Ragaa fi lakkoofsota ijoo
| Yaada yeroo | Hiika | Daangaa |
|---|---|---|
| Kaayyoo jalqabaa | Wanta filatamuu ykn gabaafamuu qabu | Qajeelfamni hojii gahee isaa murteessa |
| Kaayyoo lammaffaa gara 200–500 ms booda | Yeroo baay'ee gabaasuun isaa rakkisa | Daangaa yaalii tilmaamaa |
| Kaayyoo itti aanu battalumatti | Qorannoowwan tokko tokko keessatti miidhaa xiqqaa agarsiisuu danda'a | Yeroon kun dhaabbataa ta'ee yeroo hunda xiyyeeffannoo cufuu miti |
Yaalii jalqabaa Raymond fi hiriyoonni isaa, akkasumas qorannoowwan boodaa, agarsiisa suuraa walitti aananii saffisaan dhiyaatan qoratu: wantoonni walitti aanan saffisaan mul'atu, kaayyoon immoo wantoota xiyyeeffannoo irraa maquun isaan gidduutti makama. Yeroon tilmaamame tartiiba agarsiisaa fi hirmaattonni maal akka hojjetan irratti hundaa'a. Tapha xiyyeeffannoo hunda keessatti yeroo safarama, sadarkaa sirrii ta'e miti. Raymond et al., 1992 Dux et al., 2009
Wanti lammaffaan guutumaan guutuutti hin mul'atuu?
Bu'aan amala irratti mul'atu haala murtaa'e keessatti gabaasa kaayyoo lammaffaa hir'achuu isaati. Yaad-rimeewwan filannoo, hubannoo dammaqaa, odeeffannoo yaadannoo hojii keessatti galchuu fi gufuuwwan kanaan walqabatan irratti garaagarummaa qabu. Qorannoowwan ragaa kana ilaalu; gabaasa hunda hafee tokkoon tokkoon isaa kufaatii miiraa jalqabaa tokkootti hin qixxeessan. Dux et al., 2009 Martens et al., 2009
Kanaaf sirrummaan gabaasaa, yeroo kaayyoo fi kaayyoo isa jalqabaa adda baasuuf dirqama ta'uun isaanii barbaachisoo dha. Qajeelfama ykn kaka'umsaa jijjiiruun bu'aa mul'atu jijjiiruu danda'a. Daangaan milisekondii hiika akka qabaatuuf hojii sun akkamitti akka qindaa'e beekuun barbaachisa. Raymond et al., 1992 Martens et al., 2009
Yaadannoon hojii ibsa keessatti akkamitti hirmaata?
Kaayyoo jalqabaa filachuun fi tursiisuun wanta itti aanu adeemsiisuu wajjin dorgomuu danda'a. Yaad-rimeewwan yaadannoo hojii kuusaa fi adeemsa to'annoo adda baasu; gama biraatiin, qorannoon Cowan haala murtaa'e keessatti dandeettii irratti mari'ata. Qabiyyeewwan kun ibsa qopheessuuf gargaaru; garuu daqiiqaan xiyyeeffannoo dandeettii yaadannoo waliigalaa nama tokkoo kallattiin safara jechuu miti. Baddeley, 2012 Cowan, 2001
Maal irratti hundaa'a?
Kun yeroo xiyyeeffannoo gabaabaa wajjin tokkoo?
Lakki. Kaayyoo yeroo walitti dhihoo jiran gabaasuun sekondii muraasa gadi keessatti rakkachuu fi daqiiqaa hedduuf hojii itti fufuu danda'uu adda dha. Qorannoon xiyyeeffannoo itti fufaa jijjiirama fi dogoggora yeroo keessatti ilaala; qorannoon daqiiqaa xiyyeeffannoo immoo gidduu-galoo taateewwan irratti jijjiirama godha. Lamaan isaanii xiyyeeffannoo jedhanii waamuun safartuun isaanii waljijjiiruu danda'a jechuu miti. Esterman et al., 2013 Dux et al., 2009
Qorannoon walitti qabaa hir'ina hirribaas dameewwan sammuu fi bu'aawwan adda addaa akkasuma addaan baasa. Hojii xiyyeeffannoo itti fufaa keessatti xiyyeeffannoon yeroo gabaabaaf hir'achuun ofumaan ibsa 200–500 ms kanaan hin ibsamu; kaayyoo saffisaa tokko dhabuu qofaanis hir'ina hirribaa ykn haala fayyaa tokko hin mirkaneessu. Lim et al., 2010
Umrii fi saalli safartuu dhuunfaa kennuu?
Qorannoowwan caqasaman bu'aa yaalii fi garaagarummaa qindaa'inoota qorannoo gidduu jiru ibsu; qajeelfama sadarkaa dhibbeentaa umurii-fi-saalaa irratti hundaa'e, qorannoo marsariitii irratti hunda'u hin ibsan. Kaayyoo muraasa dhabuu irratti hundaa'uun nama tokkoof umrii xiyyeeffannoo kennuun ragaa mirkanaa'aa maddaaleen kun hin dhiyeessine gaafata. Martens et al., 2009 Dux et al., 2009
Amanamummaan safartuu gaaffii biraati. Bu'aan walitti qabaa bal'aan waa'ee faallaa amanamummaa agarsiisu, bu'aan sammuu giddugaleessaan jabaataa ta'uun isaa garaagarummaa dhuunfaa tasgabbaa'aa safaruuf wabii akka hin taane ibsa. Agarsiisni gabaabaan ofumaan qorannoo dhibee ykn amala dhaabbataa miti. Hedge et al., 2017
Bu'aa kanaan maal gochuu dandeessa?
Namni tokko xiyyeeffachuuf yaalaa jiraatus, odeeffannoon yeroo baay'ee walitti dhihoo dhiyaatu maaliif darbuu akka danda'u hubachuuf itti fayyadami. Ragaan kun seera yeroo fageessuu jireenya guyyaa guyyaa keessatti nama hundaaf ta'u, sagantaa leenjii mirkanaa'aa, ykn tapha xiyyeeffannoo shaakaluun namoonni waliigalaan caalaatti ogeeyyii ta'u jedhu hin mirkaneessu. Kanaaf ragaa addaa gara hojii biraatti dabarsuu barbaachisa. Dux et al., 2009 Martens et al., 2009
Hojiiwwan odeeffannoo al-idileetti walbira qabuuf, saffisa tartiibaa, kaayyoo fi wantoota gabaasuu barbaachisan dhaabbataa godhi; qabxii deebii argachuuf qofa hin uuminii sirrummaa ilaali. Tapha xiyyeeffannoo gosa biraa hojii adda ta'e jedhanii ibsuu qabu. Raymond et al., 1992 Hedge et al., 2017
Qorannoo bilisaa kanaan walqabatu yaali
Qorannoo yeroo xiyyeeffannoo
Qorannoo yeroo xiyyeeffannoo yaali; deebii itti fufaa fi dogoggora qorachuuf si gargaara. Inni yaalii kaayyoo saffisaan walitti aananii dhiyaatan qoratu miti; kanaaf qabxiin isaa daangaa dhuunfaa kee kan 200–500 ms ta'e tilmaamuu hin danda'u. Qorannoon kun gama xiyyeeffannoo kanaan walqabatu ibsa, garuu safartuu adda ta'een.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Kun ija koo liphsuu kootiin dhufaa?
Maqaan kun bu'aa hojii keessatti kaayyoo suuraa saffisaan gabaasuu irratti mul'atu ibsa; ija qaamaan liphsuun dirqama miti. Dux et al., 2009
Namni hundi yeroo xiyyeeffannoo 500 ms qaba jechuu?
Lakki. Yeroon tilmaamame yaalii murtaa'e keessatti yeroo kaayyoon lama itti dhiyaataniidha; namni tokko hammam xiyyeeffachuu akka danda'u miti. Martens et al., 2009
Tapha xiyyeeffannoo idilee tokko isa safaruu danda'aa?
Hojii mijataa, yeroo kaayyoo fi dirqama gabaasaa barbaachisu qabu qofatu bu'aa kana qorachuu danda'a. Qabxiin xiyyeeffannoo itti fufaa safartuu biraati. Raymond et al., 1992 Esterman et al., 2013
Maddoota
- Dux et al. (2009). Liphiinsa xiyyeeffannoo: qorannoo ragaa fi yaad-rimeewwanii.
- Martens et al. (2009). Liphiinsa xiyyeeffannoo: darbe, ammaa fi fuuldura tuqaa jaamaa hubannoo miiraa keessatti.
- Raymond et al. (1992). Hojii RSVP keessatti adeemsa suuraa yeroo muraasaaf ukkaamsuu: daqiiqaa xiyyeeffannoo?.
- Baddeley (2012). Yaadannoo hojii: yaad-rimeewwan, moodeelota fi falmiiwwan.
- Cowan (2001). Lakkoofsi dinqisiisaan 4 yaadannoo yeroo gabaabaa keessatti: dandeettii kuusaa sammuu irra deebi'anii ilaalu.
- Esterman et al. (2013). Xiyyeeffannoo keessa jirtaa moo irraa maquu? Jijjiirama amala fi narvii yeroo xiyyeeffannoo itti fufaa hordofuu.
- Lim et al. (2010). Qorannoo walitti qabaa dhiibbaa hir'ina hirriba yeroo gabaabaa irratti jijjiiramoota sammuu.
- Hedge et al. (2017). Faallaa amanamummaa: hojiiwwan sammuu amanamoo ta'an garaagarummaa dhuunfaa amanamaa maaliif hin safarre.