Gara qabiyyeetti darbi

Dandeettii qabxii duuba jiru

Yaadannoo yeroo gabaabaa

Yaadannoon yeroo gabaabaa odeeffannoo yeroo itti fayyadamtu sammuu keessatti siif qopheessee eega: lakkoofsa shallaggii keessatti dabarsuu, hima hordofuu yookaan wanti tokko eessa akka ture haaromsuu. Qorannoon durii tokko haala daangeffamaa keessatti hammi yaadannoo gareewwan odeeffannoo 4tti dhiyaata jedha; kun daangaa lakkoofsota afurii nama hundaaf ta’u yookaan taphoota keenyaa irratti galma qabxii miti. 1

Guyyaa dhuma irratti gamaaggamame · Wabii 13

Qorannoowwanii fi meeshaalee ilaali ↓

01 / Hubadhu

Maal akka ta’e

Iddoo yeroo muraasaaf itti kuufattu, beekumsa duraanii kee gargaarsa godhatee

Lakkoofsa bilbilaa yeroo gabaabaaf yaadachuun kuusuu dha. Tartiiba isaa jijjiiruun, lakkoofsa biraa wajjin makuun yookaan lakkoofsa jalqabaa isaa bakka buusuun immoo to’annoo dabalata. Yaadannoon yeroo gabaabaa hojiiwwan kana deeggaruuf iddoo yeroo muraasaaf itti kuufattu dha. Beekumsi yeroo dheeraa jechoota, fakkeenyota fi tarsiimoo barataman siif dhiyeessa; kanaaf tartiibni tokko ogeessaaf nama jalqabu caalaa salphaa ta’uu danda’a. Hammi yaadannoo maal akka garee odeeffannoo hiika qabuutti lakkaa’amu irratti hundaa’a. 2

Ibsa salphaa sirna sammuu keessatti, neetworkiin fuulduraa fi cinaacha sammuu kaayyoo eeguufi xiyyeeffannoo qajeelchuuf gargaara; sirnoonni miiraa fi afaanii immoo wanta yaadamaa jiru bakka bu’uuf gargaartu. Sanduuqni yaadannoo yeroo gabaabaa jedhu tokko qofti hin jiru; qabxiin biraawzarii kees kutaan sammuu kam caalaatti hojjete akka hin himu. To’annoon hojii olaanaa fi yaadannoon yeroo gabaabaa walitti hidhata qabu; garuu hojii hundaaf maqaa wal jijjiiranii itti fayyadamu miti. 3

Helibrain karaa adda addaatiin garaagarummaa kana qorachuuf si gargaara. Qorannoon yaadannoo lakkoofsotaa tartiiba lakkoofsotaa irra deebitee akka himtu gaafata; n-back immoo wanti amma dhiyaate kan duraan dhiyaate wajjin wal fakkaataa akka ta’e gaafata; taphoonni mul’ataa fi tartiibaa immoo iddoowwan fayyadamu. Garaagarummaan kun tapha kamtu qabxii guddaa fakkaatu argamsiisa caalaa barbaachisaa dha. Tapha tokko irratti bu’aan gaariin argamu, tapha biraa irratti bu’aa giddugaleessaa wajjin jiraachuu danda’a; isaan keessaa tokko illee dogoggora jechuu miti. 4

Akkamitti akka safarru

Gosa hojiiQorattoonni maal gaafatuQabxiin maal irratti dabalataan hundaa’a
Tartiiba lakkoofsotaa fuulduraan himuuTartiiba sagaleedhaan dhaga’ame tartiiba isaatiin irra deebi’ii himiDhaga’uu, irra deddeebitee ofitti himuu, saffisa dhiyeessuu fi yeroo dhaabuu
Hamma yaadannoo hojii walmakaaGaaffilee gidduu jiran hiikaa wantoota yaadadhuKuusuu fi odeeffannoo irratti hojjechuu lamaan
N-backTokkoon tokkoon wantaa kan duraan dhiyaate tokko wajjin walbira qabiOdeeffannoo haaromsuu, adda baasuu fi murtii deebii kennuu
Jijjiirama mul’ataa adda baasuuTuutni wantoota yaadatame jijjiirameera moo hin jijjiiramne murteessiBaay’ina wantootaa, adda baafamuu mul’ataa fi tilmaamuu

Safartuuwwan kun walitti dhiyaatu, garuu yuunitii wal bakka bu’an miti. Hojiiwwan hamma yaadannoo walmakaa fi n-back garaagarummaa dhuunfaa keessaa kutaa tokko qofa qoodu. Sadarkaa n-back olaanaa hamma lakkoofsota yaadannoo jechuun waamuun, yookaan gara IQtti jijjiiruun ragaa mirkaneessaa barbaachisu dhiisa. 4

Taphi keenya yaadannoo lakkoofsotaa mul’ataan kan Woods fi hiriyoonni isaa qorannoo lakkoofsota sagaleedhaan dhiyaatan irratti fayyadaman miti. Qorannoon isaanii hamma yaadannoo olaanaa, deebii sirrii waliigalaa fi safartuu giddugaleessaa ofumaan madaqsuun, hojii gosa tokko keessatti illee deebii garaagaraa akka kennan agarsiisa. Seera hojii fi mala qabxii bu’aa wajjin walqabsiisi. 5

Umurii fi safartuuwwan: walbira qabuun madaalawaa ta’e kami?

Gabateen armaan gadii qabxiiwwan hamma yaadannoo lakkoofsotaa irratti madaalaman Ye fi hiriyoota isaa irraa fudhate; lakkoofsa dijitii miti. Madaalliin kun hirmaattota 723 hunda irratti ijaarame; giddugaleessi 10, garaagarummaan istaandaardii immoo 3 ture. Giddugaleessoonni garee umurii kun umurii tokkoon tokkoon isaatiif addatti hin madaalamne. Hirmaattoonni umuriin isaanii 18–59 ta’ee Afaan Mandariin dubbisan turan. 6

Umurii waggaanGiddugaleessa qabxii madaalameGaraagarummaa istaandaardii
18–2911.222.87
30–399.892.92
40–499.132.77
50–598.932.84

Maddi: gabatee garee umurii barrichaa, kutaa A. Barnoonni fi mala hojii lakkoofsota yaadachuu fayyadame barbaachisaa dha. Lakkoofsi tokko illee dhibbeentaa Helibrain irraa argamu miti. Qorannoon interneetii biraa, hojiiwwan yaadannoo yeroo gabaabaa umrii 30tti olka’u argate; kun hojii filatamee fi hirmaattonni garaagarummaa xurree umurii irratti akka fidu agarsiisa. Kun walbira qabuu gareewwanii dha; gara fuulduraa nama tokkoo tilmaamuu miti. 7

02 / Haala isaa keessatti ilaali

Wanti irratti dhiibbaa qabu

Mallattooleen ragaa, “bu’aa kana irratti dhiibbaan jiraa?” jedhuuf deebii kennu. Guddina bu’aa murtaa’e waadaa hin galan. Yoo sadarkaan bu’uura ragaa Helibrain jiraate, ummanni fi bu’aan ittiin argame waliin ibsamu. “Hin sadarkaa’ofne” jechuun sadarkaan walqabatu hin jiru jechuudha; dhiibbaa hin qabu jechuu miti. Bu’aawwan umurii fi meeshaalee irratti argaman ragaa safartuu ti; sadarkaa yaalii miti.

Hirriba

Ragaa gaarii

Sadarkaa galmaa’e: hir’ina hirriba guutuu → sirrii ta’uu yaadannoo yeroo gabaabaa; irra caalaa ga’eessota fayyaa qaban.

Hirriba guutummaatti dhabuu booda hojii yaadannoo yeroo gabaabaa miidhamuu danda’a. Sadarkaan ragaa jiru giddugaleessa dha; halkan gabaabaa tokko booda qabxiin kee hammam akka jijjiiramu hin ibsu. 8

Dhiphina

Ragaa muraasa

Sadarkaa galmaa’e: dhiphina yeroodhaaf dhufu → yaadannoo yeroo gabaabaa.

Dhiphinni laaboraatorii yeroo muraasaaf uumamu, keessumaa hojii ulfaataa keessatti, yaadannoo yeroo gabaabaa laaffisuu danda’a. Sadarkaan ragaa kanaan walqabatu gadi aanaa dha; bu’aan isaa wanta dhiphina uumuufi yeroo hojii irratti hundaa’a. 9

Sochii qaamaa

Ragaan gahaan hin jiru

Sadarkaa galmaa’e: sochii qaamaa waliigalaa walitti qabame → beekumsa waliigalaa.

Tilmaamni keenya sochii qaamaa waliigalaa irratti qabu amantaa baay’ee gadi aanaa qaba. Namni fayyaa qabu tokko yaadannoo yeroo gabaabaa irratti bu’aa tilmaamamuu danda’u akka argatu yookaan qorannoon sochii qaamaa keenya akka qorannoo yaalii ta’e hin mirkaneessu. 10

Umurii

Walbira qabuu umurii

Bu’aa safartuu; sadarkaa gidduu seensaa miti.

Hirmaattota, qabxii fi demogiraafii barbaachisaa ta’an wajjin wal fakkaatu fayyadami. Gabateen umurii as jiru ragaa haala ibsu dha; namni hundi hamma murtaa’e dhaba seera jedhu miti. 6

Shaakala

Ragaan gahaan hin jiru

Sadarkaa galmaa’e: leenjii yaadannoo yeroo gabaabaa irraa gara hojiiwwan yaadannoo yeroo gabaabaa biroo dabarsuu.

Fooyya’iinsi hojii leenjifame irratti argamu, gara hojii biraatti dabarsuu irraa adda. Sadarkaan dabarsuu dhihoo baay’ee gadi aanaa dha; tarsiimoon baratameefi wantoonni irra deddeebi’anii dhiyaatan qabxii taphaa ol kaasuu danda’u, fooyya’iinsa bal’aa malee. 11

Meeshaalee dijitaalaa

Ragaa yeroo safaruu

Bu’aa safartuu; sadarkaa yaala miti.

Dhiyeessiin iskiriinii fi yeroo galchaa deebii meeshaalee irratti garaagarummaa qabaachuu danda’a. Yeroo dhiyeessuu yookaan saffisni deebii bu’aa keessatti hirmaatu, walgahii irra deddeebi’amuuf meeshaa fi haala itti fayyadama tokko fayyadami. 12

Wanti gara hojii biraatti darbu maali, maaltu hin darbu?

Fooyya’iinsi gara hojii kamitti akka ga’u ilaali

Hojii shaakaluu isa sana irratti dandeettii kee fooyyessuu danda’a. Gaaffiin ulfaataan immoo fooyya’iinsi sun hojiiwwan hin baratamne, adeemsa wal fakkaatu fayyadaman irratti mul’ataa laata jedhu. Qorannoowwan leenjii n-back garaagarummaa sadarkaa agarsiisu: jijjiiramni bu’aa, bu’aan leenjii wajjin hammam akka wal fakkaatu irratti hundaa’a. Sadarkaan taphaa olka’e dandeettii sammuu waliigalaa guddate jechuu hin dandeessu. 11

Dabarsi fagoon jechuun fooyya’iinsa bu’aa leenjii irraa fagoo ta’e keessatti mul’atu dha; fakkeenyaaf hubannoo waliigalaa, milkaa’ina barnootaa yookaan hojii guyyaa guyyaa. Qorannoon walitti qabaa guddaan leenjii yaadannoo yeroo gabaabaa irratti geggeeffame, faayidaa bal’aa dabarsa fagoo mirkanaa’aa hin arganne. Kanaaf taphoonni Helibrain shaakalaafi hojii irratti bu’aa ilaaluuf carraa kennu; hubannoo waliigalaa ol kaasuuf mala akka ta’an hin dhiyeessinu. 13

Garaagarummaan hojii irra ooluu danda’u, dandeettii kee jijjiiruu fi hojii irraa si eegamu salphisuu gidduu jira. Yaadannoo barreeffame, diyaagiraamii yookaan shallaggii giddugaleessaa barreessuun wanta sammuu keessatti qabattee turuu qabdu hir’isuu danda’a. Kun gargaarsa alaa fayyadamuun gaarii ta’uu dha; hamma yaadannoo jijjiire jechuu miti. Meeshaaleen keenya kaartaa yaadaa fi karoora barnootaa hojii qindeessuuf si gargaaru; faayidaan isaanii hojii sana irratti madaalamuu qaba.

03 / Yaaliitii walbira qabi

Helibrain irratti yaali

Jalqaba hojii kuusuu tokkoofi hojii odeeffannoo haaromsuu tokko yaali; achiis ibsa isaanii adda addaa dubbisi. Galchi kee maal akka ture, sagalee ol kaastee irra deddeebitee ofitti himte moo wantoota gareetti qoodde, akkasumas hojii sana duraan beekte moo hin beekne barreessi. Qabxiin ‘yeroo hunda caalu’ yaalii hedduu booda argamu, qabxii yeroo jalqabaaf taphatte argamu irraa gaaffii adda ta’e deebisa.

Kaardiiwwan armaan gadii shaakala hojii kallattiifi meeshaalee odeeffannoo qindeessuuf gargaaran adda baasu. Isaan dhibbeentaa yaadannoo yeroo gabaabaa walitti makame hin qaban. Walbira qabuu dhuunfaa yoo barbaadde, haala taphannaa wal fakkaatu eegi; yaalii tokko qofa caalaa walgahiiwwan hedduu keessatti mul’ata jiru ilaali.

Qorannoowwanii fi taphoota

Meeshaalee fi shaakala

Deebiiwwan walqabatan

Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman

Yaadannoon yeroo gabaabaa yaadannoo yeroo gabaabaa wajjin tokko dhaa?

Waliin walitti dhufeenya qabu. Kuusaan yeroo gabaabaa wanta yeroo muraasaaf siif qopheessee eega; hojiiwwan yaadannoo yeroo gabaabaa immoo yeroo baay’ee odeeffannoo haaromsuu yookaan irratti hojjechuu dabalatu. Garaagarummaan isaanii akkamitti hojii hiikamu irratti hundaa’a. 2

Lakkoofsa 7 yaadachuun qabxii yaadannoo yeroo gabaabaa baramaa dhaa?

Hamma lakkoofsa yaadachuu dhiyeessii fi mala qabxii irratti hundaa’a. Tartiiba lakkoofsotaa 7 beekamaa ta’eefi gareewwan odeeffannoo 7 hin beekamne yaadachuun yaadannoo irratti gaaffii wal fakkaatu hin kaa’an. 5

Sadarkaan n-back ol’aanaan IQ ol’aanaa jechuu dhaa?

Lakki. Sadarkaa n-back tokko irraa gara IQtti jijjiiruun ragaan mirkanaa’e hin jiru. Ragaan leenjii yaadannoo yeroo gabaabaa, hubannoo waliigalaa bal’inaan akka fooyya’u hin mirkaneessu. 13

Wabiiwwan

Hidhamtoonni gara DOI isa jalqabaatti yookaan galmee maddaatti geessu. Walbira qabuun qorannoo hojiiwwan wabii keessatti caqasaman ibsa; garuu hojiiwwan biraawzariin keenya mirkaneessa jechuu miti.

  1. Cowan (2001). The magical number 4 in short-term memory: A reconsideration of mental storage capacity.
  2. Conway et al. (2005). Working memory span tasks: A methodological review and user’s guide.
  3. Diamond (2012). Executive Functions.
  4. Redick et al. (2013). Complex span and n-back measures of working memory: A meta-analysis.
  5. Woods et al. (2010). Improving digit span assessment of short-term verbal memory.
  6. Ye et al. (2022). The Chinese Brief Cognitive Test: Normative Data Stratified by Gender, Age and Education.
  7. Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
  8. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  9. Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
  10. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  11. Soveri et al. (2017). Working memory training revisited: A multi-level meta-analysis of n-back training studies.
  12. Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
  13. Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.