Jya ku bikubiye muri paji

Ubushobozi buri inyuma y’amanota

Gutekereza no gukoresha ubwenge bworoshye

Gutekereza no gukoresha ubwenge bworoshye ni ukumenya no gukurikiza amategeko iyo igisubizo utari usanzwe ukizi. Mu bushakashatsi bwa MaRs-IB bwakoresheje ibishushanyo biri mu kadirishya, impuzandengo y’ibisubizo nyabyo yazamutse iva kuri 61% mu itsinda rito kurusha ayandi ry’ingimbi igera kuri 81% mu itsinda ry’abantu bakuru; abanditsi baburiye mu buryo bweruye ko urutonde rw’ibibazo rwabo rutari rwarahinduwe ngo rube igipimo cy’ubwenge gisanzwe. 1

Byasuzumwe bwa nyuma · Amasoko 15

Reba ibizamini n’ibikoresho ↓

01 / Sobanukirwa

Icyo ari cyo

Kuvumbura igisubizo no kuba wari usanzwe ukizi

Ikibazo cy’ibishushanyo biri mu kadirishya kigusaba kumenya icyahinduka mu mirongo cyangwa mu nkingi, guhuza amategeko ukabona agace kabuze. Ibyo bitandukanye no kwibuka igisobanuro cy’ijambo, nubwo ubumenyi bw’amagambo no gutekereza bishobora byombi kugira uruhare mu isuzuma ryagutse. Ubushobozi bwo gutekereza ku bintu bishya n’ubwo gukoresha ubumenyi wize bifitanye isano; ntibishyiraho umurongo uhamye utandukanya imikoro ishingiye ku kwiga n’itari ko. 2

Isesengura rya kera ry’ibibazo byo mu bwoko bwa Raven risobanura ibikorwa nko kumenya isano, kugumana mu bwenge amategeko y’agateganyo no guhuza amategeko menshi. Bityo uwo mukoro ukoresha no kwibuka amakuru mu bwenge no kwita ku kintu. Kuwita “ubwenge bwonyine” byahisha bimwe mu byo umuntu akora. 3

Mu buryo bworoheje bwo kureba imikorere y’ubwonko, imiyoboro yo mu gahanga no mu gice cyo hejuru cy’ubwonko ifasha gutunganya amakuru ugamije kugera ku ntego, naho imiyoboro y’amaso igaragaza ibishushanyo. Iyi miyoboro ihuriraho n’ikoreshwa mu kwifata no kwibuka; ibisubizo ntibishobora kwerekana ko gutekereza gushingiye ku gace kamwe k’ubwonko. Ubushakashatsi bukoresha ibizamini byinshi by’ubwenge na bwo bugaragaza ko ibice by’imikorere bitandukanye, aho kuba igikorwa kimwe gihora gisa muri buri mukoro. 4 5

Helibrain itanga ibibazo by’urutonde rw’ibishushanyo bidafite igihe ntarengwa, ikizamini kinini gisa n’icya IQ, ibibazo byo kubara n’ikibazo cya buri munsi gisaba gutekereza neza. Bigufasha kugereranya imikoro isaba ibintu bitandukanye. Kuba yose asaba gutekereza ntibivuze ko amanota yayo ashobora gushyirwa ku gipimo kimwe cya IQ.

Uko tugipima

Ubwoko bw’igipimoIcyo gishobora gusuzumaIcyo gisaba ibindi bimenyetso byihariye
Gutekereza ukoresheje urukurikirane rw’ibishushanyoKumenya isano iri hagati y’imiterereGuhindura igipimo, urugero rw’ingorabahizi z’ibibazo n’ibipimo by’imyaka
Imikoro yo kuvumbura amategeko cyangwa urukurikiraneKuvumbura isano no kuyikurikizaKumenyera imiterere y’ikizamini no kuba warigeze kwigishwa
Ikizamini cy’ubwenge kigizwe n’ibice byinshiUbushobozi bwinshi bufite isanoKugihindurira igipimo no kugaragaza ukutamenya neza kukigiraho
Ikibazo cya buri munsiGukemura ikibazo gifite amategeko yacyoKwerekana ko ubushobozi bwimukira mu yindi miryango y’ibibazo

Urutonde rw’ibibazo ni ingirakamaro mu bushakashatsi kuko rutanga ibikoresho bigenzurwa. Ruba ikizamini gifite ibipimo bisanzwe ari uko hakozwe indi mirimo yo guhitamo ibibazo, gutanga ikizamini, gusuzuma kwizerwa kwacyo no kugereranya ibisubizo n’itsinda riboneye. Inyandiko ya MaRs-IB isobanura neza iri tandukaniro. 1

Ikizamini cyacu cy’ibishushanyo kigomba gusobanurwa hakurikijwe ibisobanuro cyahawe. Amanota y’ibizamini bya IQ by’abahanga akunze kugira impuzandengo ya 100 n’ubutandukane busanzwe bwa 15, ugereranyije n’itsinda ngenderwaho rikwiranye n’imyaka. Umuntu mukuru ntategerejweho kugira impuzandengo ya IQ iri hasi ugereranyije n’abo mu kigero cye, kubera gusa ko amanota amwe y’imikoro atagenze kimwe uko imyaka ihinduka. 6

Mu gusobanura amanota yo kongera gukora ikizamini, hagomba no kumenyekana ibyo umuntu yari yarabonye mbere. Kwibuka igisubizo, kuvumbura uburyo bw’ingirakamaro no kutongera kugira impungenge nyinshi z’imiterere y’ikizamini bishobora kuzamura imikorere, ariko ntibyemeza ko ubushobozi rusange bwo gutekereza bwahindutse. 7

Imyaka n’amanota fatizo: ni irihe gereranya rikwiye?

Dore igereranya ry’imyaka rijyanye n’umukoro ryavuye muri MaRs-IB, Tables 1 and 3. Impuzandengo y’ibisubizo nyabyo ni ijanisha ry’ibibazo byasubijwe neza hakurikijwe uburyo ubwo bushakashatsi bwakoresheje; si amanota ya IQ cyangwa umwanya muri persentili y’abaturage. 1

ImyakaAbitabiriye ubushakashatsiImpuzandengo y’ibisubizo nyabyo
11,27–13,3918561%
13,40–15,9118468%
15,93–17,9918473%
18,00–33,1510681%

Aya yari amakuru y’itsinda ry’ubushakashatsi ku mikurire, si igipimo gihagarariye abantu b’imyaka yose. Ntiwayakoresha mu guha amanota urutonde rwacu rutandukanye rw’ibibazo, kandi nta cyo avuga ku myaka irenze iy’itsinda ry’abantu bakuru ryari muri ubwo bushakashatsi. Itsinda ry’abantu bakuru na ryo ryamaze igihe kirekire ku kibazo kimwe ugereranyije n’amatsinda y’abato; ibyo byerekana impamvu kudakwiye kureba ibisubizo nyabyo gusa ngo wirengagize uburyo bwo gusubiza. 1

Ku bantu bakuze kurushaho, ubushakashatsi bwa Salthouse ku bantu bafite imyaka 18–60 bwagaragaje itandukaniro ry’imyaka mu gutekereza, hamwe n’ingaruka zikomeye zo kongera gukora ikizamini. Igereranya ry’amatsinda y’imyaka, impinduka zigaragara igihe ukurikirana umuntu imyaka myinshi, n’amanota ya IQ agereranywa n’imyaka bisubiza ibibazo bitatu bitandukanye. Ntabwo tubivangamo ngo dukore imbonerahamwe y’imyaka n’amanota itari iy’ukuri. 8

02 / Shyira mu mimerere yabyo

Ibibigiraho ingaruka

Ibyiciro by’ibimenyetso bisubiza ikibazo ngo “ese iki gisubizo cyagize ingaruka kuri iki gipimo?” Ntibisezeranya inyungu runaka. Iyo hari igipimo cy’ibimenyetso kuri Helibrain, itsinda n’igisubizo kirebwa bigumana isano. “Nta cyiciro cyashyizweho” bivuga ko nta gipimo gihuye n’iki kibazo dufite; ntibivuga ko nta ngaruka zihari. Ibyagaragaye ku myaka no ku bikoresho ni ibimenyetso byerekeye gupima, si ibyiciro by’ubuvuzi.

Ibitotsi

Nta gipimo cyatanzwe ku gutekereza no gukoresha ubwenge bworoshye

Ibimenyetso ku gukomeza kuba maso birakomeye kurusha ibivuga ko gahunda runaka y’ibitotsi izamura ubushobozi bwo gutekereza.

Kubura ibitotsi bishobora kugira ingaruka ku mikorere ifasha umuntu gukora ikizamini gifite igihe ntarengwa. Igipimo cy’ibimenyetso ku gukomeza kuba maso nticyerekana igihano cyangwa inyungu y’amanota ya IQ bitewe na gahunda runaka yo kuryama. 9

Imihangayiko

Ibimenyetso bike

Igipimo cyanditswe: imihangayiko ikaze → kwibuka amakuru mu bwenge no guhindura uburyo bwo gutekereza.

Imihangayiko ikaze ishobora kubangamira ibikorwa bifasha gutekereza. Tugumana icyizere gito cy’ibisubizo bihuye n’imikorere ijyanye n’ubwenge, aho guha ubwenge bworoshye igipimo gishya. 10

Imyitozo ngororamubiri

Ibimenyetso ni bike cyane

Igipimo cyanditswe: abantu n’ubushakashatsi bitandukanye n’ubushobozi bwo gutekereza muri rusange.

Mu bubiko bw’ibimenyetso byacu, ibimenyetso rusange ku myitozo n’ubushobozi bwo gutekereza bifite icyizere gito cyane. Ntabwo byemeza ko ubwenge bwo gutekereza ku bintu bishya buzamuka ku rugero rushobora guhanurwa. 11

Imyaka

Igereranya ry’imyaka

Ubushakashatsi ku mikurire no ku bantu bakuru; ibipimo by’amanota biratandukanye.

Imikorere itapimwe ugereranyije n’imyaka ihinduka bitewe n’imyaka n’umukoro, mu gihe amanota agereranyijwe n’imyaka agereranya umuntu n’itsinda ry’imyaka ye. Nta na kimwe gitanga “imyaka ubwonko bukora neza kurusha indi” imwe rukumbi. 12

Kwimenyereza

Ibimenyetso ku kongera gukora ikizamini

Kuzamuka kw’amanota mu isuzuma ry’ubushobozi bwo gutekereza risubiwemo.

Ingaruka zo kongera gukora ikizamini zagaragaye mu bizamini byinshi by’ubushobozi bwo gutekereza. Uko zigasobanurwa biterwa n’igihe kiri hagati y’ibizamini, ibibazo byakoreshejwe mbere n’uburyo bw’ikizamini; ntabwo buri gihe zivuga ko ubushobozi bwiyongereye burambye. 7

Ibikoresho

Ibimenyetso ku bipimo by’igihe

By’umwihariko ku bice by’ikizamini kinini bifite igihe ntarengwa.

Igihe n’uburyo bwo gusubiza bishobora kugira ingaruka ku gice cy’ikizamini gifite igihe ntarengwa. Gukuraho igihe ntarengwa bigabanya imwe mu mbogamizi, ariko ntibikuraho itandukaniro ryo kugaragaza amashusho, ibyo buri wese ashobora gukoresha mu kugera ku makuru, cyangwa kuba umuntu amenyereye ibibazo. 13

Ni ibihe byo wize ushobora gukoresha ahandi, kandi ni ibihe udashobora?

Gusaba ko ubushobozi bwimukira mu yindi mirimo bigomba kubanza kugaragazwa

Birumvikana kwiga uko amategeko y’ibishushanyo akora no kunezererwa no kurushaho kumenya kubikemura. Ariko kuvuga ko iyo myitozo izamura ubwenge cyangwa imikorere mu bindi bice bitandukanye bisaba kugerageza imikoro umuntu atigeze yimenyereza no gukoresha itsinda rikwiriye ryo kugereranyaho. Amanota menshi yo kongera gukora umukoro ubwayo ntiyerekana ko ibyo byagenzuwe. 14

Imyitozo yo kwibuka amakuru mu bwenge ni urugero rw’ingenzi rwo kwitondera: umuntu ashobora kunoza imikoro yitoje, ariko isesengura rinini ry’ubushakashatsi ntiryabonye ibimenyetso byemeza ko ubwo bushobozi bwimurirwa kure, nko ku bwenge. Ibyo ntibivuze ko kwimenyereza nta kamaro bifite; bisobanura neza gusa icyo ibisubizo byabyo byerekana. 15

Mu gukemura ikibazo cyo mu buzima bwa buri munsi, koresha ubwo buryo bwo gutekereza mu buryo butaziguye: vuga ibyo ufata nk’ukuri, shushanya isano iri hagati y’ibintu, hanyuma usuzume amakosa. Igishushanyo cy’amahuriro y’ibitekerezo n’agatabo ko kwandika amakosa byagufasha kubika ibyo ukora. Ushobora kureba niba bifasha umukoro ugamije ukoresheje uwo mukoro ubwawo; kuba biri kuri uru rupapuro ntibivuga ko bizamura igipimo cy’ubwenge bwihishe.

03 / Gerageza ugereranye

Gerageza kuri Helibrain

Kora ikizamini cy’ibishushanyo kugira ngo umenye uko uvumbura amategeko, cyangwa ukoreshe ikizamini kinini niba ushaka gukora imikoro y’ubwoko bwinshi mu gihe kimwe. Zirikana ukutamenya neza n’imbibi zigaragajwe ku gisubizo. Ikibazo cya buri munsi cy’imibare ni ubundi buryo bwo gukemura ibibazo, si ikindi gipimo cya IQ.

Nusubiramo ikizamini, andika ko wari warakikoze mbere aho kugereranya amanota meza umaze kwimenyereza n’amanota y’undi muntu ugiye kugikora bwa mbere. Reba ibisubizo bifitanye isano kugira ngo umenye itandukaniro hagati ya persentili za IQ, gutekereza ukoresheje urukurikirane rw’ibishushanyo n’ingaruka zo kongera gukora ikizamini.

Ibizamini n’imikino

Ibikoresho n’imyitozo

Ibisubizo bifitanye isano

Ibibazo bikunze kubazwa

Gutekereza ukoresheje urukurikirane rw’ibishushanyo ni kimwe na IQ?

Ni bumwe mu bwoko bw’ingenzi bw’imikoro yo gutekereza. Isuzuma rya IQ ryagutse rihuza ubushobozi bwinshi kandi risaba ko rigira ibipimo bisanzwe byaryo. 2

Ese impuzandengo ya IQ ikwiye kugabanuka uko abantu basaza?

IQ igereranyijwe n’imyaka igereranya umuntu n’itsinda ngenderwaho rikwiranye n’imyaka ye. Ntukitiranye itandukaniro ry’amanota atapimwe ugereranyije n’imyaka n’impuzandengo ya IQ iri hasi ugereranyije n’imyaka. 6

Ese kwimenyereza ibishushanyo kenshi bishobora kuzamura amanota yanjye?

Yego, amanota ashobora kuzamuka bitewe no kongera gukora ikizamini. Ibyo byonyine ntibyemeza ko uzanoza imikoro mishya cyangwa ko ubushobozi rusange bwahindutse burambye. 7

Amasoko

Ihuza rijyana ku mwirondoro w’umwimerere wa DOI cyangwa ku nyandiko y’aho isoko ryatangajwe. Igereranya rishingiye ku bushakashatsi risobanura imikoro yavuzwe, ntirigaragaza ko verisiyo zacu zo muri mushakisha zemejwe n’ubushakashatsi.

  1. Chierchia et al. (2019). The matrix reasoning item bank (MaRs-IB): novel, open-access abstract reasoning items for adolescents and adults.
  2. Neisser et al. (1996). Intelligence: Knowns and unknowns..
  3. Carpenter et al. (1990). What one intelligence test measures: A theoretical account of the processing in the Raven Progressive Matrices Test..
  4. Diamond (2012). Executive Functions.
  5. Hampshire et al. (2012). Fractionating Human Intelligence.
  6. Pearson (2020). WISC-V Interpretive Report: About Scores.
  7. Scharfen et al. (2018). Retest effects in cognitive ability tests: A meta-analysis.
  8. Salthouse (2009). When does age-related cognitive decline begin?.
  9. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  10. Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
  11. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  12. Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
  13. Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
  14. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
  15. Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.