01 / Hubadhu
Maal akka ta’e
Yeroo gabaabaa keessatti tarkaanfiiwwan hedduutu jiru
Mallattoon mul’atu jalqaba agarsiifamuu, hubatamuu fi gara gochaatti jijjiiramuu qaba. Sana booda qubni socho’ee galmaa’uuf hamma barbaachisu socho’uu qaba. Safartuun biraawzarii kutaa agarsiisaa fi sirna deebii kennuu, akkasumas nama sana of keessaa qaba. Kanaaf saffisa dabarsuu ergaa narvii kallattiin kan safaru miti; nama meeshaa tokko irratti hojii hojjetu safara. 2
Akka ibsa salphaa sirna sammuu tokkootti, karaa miiraa barbaachisuun mallattoo fida; xiyyeeffannoon qophaa’ummaa eega; karoorri sochii fi raawwiin immoo gocha uuma. Hojii filannoo qabu keessatti gocha kamtu mallattoo sanaaf sirrii akka ta’e filachuun dabalama. Tarkaanfiiwwan walitti hidhatan kun hojii tokko keessatti deebiin maaliif saffisaa, hojii biraa keessatti immoo suuta ta’uu akka danda’u ibsu. 3 4
Qormaanni keenya inni guddaan mallattoo mul’atu tokkoo fi deebii tokko fayyadama. Shaakala xiyyeeffannoo galma irratti godhamu keessatti bakka galmaa fi sochiin dabalamu; qormaanni saffisa cuqaasuu immoo mallattoo hin eegamne eeguu osoo hin taane, gocha irra deddeebi’amu safara. Taphoonni kunneen bashannansiisoo ta’uu danda’u, garuu qabxiileen isaanii yeroo wal fakkaataa hin safaran.
Akkamitti akka safarru
| Hojii | Hirmaataan maal gochuu qaba | Yeroon ittiin safarame maaliif garaagaraa ta’a |
|---|---|---|
| Yeroo deebii salphaa | Mallattoo tokkoof deebii duraan qophaa’e tokko kennuu | Qophaa’ummaa fi yeroo mallattoon dhufu murteessaa dha |
| Yeroo deebii filannoo | Mallattoo sanaaf deebii sirrii filachuu | Filannoon hojii dabalata |
| Go/no-go | Mallattoolee tokko tokkoof deebii kennuu, kanneen biroodhaaf immoo deebii dhowwuu | Of-to’annoo fi tarsiimoon murtii seenu |
| Dammaqinaan eeguu | Yeroo eeguu hin tilmaamamne irra deddeebi’amu keessatti qophaa’ummaa eeguu | Yeroo xiyyeeffannoon laafu fi jijjiiramni mul’ata |
Qorannoon beekamaan Hick filannoowwan deebii garaagaraa fayyadame. Barumsi isaa odeeffannoon gocha filachuuf barbaachisu murteessaa ta’uu isaati; hima herregaa tokkoon tapha hunda gara tapha biraatti jijjiiruu miti. 5
Qorannoowwan sagalee dhaga’uu fi waan arguu irratti godhamanillee ciminni mallattoo, meeshaan fi deebii kennuuf seerri kaa’ameen garaagarummaa qabu. Qorannoon barattootaa tokko haala qorannoo sana keessatti sagaleedhaaf deebiin saffisaa ta’uu argate; kun garuu qormaata mul’ataa hunda irraa yeroo murtaa’e tokko hir’isuun akka danda’amu hin mirkaneessu. 6
Akkaataa bu’aa gabaasnus barbaachisaa dha. Yaalii hunda keessaa isa saffisaa, giddugaleessi fi giddugaleessa tartiibaa gaaffilee adda addaa deebisu. Tilmaamni carraa tokko “qabxii koo isa gaarii” ol kaasu danda’a; yaaliiwwan baay’ee suuta ta’an immoo giddugaleessa jijjiiru. Bu’aa baay’ee adda ta’e hambisuun seera dursee ibsame irratti hundaa’uu qaba; bu’aan nama hin gammachiisne qofaan keessaa baasuun sirrii miti. 7
Umurii fi safartuuwwan: walbira qabuun madaalawaa ta’e kami?
Tarreewwan filataman kunneen Qorannoo 1, Gabatee 2 kan Woods fi hiriyoota isaa irraa, namoota hawaasa keessaa hirmaatan irratti fudhatamani. Gatiin yeroo deebii salphaa waan mul’atuun safarame, sirreeffama harkifannaa meeshaa qorannichaa duraa dha. “SD” garee umurii tokko keessatti namoota gidduu garaagarummaan hammam akka jiru agarsiisa. 1
| Umurii waggaadhaan | Hirmaattota | Yeroo giddugaleessaa galmaa’e, ms | SD, ms |
|---|---|---|---|
| 18–24 | 86 | 217.9 | 19.5 |
| 32–38 | 201 | 224.8 | 23.4 |
| 46–51 | 276 | 233.6 | 27.2 |
| 59–65 | 246 | 239.1 | 28.1 |
Gatiin kun odeeffannoo walbira qabuudha; meeshaa kee irratti sirreeffamee kan qophaa’e miti. Qorannoon sun yeroo mallattoon itti agarsiifamu, galmee deebii fi yaaliiwwan irra deddeebi’aman kan mataa isaa qaba ture. Qorannoon biraa yookaan bilbilli biraa gatii garaagaraa kennuu danda’a; kun immoo garaagarummaa baayoloojii uummata gidduu jiru jechuu miti. Qorannoowwan meeshaalee walbira qabanis haala kana hubachiisu. 8
Asitti jijjiirraa dhibbeentaa umurii irratti hundaa’e kan Helibrain uummata bakka bu’u hin maxxansinu. Yoo hojii tokko keessatti tarreen dorgomtootaa jiraate, qabxii kee dorgomtoota hirmaatanii fi haala bu’aa itti galmaa’e waliin walbira qaba; kun ofumaan safartuu uummataa miti.
02 / Haala isaa keessatti ilaali
Wanti irratti dhiibbaa qabu
Mallattooleen ragaa, “bu’aa kana irratti dhiibbaan jiraa?” jedhuuf deebii kennu. Guddina bu’aa murtaa’e waadaa hin galan. Yoo sadarkaan bu’uura ragaa Helibrain jiraate, ummanni fi bu’aan ittiin argame waliin ibsamu. “Hin sadarkaa’ofne” jechuun sadarkaan walqabatu hin jiru jechuudha; dhiibbaa hin qabu jechuu miti. Bu’aawwan umurii fi meeshaalee irratti argaman ragaa safartuu ti; sadarkaa yaalii miti.
Hirriba
Ragaa gaariiSadarkaa kuufame: hirriba guutumaan guutuutti dhabuu → yeroo dammaqinaan eeguu keessatti dogoggorawwan.
Hir’ina hirribaa guutuun yeroo dammaqinaan eeguu hammeessa jechuun ni danda’ama. Deebiiwwan suuta ta’anii fi yeroo xiyyeeffannoon laafu, deebii saffisaa tokko caalaa odeeffannoo kennu; ragaan keenya dhiibbaa akka jiru deeggarus, hammi isaa ifa miti. 9
Dhiphina
Yeroo deebii salphaaf sadarkaa hin kennamneBu’aan hojiiwwan raawwii olaanaa irratti argame yeroo deebii salphaa hin tilmaamu.
Dhiphinni adeemsa yaadaa garaagaraa karaa garaagaraatiin dhiibbaa irratti qaba. Dhiphinni guyyaa guyyaa yeroo deebii salphaa irratti harkifannaa murtaa’e uuma jedhuuf ragaa bu’uuraa walsimu hin qabnu. 10
Sochii qaamaa
Ragaan gahaan hin jiruSadarkaa kuufame: qorannoowwan sochii qaamaa garaagaraa keessatti hubannoo waliigalaa.
Sadarkaan waliigalaa sochii qaamaa fi hubannoo gidduu jiru Baay’ee gadi aanaadha. Hojii mul’ataa keenya irratti miliisekondii hammam akka dabalamu yookaan hir’atu, yeroo gabaabaa keessatti amanamummaadhaan hin mirkaneessu. 11
Umurii
Walbira qabuu umuriiSirna mul’ataa madaalame; gatiin yeroo galmaa’e olitti agarsiifame.
Gareewwan umuriin isaanii guddate keessatti deebiin giddugaleessaa suuta ta’e, akka fakkeenya qorannoo wabii keessatti mul’atutti. Kun walitti dhufeenya garee gidduu jiru malee, saffisa jijjiirama nama tokkoo yookaan qorannoo umurii miti. 1
Shaakala
Ragaa qorannoo irra deebiiBaratamummaa hojii fi amanamummaa qabxii.
Qabxiin qorannoo irra deebii fooyya’uun yeroo isaa fi seera deebii barachuu irraa dhufuu danda’a. Yaaliin irra deddeebi’amu baay’achuun yaalii tokko akka tasaa baay’ee saffisaa ta’uus ni dabala; yeroo walbira qabdu gabaasa hojii baramaa tokko fayyadami. 12
Meeshaalee
Ragaa yeroo safaruuDhiibbaa safartuu; qaama irratti tarkaanfii fudhachuu miti.
Meeshaalee agarsiisanii fi deebii galmeessan gidduutti harkifannaan garaagara. Yeroon haaromsa iskiriinii qofti harkifannaa guutuu sirreessuuf gahaa miti. 2
Wanti gara hojii biraatti darbu maali, maaltu hin darbu?
Mallattoo beekamaa irratti saffisuu bu’aa murtaa’e dha
Yeroo hojii tokkoo beekuun qophaa’ummaa fooyyessuu danda’a; mallattoo dursee tilmaamuun immoo bu’aa baay’ee saffisaa, sirrii hin taane uuma. Lamaan isaanii iyyuu fooyya’iinsa hubannoo waliigalaa jedhanii ibsuun sirrii miti. Qorannoo irra deebii haqa qabeessa ta’eef yeroo eeguu tilmaamamuu hin dandeenye fi seera qabxii kennuu wal fakkaataa ta’e eeguu qabda. 1
Himannoon leenjii bu’aa inni waadaa gale irratti madaalamuu qaba. Kaayyoo sirriitti rukutuun hojii kaayyoo irratti xiyyeeffachuu keessatti gargaara ta’a; garuu murtii konkolaataa yookaan ispoortii keessatti saffisuu isaa hin mirkaneessu. Qorannoowwan bal’aan leenjii sammuu irratti godhaman, deebii tokko shaakaluu irraa argame ofumaan gara dandeettiiwwan jireenya dhugaa adda fagoo ta’anitti akka darbu hin deeggaran. 13
Amanamummaan safartuu gaaffii fooyya’iinsa irraa adda. Yaalii dabalataan gochuun dogoggora safartuu tokko tokko hir’isuu danda’a; garuu qormaanni dheeraan dadhabbii yookaan xiyyeeffannoo laafuu fiduu danda’a. Sirni madaaluu filatamu saffisa deebii salphaa baramaa, dammaqinaan eeguu yookaan barachuu qorachuu kee irratti hundaa’a. Hojii gabaabaan keenya hojii qorachuuf carraa kenna malee qormaata nageenya mirkaneessu miti. 14 15
03 / Yaaliitii walbira qabi
Helibrain irratti yaali
Yeroo garaagaraa walbira qabuuf iskiriinii, mala galmee deebii fi harka wal fakkaataa fayyadami. Jijjiirama hiikuu kee dura, dhiibuu yeroo isaa dura ta’e akkamitti qabatamuu fi qabxiin akkamitti gabaafamuu isaa ilaali. Yaaliiwwan idilee kee illee galmeessi: yeroo hunda bu’aa saffisaa argachuuf carraaquun gaaffii deebifamu jijjiira.
Meeshaan yeroo guyyaa kun hubannoo kee qindeessuuf gargaara; karoora kaafeenii fi hirribaa immoo tilmaama ibsu malee dammaqina hin safaran. Qormaata gabaabaa fayyadamuun nama tokko konkolaataa oofuuf yookaan hojii nageenya murteessaa ta’e raawwachuuf mijataa ta’uu murteessuu hin qabu.
Qorannoowwanii fi taphoota
Qorannoo yeroo deebii
Mallattoo mul’atu tokkoo fi deebii tokko.
Qorannoo yeroo xiyyeeffannoo
Hojii mallattoo yeroo dheeraa eeguu keessatti qophaa’ummaa eeguu.
Qorannoo go/no-go
Deebii duraan qophaa’e dhowwuun dabalama.
Qorannoo hojii tokko irraa gara biraatti ce'uu
Seera deebii jijjiiramu dabalata.
Leenjisaa kaayyoo irratti xiyyeeffachuu
Mallattoo galmaa arguu, sochii fi sirrummaa walitti makuu.
Qorannoo saffisa cuqaasuu
Sochii harkaa irra deddeebi’amu; mala galmee deebii wal fakkaataa keessatti walbira qabi.
Meeshaalee fi shaakala
Yeroo deebii yeroo guyyaatiin
Haala wal fakkaataa keessatti waan irra deddeebi’anii hubatan qindeessi.
Shaakala kaayyoo
Hojii mul’ataa fi sochii harkaa walitti makame shaakali.
Karoora taphaa fi hirribaa
Yeroo hirribaa filatte irratti hundaa’uun tapha karoorfadhu.
Herregduu kaafeenii
Tilmaama yeroo qoradhu; sadarkaa dhiigaa yookaan qophaa’ummaa hin safaru.
Herregduu hir’ina hirribaa
Hirriba ati galchite irratti hundaa’uun tilmaama ilaali.
Karoora hirribaa hojii jijjiiramaa
Yeroo hojii jijjiiramaa irratti carraa hirribaa karoorfadhu.
Karoora garaagarummaa sa’aatii imalaa
Sagantaa imalaa qoradhu; wabii hojii gaarii akka ta’etti hin fudhatin.
Deebiiwwan walqabatan
- Yeroon deebii dhageettii yeroo deebii arguu caalaa saffisaa dhaa? →
- Yeroon xiyyeeffannoo namaa giddugaleessaan hammam dheerata? →
- Kaafiiniin yeroo deebii fooyyessaa? →
- Namoonni dhuguma hojiiwwan hedduu yeroo tokko hojjechuu danda'uu? →
- Boqonnaan gabaabaan xiyyeeffannoo fooyyessaa? →
- Yeroo wanti tokko nama addaan kute booda xiyyeeffannoo deebisuuf dhuguma daqiiqaa 23 fudhataa? →
- Maaliif yeroo deebii koo bilbila irratti kompiitara irratti caalaa suuta ta'a? →
- Yeroon deebii umurii wajjin akkamitti jijjiirama? →
- Qorannoo yeroo deebii amanamaa ta'uuf yaalii meeqatu barbaachisa? →
- Yeroon deebii namaa milisekondii 100 gadi ta'uu danda'aa? →
- Yeroon deebii salphaa fi yeroon deebii filannoo garaagarummaan isaanii maal? →
- Hirribni dhabamuun yeroo deebii hammam harkifsiisa? →
- Yeroon deebii gaariin maal? →
- Liphiinsi xiyyeeffannoo maalidha, yeroo hammamiif turas? →
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
200 miliisekondiin gaarii dhaa?
Hojii mul’ataa tokko keessatti saffisaa ta’uu danda’a; garuu hiikni isaa sirna qorannoo, meeshaa fi gabaasa qabxii irratti hundaa’a. Ulaagaan biraawzarii hundumaaf ta’u hin jiru. 2
Yeroo haaromsa iskiriinii koo irraa hir’isuu nan danda’aa?
Lakki. Yeroon haaromsa iskiriinii kutaa tokko qofa agarsiisaa fi deebii galmeessuu safaru keessaa isa tokko; irraa hir’isuun sirna guutuu hin madaalu. 8
Yaaliin koo isa saffisaan galmaa’e dandeettii koo dhugaa agarsiisaa?
Inni yaalii seera sanaan galmaa’e keessaa isa saffisaa agarsiisa. Hojii baramaa, garaagarummaan bu’aa, mallattoo dursee tilmaamuu fi deebii suuta ta’an gaaffilee adda addaa deebisu. 7
Wabiiwwan
Hidhamtoonni gara DOI isa jalqabaatti yookaan galmee maddaatti geessu. Walbira qabuun qorannoo hojiiwwan wabii keessatti caqasaman ibsa; garuu hojiiwwan biraawzariin keenya mirkaneessa jechuu miti.
- Woods et al. (2015). Factors influencing the latency of simple reaction time.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Petersen & Posner (2012). The Attention System of the Human Brain: 20 Years After.
- Woods et al. (2015). Age-related slowing of response selection and production in a visual choice reaction time task.
- Hick (1952). On the Rate of Gain of Information.
- Jain et al. (2015). A comparative study of visual and auditory reaction times on the basis of gender and physical activity levels of medical first year students.
- Ratcliff (1993). Methods for dealing with reaction time outliers..
- Bridges et al. (2020). The timing mega-study: comparing a range of experiment generators, both lab-based and online.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Scharfen et al. (2018). Retest effects in cognitive ability tests: A meta-analysis.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
- Basner et al. (2011). Maximizing Sensitivity of the Psychomotor Vigilance Test (PVT) to Sleep Loss.
- Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.