Gara qabiyyeetti darbi

Dandeettii qabxii duuba jiru

Xiinxaluu fi dandeettii yaaduu haaraa

Xiinxaluun haaraa jechuun deebiin duraan beekamaa hin taane yeroo seerota arguu fi itti fayyadamuu danda’uudha. Qorannoo maatriksii MaRs-IB keessatti, sirrummaan giddugaleessaa garee dargaggoota umuriin isaanii xiqqaa ta’e keessatti 61% irraa gara garee ga’eessotaa keessatti 81%tti ol ka’e; qorattoonni kuusaan gaaffilee isaanii hanga yeroo sanaatti safartuu sammuu dandeettii yaaduu sadarkaa uummataatiin madaalu akka hin taane ifatti akeekkachiisaniiru. 1

Guyyaa dhuma irratti gamaaggamame · Wabii 15

Qorannoowwanii fi meeshaalee ilaali ↓

01 / Hubadhu

Maal akka ta’e

Ofii isaatiin argachuu fi duraan beekuu

Gaaffiin maatriksii wanti tarree yookaan tarjaa keessatti akkamitti jijjiiramu akka tilmaamtu, seerota walitti fiddu, achiis kutaa hanqate akka filattu si gaafata. Hiika jecha tokkoo yaadachuun garasii adda; haa ta’u malee, beekumsi jechootaa fi xiinxaluun madaallii bal’aa keessatti gumaachuu danda’u. Dandeettiin yaaduu haaraan fi dandeettiin beekumsa argame irratti hundaa’u walitti dhufeenya qabu; hojiiwwan barachuudhaan raawwataman fi barumsa malee raawwataman gidduutti daangaa qulqulluu hin kaa’an. 2

Xiinxalli beekamaan gaaffilee gosa Raven irratti godhame hojiiwwan akka walitti dhufeenya adda baasuu, seerota yeroo gidduutti yaadatti qabachuu fi seerota hedduu walitti qindeessuu ibsa. Kanaaf hojii kun yaadannoo yeroo hojii fi xiyyeeffannoos fayyadama. “Sammuu qulqulluu” qofa jedhanii ibsuun wanta namni tokko hojjechaa jiru keessaa muraasa dhoksuu danda’a. 3

Akka ilaalcha sirnootaa salphaa tokkootti, too’annoo galma irratti hundaa’e deeggaruuf neetworkiin fuulduraa fi cinaachaa ni hirmaata; sirnoonni arguu immoo gaaffii fakkii sana bakka bu’u. Neetworkiin kun kanneen too’annoo fi yaadannoof fayyadaman waliin wal keessa seenu; bu’aan hojii tokkoo yaadni sammuu bakka tokko qofa akka jiru hin agarsiisu. Qorannoowwan qorannoowwan sammuu kutaa hedduu qabanis, hojii hunda keessatti adeemsa tokko qofa osoo hin taane, qaamolee raawwii adda addaa argatu. 4 5

Helibrain gaaffilee maatriksii yeroo daangaa hin qabne, qorannoo dandeettii IQ fakkaatu bal’aa, shallaggii fi gaaffii xiinxalaa guyyaa guyyaa dhiheessa. Hojiiwwan garaagaraa akkamitti rakkoo akka gaafatan walbira qabuuf si gargaaru. Hundi isaanii xiinxaluu fayyadamu jechuun qabxii hunda sadarkaa IQ tokko irratti kaa’uun sirrii miti.

Akkamitti akka safarru

SafartuuWanta keessaa madaaluu danda’uRagaan dabalataa maal irratti barbaachisa
Xiinxala maatriksiiWalitti dhufeenya bocaalee gidduu jiru tilmaamuuSirreeffama safartuu, ulfaatina gaaffii fi ulaagaalee umurii
Hojii seera baasuu yookaan tartiibaWalitti dhufeenya arguu fi itti fayyadamuuBifa hojii sanaan baratamummaa fi qajeelfama duraan argame
Qorannoo sammuu kutaa hedduu qabuDandeettiiwwan walitti dhufeenya qaban bal’inaanMadaallii sadarkaa isaa fi shakkii isaatiif ragaa mataa isaa
Gaaffii guyyaa guyyaaRakkoo ulaagaalee murtaa’an qabu tokko furuuDandeettii rakkoo maatii gaaffii sanaa biraatti dabarsuu

Kuusaan gaaffilee qorannoof faayidaa qaba, sababni isaas wantoota to’ataman kenna. Gaaffilee filachuu, dhiheessuu, amanamummaa isaanii fi garee walbira qabuu mijataa ta’e irratti hojii dabalataa erga hojjetamee booda qofa qorannoo sadarkaa uummataatiin madaalame ta’a. Barreeffamni MaRs-IB garaagarummaa kana ifatti ibsa. 1

Qormaanni maatriksii keenya ibsa mataa isaa irratti hundaa’uun dubbifamuu qaba. Qabxiileen IQ ogummaa qabuun argaman akka barameetti giddugaleessa 100 fi garmaalee idilee 15 fayyadamu; garee wabii umurii wajjin walsimuun walbira qabu. Ga’eessi umuriin isaa guddate, qabxiileen hojiiwwan tokko tokko irratti umurii wajjin garaagarummaa qabuuf qofa, giddugaleessa IQ umurii irratti sirreeffame gadi aanaa qabaachuu hin qabu. 6

Qabxiin qormaata irra deebi’anii fudhatame seenaa qormaata duraan argame illee ilaaluun barbaachisa. Furmaata yaadachuu, tooftaa faayidaa qabu argachuu fi bifuma qormaataa irratti yaaddoo xiqqeessuun dandeettiin xiinxaluu waliigalaa jijjiiramuu isaa osoo hin mirkaneessin raawwii ol kaasuu danda’a. 7

Umurii fi safartuuwwan: walbira qabuun madaalawaa ta’e kami?

Walbira qabni umurii hojii kanaaf adda ta’e kun MaRs-IB, Gabateewwan 1 fi 3 irraa fudhatame. Sirrummaan giddugaleessaa jechuun adeemsa qorannoo sanaan deebii sirrii ta’een kenname dhibbeentaa gaaffilee keessaa hammam akka ta’e; IQ yookaan dhibbeentaa sadarkaa uummataa miti. 1

Daangaa umurii waggaadhaanHirmaattotaSirrummaa giddugaleessaa
11.27–13.3918561%
13.40–15.9118468%
15.93–17.9918473%
18.00–33.1510681%

Kun qorannoo guddina irratti hundaa’e ture; ulaagaalee umurii jireenya guutuu keessatti uummata bakka bu’an miti. Lakkoofsota kanaan tuuta gaaffilee keenya adda ta’e madaaluu hin dandeessu; daangaa umurii ga’eessotaa qorannoon sun ilaaleen alatti waa’ee umurii biraa hin himu. Gareen ga’eessotaas gaaffii tokko irratti gareewwan dargaggootaa caalaa yeroo dheeraa fudhate; kunis sirrummaa tarsiimoo deebii irraa adda baasuun maaliif hin taane agarsiisa. 1

Umurii ga’eessummaa boodaa ilaalchisee, qorannoon Salthouse namoota umuriin isaanii 18–60 ta’an irratti godhame, xiinxala keessatti garaagarummaa yeroo tokkoon tokkoon umurii gidduu jiru fi dhiibbaa qormaata irra deebi’anii fudhachuu guddaa ta’e gabaase. Walbira qabni gareewwan umurii, jijjiiramni yeroo dheeraa keessatti mul’atu fi qabxiin IQ umurii irratti sirreeffame gaaffilee garaagaraa deebisu. Isaan kana walitti maknee gabatee umurii fi qabxii uumaa hin jirru. 8

02 / Haala isaa keessatti ilaali

Wanti irratti dhiibbaa qabu

Mallattooleen ragaa, “bu’aa kana irratti dhiibbaan jiraa?” jedhuuf deebii kennu. Guddina bu’aa murtaa’e waadaa hin galan. Yoo sadarkaan bu’uura ragaa Helibrain jiraate, ummanni fi bu’aan ittiin argame waliin ibsamu. “Hin sadarkaa’ofne” jechuun sadarkaan walqabatu hin jiru jechuudha; dhiibbaa hin qabu jechuu miti. Bu’aawwan umurii fi meeshaalee irratti argaman ragaa safartuu ti; sadarkaa yaalii miti.

Hirriba

Xiinxala haaraaf sadarkaa hin kennamne

Ragaan dammaqinaan eeguu irratti jiru himata bu’aa xiinxala murtaa’e caalaa jabaadha.

Hir’ina hirribaa adeemsa hojii yeroo daangaa qabu deeggaru irratti dhiibbaa qabaachuu danda’a. Sadarkaan dammaqinaan eeguu hir’ina yookaan faayidaa qabxii IQ sagantaa hirribaa murtaa’e tokkoof ta’u hin mirkaneessu. 9

Dhiphina

Ragaan daangeffamaa

Sadarkaa kuufame: dhiphina yeroo gabaabaa → yaadannoo yeroo hojii fi jijjiirama yaadaa.

Dhiphinni yeroo gabaabaa hojiiwwan deeggaroo irratti miidhaa geessisuu danda’a. Bu’aawwan hojiiwwan raawwii olaanaa walsimu irratti argaman amanamummaa Gadi aanaa ta’e qabna; sadarkaa haaraa dandeettii yaaduu haaraaf hin kenninu. 10

Sochii qaamaa

Ragaan gahaan hin jiru

Sadarkaa kuufame: uummata garaagaraa fi hubannoo waliigalaa.

Ragaan waliigalaa sochii qaamaa fi hubannoo gidduu jiru bu’uura keenya keessatti amanamummaa Baay’ee gadi aanaa qaba. Dandeettiin yaaduu haaraan tilmaamamuu danda’uun akka dabalu hin mirkaneessu. 11

Umurii

Walbira qabuu umurii

Qorannoo guddinaa fi ga’eessotaa; safartuu qabxii garaagaraa.

Raawwiin bu’uuraa umurii fi hojii irratti hundaa’ee jijjiirama; qabxiin umurii irratti sirreeffame nama tokko garee wabii umurii isaa wajjin walbira qaba. Isaan keessaa tokko illee “umuriin sammuu dandeettiin ol’aantummaa argatu” tokko qofa hin agarsiisu. 12

Shaakala

Ragaa qorannoo irra deebii

Qabxii qormaata sammuu irra deddeebi’anii fudhataman irratti argamu.

Dhiibbaan shaakalaa qorannoowwan dandeettii sammuu hedduu keessatti galmaa’eera. Hiikni isaa yeroo qormaata gidduu jiru, gaaffilee duraan irra deebi’aman fi bifa qormaataa irratti hundaa’a; kun ofumaan dandeettiin yeroo dheeraa dabale jechuu miti. 7

Meeshaalee

Ragaa yeroo safaruu

Keessumaa kutaa qormaata yeroo daangaa qabuuf barbaachisaa dha.

Yeroon safaramuu fi mala galmee deebii kutaa yeroo daangaa qabu irratti dhiibbaa qabaachuu danda’a. Bifa yeroo daangaa hin qabne filachuun daangaa tokko hir’isa malee, garaagarummaa agarsiisa mul’ataa, dhaqqabummaa fi gaaffilee baratamoo ta’uu hin balleessu. 13

Wanti gara hojii biraatti darbu maali, maaltu hin darbu?

Dandeettiin gara hojii biraatti darbuu ragaan mirkaneessuu qaba

Akkaataan seerota maatriksii itti argaman barachuun, hojii sana irratti fooyya’uunis gammachuu argachuun ni mala. Himanni bal’aan shaakalli kun dandeettii sammuu yookaan raawwii dameewwan wal hin fakkaanne irratti fooyyessa jedhu garuu, bu’aa hojii hin shaakalamne fi garee walbira qabuu mijataa ta’e irraa ragaa barbaada. Qabxii shaakala irratti ol ka’e qofaan too’annoon kun hin argamu. 14

Shaakalli yaadannoo yeroo hojii irratti godhamu akeekkachiisa barbaachisaa dha; meta-analysis guddaa keessatti hojiiwwan shaakalaman fooyya’an, garuu dandeettii sammuu irratti fooyya’iinsi bal’aan amansiisaa ta’e hin argamne. Kun shaakalli faayidaa hin qabu jechuu miti; bu’aan isaa maal akka agarsiisu daangessa. 15

Rakkoo jireenya guyyaa guyyaa tokkoof adeemsa xiinxaluu kallattiin fayyadami: tilmaamoota ifa godhi, walitti dhufeenya kaasi, dogoggora deebi’ii ilaali. Kaartaan yaadaa fi galmeen dogoggoraa hojii kana qabachuu danda’u. Isaan hojii kaayyoo sana irratti gargaaraa ta’uu isaanii hojii sana mataa isaarratti madaaluu dandeessa; fuula kana irratti argamuun isaanii qabxii dandeettii sammuu dhokataa ol kaasuu isaanii hin himu.

03 / Yaaliitii walbira qabi

Helibrain irratti yaali

Seera argachuu qorachuuf qormaata maatriksii yaali; yookaan hojiiwwan gosa hedduu walgahii tokko keessatti yoo barbaadde qorannoo bal’aa fudhadhu. Shakkii fi daangaa bu’aa keessatti ibsame eegadhu. Gaaffiin lakkoofsaa guyyaa guyyaa bifa rakkoo furuu biraati; madaallii IQ bakka bu’u miti.

Yoo qormaata irra deebitee fudhatte, qabxii shaakala irratti argatte isa gaarii qofa nama biraa yaalii jalqabaa waliin hin walbira qabin; yaaliiwwan duraan goote hubadhu. Garaagarummaa qabxiilee IQ dhibbeentaadhaan ibsuu, xiinxala maatriksii fi dhiibbaa qormaata irra deebii irratti deebiiwwan walqabatan ilaali.

Qorannoowwanii fi taphoota

Meeshaalee fi shaakala

Deebiiwwan walqabatan

Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman

Xiinxalli maatriksii IQ wajjin tokko dhaa?

Inni gosa hojii xiinxaluu barbaachisaa ta’e keessaa isa tokko. Madaalliin IQ bal’aan dandeettiiwwan hedduu walitti makaa; sirna madaallii sadarkaa mataa isaa barbaada. 2

Umuriin namootaa dabalaa yeroo deemu IQ giddugaleessaan gadi bu’uu qabaa?

Qabxiin IQ umurii irratti sirreeffame nama tokko garee wabii umurii isaaf mijatu waliin walbira qaba. Garaagarummaa qabxii hojii bu’uuraa keessatti mul’atu giddugaleessa IQ umurii irratti sirreeffame gadi aanaa ta’uu wajjin walitti hin maki. 6

Gaaffilee shaakaluun qabxii koo ol kaasuu danda’aa?

Eeyyee, qormaata irra deebi’anii fudhachuun dhiibbaa qabxii ol kaasuu danda’a. Bu’aan sun qofti hojii haaraa irratti fooyya’iinsa yookaan jijjiirama dandeettii waliigalaa yeroo dheeraa hin mirkaneessu. 7

Wabiiwwan

Hidhamtoonni gara DOI isa jalqabaatti yookaan galmee maddaatti geessu. Walbira qabuun qorannoo hojiiwwan wabii keessatti caqasaman ibsa; garuu hojiiwwan biraawzariin keenya mirkaneessa jechuu miti.

  1. Chierchia et al. (2019). The matrix reasoning item bank (MaRs-IB): novel, open-access abstract reasoning items for adolescents and adults.
  2. Neisser et al. (1996). Intelligence: Knowns and unknowns..
  3. Carpenter et al. (1990). What one intelligence test measures: A theoretical account of the processing in the Raven Progressive Matrices Test..
  4. Diamond (2012). Executive Functions.
  5. Hampshire et al. (2012). Fractionating Human Intelligence.
  6. Pearson (2020). WISC-V Interpretive Report: About Scores.
  7. Scharfen et al. (2018). Retest effects in cognitive ability tests: A meta-analysis.
  8. Salthouse (2009). When does age-related cognitive decline begin?.
  9. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  10. Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
  11. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  12. Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
  13. Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
  14. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
  15. Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.