atanga inyungu no gutekereza ku byo abandi bakinnyi bazasubiza birimo ibidashidikanywaho bitandukanye. Ibyago bishobora kuba bizwi mbere, nko mu mukino wa tombola usobanuwe, cyangwa umuntu akabyigira mu byo yagiye abona. Amanota yo mu mukino na yo aterwa n’icyo umuntu ashaka kugeraho n’ibitekerezo yahawe ku bisubizo yabonye. 2

Guhitamo kwirinda ibyago si kimwe n’ubwiza bw’icyemezo. Guhitamo kwitonda bishobora kuba bihuye n’intego n’amikoro y’umuntu umwe, mu gihe undi yahitamo gufata ibyago byinshi. Ubwiza bw’icyemezo bushobora gushingira ku kuba gihuye n’intego zavuzwe, ku gukoresha amakuru ahari cyangwa ku kwigira ku byabaye. Ntibushobora kumenyekana gusa urebye uwahuhije umupira inshuro nyinshi.

Ibisobanuro byoroheje ku bwonko bikubiyemo uburyo bukoreshwa mu gusobanura agaciro, kwigira ku bisubizo no kugumana intego mu bwenge; harimo imikoranire y’ibice by’imbere by’ubwonko na striatum. 3 Ubushakashatsi bwa kera ku mukino w’amakarita bwahuje kwangirika kw’ibice bimwe by’imbere by’ubwonko n’impinduka mu guhitamo harebwa ingaruka zizaza. Ibi ntibivuga ko amanota y’umukino umwe w’umuntu muzima yerekana ko ibyo bice byangiritse. 4 2

Helibrain ifata umukino w’umupira, umukino w’amakarita, umukino wo gutekereza ku bisubizo by’abandi n’ibibazo by’imitego mu byemezo nk’ibikorwa bitandukanye. Bifasha kureba amahitamo atandukanye; si ikizamini kimwe rusange cyo gufata ibyemezo cyemejwe n’ubushakashatsi.

Uko tugipima

Ubwoko bw’umukoroIkibazo ubazwaIbyo amanota ashobora no kugaragaza
Umukino wo gufata ibyago ukoresheje umupiraOngera uhuhe ushaka inyungu nyinshi cyangwa ufate ayo umaze kubona mbere y’uko upfa?Ibyo wize ku gihe umupira ushobora gupfira n’ibitekerezo wahawe
Umukino w’amakarita usa n’uwa IowaMenya amakarita atanga inyunguIncuro z’inyungu n’igihombo, kugerageza amahitamo no kwiga
Umukino wo gutekereza ku gisubizo rusangeTekereza icyo abandi bazasubizaIbyo witeze ku itsinda ryihariye ry’abakinnyi
Ibibazo by’imvugo cyangwa kubogamaMenya uko uko ikibazo gisobanuwe gihindura igisubizoUko usanzwe umenyereye ikibazo no kumva imimerere isobanuwe

Umukino w’umupira wa mbere washyizeho igipimo cy’imyitwarire yo gufata ibyago; ubushakashatsi bwo kugerageza uwawukinnye inshuro nyinshi bwarebye niba amanota aguma asa, aho gufata umukino umwe nk’isuzuma rihamye ry’imiterere y’umuntu. Uburyo bwacu na bwo bugomba gusobanura amategeko yabwo n’uko amanota abarwa. 5 6

Mu mukino w’amakarita na ho, amanota y’abantu bazima aratandukanye cyane. Isesengura ry’imikorere yabo riburira ko bidakwiye gucira umuntu urubanza rw’“icyiza” cyangwa “kibi” hashingiwe ku manota rusange yo mu mukino umwe gusa. Reba amakarita umuntu akunda n’uko yagiye ayigaho mu gihe cy’umukino. 7

Umukino wo gukeka ushingira ku byo utekereza ko abandi bakinnyi bazatekereza. Umubare muto si ko buri gihe uba ari igisubizo cyiza mu buzima busanzwe iyo itsinda uvugaho rikeka mu bundi buryo. Ubushakashatsi bw’ibanze kuri uwo mukino bwasuzumye uko abantu batekereza ku nzego zitandukanye n’uko biga muri uwo mukino. 8

Imyaka n’amanota fatizo: ni irihe gereranya rikwiye?

Josef na bagenzi be basuzumye uko abantu bemera ibyago, bakoresheje ibibazo n’imikino. Igereranya ryatoranyijwe rikurikira rishingiye ku bisubizo by’umukino wa tombola ujyanye n’amafaranga, si igipimo gisanzwe cy’umukino w’umupira cyangwa w’amakarita. Tombola yatangaga €300 cyangwa €0, amahirwe angana; abakinnyi bagombaga guhitamo hagati yayo n’amafaranga yizewe yagendaga yiyongera. 1

Icyiciro cy’imyakaImpuzandengo y’amafaranga yizewe umuntu yemeye aho gukomeza tombolaIcyo byasobanuye muri uwo mukoro
18–30€93,6Umuntu yasabaga amafaranga yizewe menshi kugira ngo areke tombola
70–85€44,7Umuntu yemeye amafaranga yizewe make aho gukomeza tombola

Impuzandengo y’amafaranga yari yitezwe muri tombola yari €150. Iyi mibare yonyine ntivuga ko guhitamo amafaranga yizewe bidashyira mu gaciro: ibyo umuntu akunda n’agaciro aha amafaranga si kimwe n’impuzandengo y’amafaranga ashobora gutsindira. Ibisubizo by’ubushakashatsi ku myaka na byo byari bitandukanye bitewe n’icyiciro cy’ibyago n’igipimo cyakoreshejwe. 1

Nta gipimo kimwe cy’imyaka cyerekana “ibyemezo byiza”, kandi iyi mibare ntishobora gupima ko umuntu afata ibyago birenze urugero cyangwa ngo itange amanota ku mikino yacu. Kugira igipimo gihagarariye abantu muri rusange byasaba amategeko amwe y’ibihembo, uburyo bumwe bwo gukina n’itsinda rimwe ryo kugereranyaho. Nta bipimo nk’ibyo dufite ku mikino ya Helibrain yo gufata ibyemezo.

02 / Shyira mu mimerere yabyo

Ibibigiraho ingaruka

Ibyiciro by’ibimenyetso bisubiza ikibazo ngo “ese iki gisubizo cyagize ingaruka kuri iki gipimo?” Ntibisezeranya inyungu runaka. Iyo hari igipimo cy’ibimenyetso kuri Helibrain, itsinda n’igisubizo kirebwa bigumana isano. “Nta cyiciro cyashyizweho” bivuga ko nta gipimo gihuye n’iki kibazo dufite; ntibivuga ko nta ngaruka zihari. Ibyagaragaye ku myaka no ku bikoresho ni ibimenyetso byerekeye gupima, si ibyiciro by’ubuvuzi.

Ibitotsi

Nta gipimo cy’ubwiza bw’ibyemezo cyatanzwe

Ibyagaragaye ku gukomeza kuba maso ntibipima ubwiza bw’ibyemezo.

Kubura ibitotsi bishobora kugira ingaruka ku kwita ku kintu, ariko ibimenyetso bihuye n’iki byo ku gukomeza kuba maso ntibigaragaza uko umuntu ahitamo gufata ibyago cyangwa uko afata ibyemezo mu buzima busanzwe. 9

Ihangayika

Ibimenyetso bifite aho bigarukira

Urutonde rwabitswe: guhangayika rikaze → ibyemezo byo gufata ibyago.

Igipimo gihuye n’ibi cyagaragaje ko ibimenyetso biri hasi. Ingaruka ziterwa n’umukoro n’uko guhitamo ibyago bigirira umuntu akamaro; “gufata ibyago byinshi” si ko buri gihe bivuga gufata ibyemezo bibi. 10

Imyitozo ngororamubiri

Ibimenyetso biracyari bike cyane

Urutonde rwabitswe: ubushobozi bwo gutekereza muri rusange, si uko umuntu ahitamo ibyago.

Igipimo rusange cy’imyitozo ngororamubiri n’ubushobozi bwo gutekereza kiri hasi cyane. Ntigishobora kwerekana ko umuntu azafata ibyemezo byiza by’amafaranga, azahitamo ibyago bike cyangwa azahindura umubare w’incuro ahuhira umupira. 11

Imyaka

Igereranya ry’imyaka

Ibyo umuntu akunda n’uko akora mu mukoro wapimwe bigomba gusobanurwa ukwabyo.

Uko abantu bemera ibyago uko imyaka yiyongera biterwa n’icyiciro cy’ibyago n’uburyo bwo kubipima. Igereranya ry’umukino wa tombola ntirishobora kwerekana umurongo rusange w’ubwiza bw’ibyemezo mu buzima bwose. 1 2

Kwimenyereza

Ibimenyetso biracyari bike cyane

Urutonde rwabitswe: kwigisha kwirinda kubogama → uko umuntu akora mu mukoro upima kubogama.

Igipimo gihuye n’ibi cyagaragaje ko ibimenyetso biri hasi cyane. Kumenyera ibibazo cyangwa ibihembo by’umukoro bishobora kuzamura amanota, bitagaragaje ko umuntu azafata ibyemezo byiza mu bindi bihe bitandukanye. 12

Ibikoresho bya elegitoroniki

Ibimenyetso byerekeye imimerere y’umukoro

Imimerere isobanurwa, ibihembo n’ibitekerezo bihabwa umukinnyi na byo ni ingenzi kimwe n’uburyo asubiza.

Umukino mugufi wo kuri ecran n’ubushakashatsi butanga ibihembo bifatika bibera mu mimerere itandukanye. Igereranya iryo ari ryo ryose rigomba kugaragaza amategeko y’ibihembo n’uko ibisubizo byerekanwa. 6

Ni ibihe byo wize ushobora gukoresha ahandi, kandi ni ibihe udashobora?

Kwimenyereza umukino si kimwe no kurushaho gufata ibyemezo byiza hose

Mu mukino w’amakarita, kumenya amakarita atanga inyungu ni igice cy’umukoro. Amanota yiyongera uko uwukina awusubiramo ashobora kugaragaza ko yize uko uwo mukino ukora, aho kugaragaza ko uburyo bwe bwo gufata ibyemezo muri rusange bwahindutse. Ikibazo cy’imitego mu byemezo na cyo gishobora koroha iyo uyimenyereye. Ibyo ni impinduka zigaragara mu mukoro, ariko zifite aho zigarukira. 7 12

Isesengura ry’imyitozo rusange rireba niba ibyo umuntu yungutse bigaragara no ku mikoro atigeze akora n’ibisubizo bifite akamaro mu buzima. Mu bijyanye no gufata ibyemezo, gutsinda ikibazo gishya gisa n’ikindi ariko gikoresha umutego usanzwe ntibihagije. Kuvuga ko imyitozo ituma umuntu afata ibyemezo byiza ku mafaranga, ubuvuzi cyangwa umutekano bisaba ibimenyetso byabyo muri iyo mimerere. 13

Mu gufata icyemezo cyo mu buzima bwa buri munsi, bishobora gufasha kwandika amahitamo, ibyo ushingiraho n’impamvu zawe mbere yo kumenya uko byagenze, hanyuma ukazongera ukabitekerezaho. Ikarita y’ibitekerezo n’agatabo k’amakosa bishobora kubika izo nyandiko. Igisubizo cyabayeho cyonyine ntikigaragaza niba icyemezo cyabanje cyarakoresheje neza ibimenyetso byari bihari: icyemezo gifite ishingiro gifashwe mu gihe kidashidikanywaho na cyo gishobora kurangira nabi.

03 / Gerageza ugereranye

Gerageza kuri Helibrain

Gerageza imikino wibanda ku ntego ya buri mukino. Reba niba amanota agaragaza incuro wahuhije umupira, amafaranga, uko wize cyangwa uko wahuje ibisubizo n’iby’abandi bakinnyi. Ntugateranyirize hamwe ibisubizo bitandukanye ngo ubigire umwanya umwe w’uko wemera ibyago.

Ibibazo by’imitego mu byemezo bigufasha gutekereza ku buryo ibibazo bisobanurwa n’ibisubizo umuntu atanga mbere. Umukino wo guteganya intambwe urimo nk’umukoro ubyegereye, kuko werekana uko ibikorwa bikurikirana. Nta na kimwe gisimbura inama ku cyemezo gikomeye ku muntu ku giti cye; ibi bikoresho bigufasha gusuzuma ibyo ushingiraho n’uko witwara mu mukoro.

Ibizamini n’imikino

Ibikoresho n’imyitozo

Ibisubizo bifitanye isano

Isomero ryacu ry’ibisubizontiriragira ikibazo cyihariye kuri ubu bushobozi. Iki gitabo n’amasoko yacyo ni byo dutangiriraho.

Ibibazo bikunze kubazwa

Ese guhuha umupira inshuro nyinshi bivuga ko mfata ibyemezo bibi?

Oya. Incuro uhuha ziterwa n’ibihembo byo mu mukino, ibyo wize ku bishobora kubaho n’uko ukunda gufata ibyago. Umubare w’incuro wahuhije si igipimo rusange cy’ubwiza bw’ibyemezo. 5

Ese abantu bakuru bahora birinda ibyago kurushaho?

Impuzandengo y’ibisubizo iterwa n’icyiciro cy’ibyago n’igipimo cyakoreshejwe. Ibyabonetse mu mukino wa tombola ntibisobanura abantu bose bakuru cyangwa ibyemezo byose. 1

Ese kumenya imitego iri mu bibazo bizakuraho uko mbogama?

Kumenyera ikibazo bishobora gutuma ugisubiza neza. Igipimo cy’ibimenyetso dufite ku burezi bwo kwirinda kubogama mu buryo rusange kiri hasi cyane; kugira ngo tumenye ko inyungu zigaragara no mu bindi bihe hakenewe ibimenyetso byihariye. 12

Amasoko

Ihuza rijyana ku mwirondoro w’umwimerere wa DOI cyangwa ku nyandiko y’aho isoko ryatangajwe. Igereranya rishingiye ku bushakashatsi risobanura imikoro yavuzwe, ntirigaragaza ko verisiyo zacu zo muri mushakisha zemejwe n’ubushakashatsi.

  1. Josef et al. (2016). Stability and change in risk-taking propensity across the adult life span..
  2. Tisdall et al. (2016). Risk taking across the life span: A comparison of self-report and behavioral measures of risk taking..
  3. Rangel et al. (2008). A framework for studying the neurobiology of value-based decision making.
  4. Bechara et al. (1994). Insensitivity to future consequences following damage to human prefrontal cortex.
  5. Lejuez et al. (2002). Evaluation of a behavioral measure of risk taking: The Balloon Analogue Risk Task (BART)..
  6. White et al. (2008). Test-retest characteristics of the Balloon Analogue Risk Task (BART)..
  7. Steingroever et al. (2012). Performance of healthy participants on the Iowa Gambling Task..
  8. Nagel (1995). Unraveling in Guessing Games: An Experimental Study.
  9. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  10. Starcke & Brand (2016). Effects of stress on decisions under uncertainty: A meta-analysis..
  11. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  12. Swaryandini et al. (2025). Systematic review and meta-analysis of educational approaches to reduce cognitive biases among students.
  13. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.