Ragaa fi lakkoofsota ijoo
| Baay'ina deebii sirrii | Hiika kallattiin | Ragaa dabalataa barbaachisu |
|---|---|---|
| Deebii sirrii | Wantoota dhiyaatan irratti milkaa'ina | Ulfaataa wantootaa fi seera kenninsa qorannoo |
| Yeroo fudhate | Qajeelfama kana jalatti saffisa | Sirrummaa, yeroo murtaa'e fi qulqullina safartuu |
| Dhibbeentaa sadarkaa | Iddoo namni kun garee wabii keessatti qabu | Normii garee bakka bu'aa ta'e |
| Qabxii sadarkaa IQ | Hiika istaandaardii qabu | Jijjiirraa ragaan mirkanaa'e fi normii umurii |
Carpenter, Just fi Shell adeemsa hojii maatriksii Raven keessatti fayyadaman raawwii, ibsa afaanii fi sochii ijaatiin xiinxalan. Ibsi isaanii seerota irra deddeebi'an arguu fi hariiroowwan bulchuu irratti xiyyeeffata. Kun qorannoo maatii qorannoo beekamaa ta'e irratti xiinxala ti’oorii dha; tapha hibboo bifa kana fakkaatu hundumaa mirkaneessuu miti. Carpenter et al., 1990
Maaliif maatriksiin yeroo baay'ee afaaniin alaa jedhama?
Qabiyyeen wantootaa jechoota murtaa'an beekuun barbaachisu hir'isuu danda'a; garuu kun qormaanni qajeelfama, barnoota, muuxannoo yookaan aadaa irraa bilisa ta'uu isaa hin mirkaneessu. Gamaaggamni Raven normiin bakka fi yeroo irratti garaagarummaa akka qabu ibsa. Bifa afaaniin alaa qabaachuunii fi hiika aadaa irraa bilisa ta'uun yaada adda addaati. Raven, 2000
Ibsi bal'aan waa'ee sammuu namootaa qabxiilee qorannoo akka safartuuwwan ciminaafi daangaa qabanitti ilaala; ibsa guutuu nama tokkoo miti. Hojiiwwan hubannoo adda addaa yaaduu, yaadannoo fi qaamolee biroo irratti gaaffii adda addaa kaa'uu danda'u. Neisser et al., 1996 Hampshire et al., 2012
Yaadni maatriksii IQ guutuu wajjin tokko dhaa?
Lamaan isaanii ofumaan walqixa hin ta'an. Madaalliin bal'aan gosoota hojii hedduu walitti qabee qabxii walmakaa qajeelfama qorannoo keessatti ibsame fayyadamuu danda'a. Qajeelfamni qabxii maxxansaa tokko qabxiileen istaandaardii fi daangaan amantaa sirna madaallii murtaa'e keessatti akka ilaalaman fakkeenya agarsiisa. Seerri lakkoofsaa qofti tapha haaraa tokkoof sirna akkasii hin uumu. Pearson, 2020
Maal irratti hundaa'a?
Bu'aa maal jijjiira?
Filannoon wantootaa, ulfaatinni, daangaan yeroo fi muuxannoon duraanii hundi wanta qorannoon safaru irratti dhiibbaa qabu. Qorannoon irra-deebiin madaallii dandeettii hubannoo irratti qabxiin fooyya'uu akka jiru argateera; kanaafuu maatriksii baruun raawwii fooyyessuu danda'a, garuu hojii hin beekamne irratti faayidaa wal fakkaataa yookaan dandeettii waliigalaa dabaluun isaa hin mirkanaa'u. Scharfen et al., 2018
Normiin umurii murteessaa dha. IQ idilee garee umurii tokko tokkoon giddugaleessa 100 qaba; ida'amni qabxii jalqabaa tokko qabxii umuriidhaan sirreeffame wal fakkaataa ta'uu hin qabu. Ida'amni jalqabaa daa'imaa yookaan qabxiin nama guddaa tokko adeemsa wabii sirrii malee dhibbeentaa sadarkaa tokkootti ramadamuu hin danda'u. Neisser et al., 1996 Pearson, 2020
Safartuun gaariin maal gaafata?
Qajeelfamni idil-addunyaa itti fayyadama qorannoo, hiika yaadameef ragaa, kenninsa sirrii fi daangaa hubachuu gaafata. Qorannoon amanamummaa hojii hubannoo beekamaa ta'e illee safartuu dhuunfaa dogoggora qabu uumuu akka danda'u agarsiisa. Chaartiin bareedaan amaloota kana bakka hin bu'u. International Test Commission, 2001 Hedge et al., 2017
Hojii gabaabaan nama tokko maqaa murtaa'een waamuuf yeroo fayyadaman kun caalaatti barbaachisaa dha. Wantoota muraasni akkaataa dandeettii sanaa xiqqoo qofa hammatu; ida'amni tokko qofti dogoggorri seera hubachuu dhabuu, ariifachuu, xiyyeeffannoo dhabuu yookaan sababii biraa irraa madde ta'uu isaa ibsuu hin danda'u. Xiinxalli adeemsa hojii nama tokko sababii tokko qofaan ibsu irra, wantoota hojii furuu keessatti barbaachisan xiyyeeffannoo keessa galchuu deeggara. Carpenter et al., 1990
Maal shaakaluu jechuun sirrii dha?
Rakkoolee bifa adda baasuu irratti hojjechuun maatii hojii kanaa wajjin barumsa uumuu danda'a. Ragaan irra-deebiin madaallii, fooyya'iinsa akkanaa jijjiirama raawwii safarame jedhanii ibsuun, gara hojiiwwan biroo dabarsuu irratti garuu qorannoo dabalataaf eeguun akka barbaachisu deeggara. Maddi asitti jiru kamiyyuu tapha Helibrain nama caalaatti ogeessa yaadu akka taasisu yookaan hanqina hubannoo sammuu akka adda baasu hin mirkaneessu. Scharfen et al., 2018 International Test Commission, 2001
Of ilaaluuf, gosa qorannoo fi seera yeroo wal fakkaataa godhaa, muuxannoo duraanii galmeessaa, bu'aa immoo qabxii wantoota qoraman irratti argame jedhanii ibsaa. Kun dhibbeentaa qabxii jalqabaa sadarkaa sammuu addunyaa maraa ta'etti ilaaluu irra odeeffannoo caalaa kenna. Raven, 2000 International Test Commission, 2001
Qorannoo bilisaa kanaan walqabatu yaali
Qorannoo yaada maatriksii
Seerota bifa mul'atu keessaa arguu qorachuuf qorannoo yaada maatriksii yaalaa. Qajeelfama yeroo fi qabxii kennuu dubbisi. Qabxiin isaa bu'aa hojii interneetii irratti raawwatame qofa; qorannoowwan maatriksii beekamoo fakkaachuun isaanii normii isaanii yookaan mirkaneessa kilinikaa hin kennu.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Yaadni maatriksii aadaa irraa bilisaa?
Bifa wantootaa afaaniin alaa ta'uun dhiibbaa naannoo hin balleessu. Normiin maatriksii maxxanfame bakka fi yeroo irratti garaagarummaa qaba. Raven, 2000
Dhibbeentaa deebii sirrii qabxii IQtti jijjiiruu nan danda'aa?
Jijjiirraan ragaan mirkanaa'e, normii umurii sirrii qabu waliin qofa hiika sanaaf bu'uura ta'a. Seerri waliigalaa sadarkaa IQ jijjiirraa akkasii miti. International Test Commission, 2001 Neisser et al., 1996
Shaakalli qabxii yaada maatriksii irratti dhiibbaa qaba?
Qorannoowwan dandeettii hubannoo irra-deebiin madaalan irratti fooyya'iinsi ni mul'ata; kanaafuu bu'aa irra-deebi'anii hiikuuf muuxannoo duraanii ilaaluu qaba. Scharfen et al., 2018
Maddoota
- Neisser et al. (1996). Intelligence: Knowns and unknowns..
- Pearson (2020). WISC-V Gabaasa Hiikaa: Waa'ee Qabxiilee.
- International Test Commission (2001). Qajeelfama Idil-addunyaa Itti Fayyadama Qorannoo.
- Raven (2000). Maatriksii Tarkaanfataa Raven: Jijjiiramaafi Tasgabbiin Aadaa fi Yeroo Keessatti.
- Carpenter et al. (1990). Qorannoon sammuu tokko maal safara: Ibsa ti’oorii adeemsa Qorannoo Maatriksii Tarkaanfataa Raven keessatti..
- Hampshire et al. (2012). Sammuu Nama Qooddachuu.
- Scharfen et al. (2018). Bu'aa irra-deebiin madaaluu qorannoowwan dandeettii hubannoo keessatti: Xiinxala walitti qabaa.
- Hedge et al. (2017). Wal-falmii amanamummaa: Maaliif hojiiwwan hubannoo cimaa garaagarummaa dhuunfaa amanamaa hin uumnu.