Ragaa fi lakkoofsota ijoo
| Walbira qabuu xiinxala qorannoowwan hedduu keessatti | Jijjiirama giddugaleessaa istaandaardii | Giddugaleessa amantaa 95% |
|---|---|---|
| Qorannoo jalqabaa irraa gara isa lammaffaatti | 0.327 | 0.278 to 0.375 |
| Qorannoo jalqabaa irraa gara isa sadaffaatti | 0.495 | 0.406 to 0.585 |
| Qorannoo jalqabaa irraa gara isa arfaffaatti | 0.516 | 0.401 to 0.631 |
Kun bu'aa Gabatee 2 ti. Walbira qabni jalqabaa qorannoowwan 122 fi hirmaattota 153,185 of keessatti qabate; walbira qabniwwan itti aanan gareewwan xiqqoo irratti hundaa'an. Isaan kun akka jijjiirama barachuu garee tokkoo qofaatti ilaalamuu ykn daangaa malee gara fuulduraatti tilmaamamuu hin qaban. Bu'aan kun qorannoowwan yaada adda addaa safaran keessatti jijjiirama giddugaleessaa istaandaardii ti; gabaasa IQ kee itti aanuuf tilmaama kallattii miti. Scharfen et al., 2018
Qorannoo irra deebi'anii fudhachuun maaltu fooyya'uu danda'a?
Qajeelfama hubachuu, bifa gaaffilee, tooftaalee fi haala qorannoon itti kennamu beekuun bu'aa irratti dhiibbaa qabaachuu danda'a. Gamaaggamni qorannoo irra deebi'anii fudhachuu sababoota bu'aa jijjiiran ilaala, sababni isaas hammi bu'aa adeemsa qorannoo fi yeroo gidduu jiru irratti hundaa'a. Bu'aan lammaffaa fooyya'aan adeemsi kam akka jijjiirame adda hin baasu, akkasumas dandeettiin sammuu waliigalaa dabale hin mirkaneessu. Scharfen et al., 2018
Gaaffileen maatriksii kana ibsu: isaan furuun seerota argachuu fi walitti qindeessuu gaafata. Maatii hojii tokko beekuun ykn gaaffii tokko yaadachuun wanta yeroo itti aanu safaramu jijjiiruu danda'a. Xiinxalli adeemsa yaaduu Carpenter fi hiriyoota isaa gaaffilee yaaduu kana irratti xiyyeeffata; gamaaggamni Raven ammoo barbaachisummaa ulaagaa madaallii sirrii ta'e ibsa. Carpenter et al., 1990 Raven, 2000
Sirreeffama shaakalaaf murtaa'e tokko hir'isuu nan danda'aa?
Lafa bu'aa waliigalaa irraa sirreeffama dhuunfaa nama hundaaf ta'u argachuun hin danda'amu. Giddugaleessa garee tokko nama tokko irratti fayyadamuun garaagarummaa qorannoowwan, wanta duraan saaxilame fi haala irra deebi'anii qoramuu gidduu jiru hin ilaalu. Qajeelfamni itti fayyadama qorannoo, meeshaa qorannoo fi kaayyoo dhugaaf hiika kennuu gaafata; qabxii murtaa'e ofiin hir'isuun sirrii ta'uu hin mirkaneessu. International Test Commission, 2001
Maal irratti hundaa'a?
Bu'aa gara qabxii IQtti jijjiiruun maaliif balaa qaba?
Bu'aa istaandaardii 15n baay'isuun salphaa fakkaachuu danda'a; garuu qorannoon kun bu'aawwan yaadaa adda addaa walitti qaba, akkasumas mala istaandaardii mataa isaa fayyadama. Aadaan IQ giddugaleessa 100 fi SD-15 fayyadamu, garuu kun bu'aan qorannoo hunda keessatti argamu hundi jijjiirama qabxii IQ dhuunfaa walqixa ta'a jechuu miti. Bu'aa safartuu jiru akkuma jirutti eeguun, daballii sirrii fakkaatu hin uuminaa. Scharfen et al., 2018 Neisser et al., 1996
Gabaasni qabxii qorannoo beekamtuus shakkii safartuu of keessaa qaba. Garaagarummaan gatiiwwan lama gabaafaman seera qorannoo, yeroo qorannoowwan gidduu jiru fi odeeffannoo giddugaleessa amantaa qorannichaa irratti hundaa'ee hiikamuu qaba; maqaa qabxiiwwanii qofa walbira qabuun hin ta'u. Pearson, 2020
Qabxiin tasgabbaa'aan rakkoo kana furaa?
Amanamummaa safartuu fi shaakalli dhimma adda addaa ti. Hojii tokko jijjiirama irra deebi'anii qoramuu irratti wal-fakkaataa ta'e qabaachuu danda'a, sadarkaa namoota dhuunfaa ammoo eeguu danda'a; yookaan bu'aan giddugaleessaa isaa amanamaa ta'us garaagarummaan dhuunfaa sirriitti hin safaramne ta'uu danda'a. Barreeffamoonni waa'ee wal-faallaa amanamummaa kun amaloonni safartuu kun addaan mirkanaa'uu akka qaban yaadachiisu. Hedge et al., 2017
Qorannoon yaada bal'aanis qaamolee raawwii adda addaa addaan baasa. Gaaffileen maatriksii nama duraan beeku wantoota yaaduu keessaa hunda hin madaalan; kanaaf hojii tokko irratti fooyya'uun yaadannoo, dandeettii dubbii fi yaaduu keessatti jijjiirama walqixa ta'e mirkaneessuu hin danda'u. Hampshire et al., 2012
Adeemsa fooyya'uu hordofuuf maaltu sirrii ta'a?
Wanta duraan qorannoo irratti hirmaatte, bifa qorannoo fi yeroo qorannoowwan gidduu jiru galmeessi. Madaallii bu'aa guddaa qabuuf seera irra deebi'anii qoruu nama qorannoo kennuu hordofi. Taphoota salphaadhaaf, fooyya'iinsa akka fooyya'iinsa hojiiwwan sana irratti argametti ibsi; wanta irra deddeebi'ame ykn yaadatame ammoo wanta haaraa irraa adda baasi. Kun dandeettii faayidaa qabu fooyya'uu isaa eega, garuu ragaan sun waan mirkaneessu olitti hin dubbatu. International Test Commission, 2001 Scharfen et al., 2018
IQ umurii irratti hundaa'uun gareewwan umurii keessatti giddugaleessa 100 qaba; irra deebi'anii qoramuun aadaa kana hin jijjiiru. Gaaffiin jiru qabxiin haaraan tokko haala itti kennametti dandeettii yaadame sirriitti bakka bu'uu isaa dha. Neisser et al., 1996 Pearson, 2020
Qorannoo bilisaa kanaan walqabatu yaali
Qorannoo akkaataa IQ
Yoo qorannoowwan akkaataa IQ yaaluuf barbaadde, yaali; bu'aawwan walbira qabuuf yaaliiwwan duraan goote galmeessi. Wanti yeroo baay'ee irra deebi'amee siif dhiyaatu bu'aa hiikuuf ilaalamuu qaba. Qabxiin taphaa ol ka'uun beekumsi waliigalaa kee dabale jechuu miti.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Qabxii IQ meeqa nan dabala?
Jijjiiramni istaandaardii waliigalaa nama dhuunfaaf qabxii IQ murtaa'e tokko waadaa hin galu. Qorannoowwanii fi haalawwan irra deebi'anii qoramuu garaagara. Scharfen et al., 2018
Daballiin kun bara baraan itti fufaa?
Tilmaamni qorannoo yeroo itti aanu irratti argame gareewwan xiqqoo irratti hundaa'a; daballiin kun daangaa malee itti fufa jedhanii tilmaamuuf hin hayyamu. Scharfen et al., 2018
Deebii yaadachuun walbira qabuu sirrii ta'uu dhabsiisaa?
Kun qabxiin yeroo itti aanu wanta hin beekamne furuu kee irratti maal agarsiisuu akka danda'u jijjiira. Hiikni bu'aa wanti qorannoo irratti duraan siif dhiyaate fi kaayyoon qorannoo irratti hundaa'uu qaba. International Test Commission, 2001
Maddoota
- Neisser et al. (1996). Beekumsa sammuu: waan beekamuu fi waan hin beekamne..
- Pearson (2020). Gabaasa Hiika WISC-V: Waa'ee Qabxiilee.
- International Test Commission (2001). Qajeelfamoota Idil-addunyaa Itti Fayyadama Qorannoo.
- Raven (2000). Maatriksii Tarkaanfataa Raven: Jijjiirama fi Tasgabbii Aadaa fi Yeroo Keessatti.
- Carpenter et al. (1990). Qorannoon sammuu tokko maal safara: ibsa yaadaa waa'ee adeemsa qormaata Maatriksii Tarkaanfataa Raven.
- Hampshire et al. (2012). Sammuu namaa qaamolee adda addaatti qooduu.
- Scharfen et al. (2018). Bu'aa qorannoo irra deebi'anii fudhachuu qorannoowwan dandeettii yaaduu keessatti: Xiinxala qorannoowwan hedduu.
- Hedge et al. (2017). Wal-faallaa amanamummaa: Sababni hojiiwwan yaaduu amanamoo ta'an garaagarummaa dhuunfaa amanamaa hin agarsiisne.