Ragaa fi lakkoofsota ijoo
| Fakkeenya | Maal jijjiirama | Maal irraa hin hubatamu |
|---|---|---|
| Lakkoofsota dijiitii 12 garee 3 qabu 4tti qindeessuu | Bakka bu’iinsi gareetti qindaa’a | Namni hundi tartiiba sana yaadachuu danda’a |
| Bifa beekamaa ta’e adda baasuu | Beekumsi duraan jiru ba’aa lakkoofsota yaadannoo keessatti galmeessuu hir’isuu danda’a | Mallattoon hundi iddoo of danda’e qabata |
| Haala shaakala cimaa 7 irraa gara 79tti | Lakkoofsota dijiitii baay’ee shaakalanii yaadachuu | Dandeettii yaadannoo hojii waliigalaa wantoota 79 qabachuu |
Tarreen jalqabaa fakkeenya qindoominaati; dandeettii safarame miti. Tarreen sadaffaan haala shaakala cimaa qorannoo jalqabaati. Qorannoo sana keessatti hirmaataan yeroo fiigichaa beekuu fi caasaa yaadannoo keessaa baasuu qindaa’e fayyadame. Meeshaan yommuu dubbifamu gara dubbifamtootaatti jijjiirame dabarsi akka hin jirre waraqaan qorannoo sun gabaasa; kun bu’aa lakkoofsota dijiitii nama ajaa’ibsiisu sana hiikuuf murteessaadha. Ericsson et al., 1980
Gareen yaadannoo tokko maal jechuudha?
Gareen yaadannoo tokko kutaa odeeffannoo yaadannoo keessatti galmaa’edha; lakkoofsa murtaa’aa qubee ijaan mul’atan qabaachuu qaba jechuu miti. Faayidaan isaa beekumsa barataan duraan qabuun fi akka tartiibni itti qindaa’een murtaa’a. Yaad-rimeen Miller waa’ee odeeffannoo haaraa bifa biraatti galchuu, akkasumas hojii Mathy fi Feldman waa’ee cuunfaa, caasaan maalif lakkoofsa wantoota qofa irratti hundaa’e dogoggorsuu akka danda’u agarsiisu. Miller, 1956 Mathy et al., 2012
Ibsi Cowan dandeettii xiqqaa qabu, irra-deebiin yaadachuu fi beekumsi yeroo dheeraa haala akkamii keessatti daangeffamu akka ilaala. Namni tapha lakkoofsota dijiitii idilee keessatti garee hiika qaban fayyadamu haalawwan daangeffamoo sana keessa hojjechaa jira jechuu miti. Yuunitii fi adeemsi hayyamamu waan adda ta’aniif bu’aawwan lamaan walfaallessuu hin qaban. Cowan, 2001
Qindeessuun irra-deebiin yaadachuu wajjin tokko dhaa?
Irra-deebiin yaadachuu odeeffannoo hojii irra tursiisa; qindeessuun immoo akka odeeffannoon bakka buufamuu ykn qindaa’u jijjiira. Lamaan waliin hojjechuu danda’u, garuu adeemsa tokko miti. Yaad-rimeen yaadannoo hojii odeeffannoo yeroo gabaabaaf qabachuu adeemsa to’annoo biroo fi gumaacha beekumsa yeroo dheeraa irraa adda baasa. Baddeley, 2012
Maal irratti hundaa'a?
Fooyya’iinsa hammamii eeguu qabda?
Bu’aan 7 irraa gara 79tti ol ka’e haala shaakala baay’ee cimaa ta’e tokko qofa; bu’aa yaalii giddugaleessaa ykn sagantaa shaakala nama hundumaatiif ta’u miti. Qindoominni baratame qabxii hojii tokkoo baay’ee jijjiiruu akka danda’u agarsiisa; garuu namni tokko dhuma irratti lakkoofsa hammam yaadachuu akka danda’u tilmaamuuf ragaa xiqqaa kenna. Bu’aan gara hojiiwwan biroo akka hin dabarsamne argame galmee sanaan walqixa barbaachisaadha. Ericsson et al., 1980
Qabxiin lakkoofsa yaadachuu maxxanfame seera dhaabuu irratti hundaa’a. Qorannoo dhageettii bal’aa keessatti, lakkoofsi ol’aanaan galmaa’e fi lakkoofsi yaadachuu aadaa hirmaattota waluma isaanii keessatti giddugaleessa adda adda kennan. Kanaaf tooftaalee walbira qabnu keessatti dhiyeessii fi madaalliin wal-fakkaachuu qabu; milkaa’ina yeroo tokkoo dheeraa fi bu’aa jalqabaa karaa biraatiin safarame walitti makuu hin qabu. Woods et al., 2010
Maal yaaluun sirrii dha?
Walqabsiisa odeeffannoo salphaa keessatti, lakkoofsota gareetti qindeessuu fi dhiisuu kee murteessi; yoo tooftaa haaraa fudhatte, fiigicha wal-fakkaataa keessatti tooftaa tokko fayyadami, jijjiirama galmeessi. Qorannoon cuunfaa caasaan gahee akka qabu deeggara; garuu hamma garee tokko namni hundi fayyadamu hin mirkaneessu, akkasumas yaad-rimeen yaadannoo tokko tartiiba hundaaf akka gargaaru hin wabii kennu. Mathy et al., 2012
Tooftaan tokko fakkeenya duraan yaadatame caalaa akka waliigala ta’u madaaluuf meeshaa hin baratamne fayyadami. Qorannoon mala yaadannoo safaruu adeemsa madaallii wanta safaramaa jiru waliin walsimsiisuu barbaachisaa ta’uu ibsa. Dandeettiin baratame faayidaa qaba; garuu dandeettii sana jedhamee ibsamuu qaba malee, dabala dandeettii waliigalaa jedhamee moggaafamuu hin qabu. Conway et al., 2005
Dhumarratti, qabxii lakkoofsota dijiitii gareetti qindaa’anii irraa gara sadarkaa n-back ykn IQtti jijjiiruuf mala mirkanaa’e hin jiru. Xiinxalli walitti qabaa hojiiwwan span fi n-back walbira qabu, hojiiwwan maqaa yaadannoo hojii jedhu waliin qoodatan illee wal-jijjiiranii fayyadamuu akka hin dandeenye agarsiisa. Redick et al., 2013
Qorannoo bilisaa kanaan walqabatu yaali
Qorannoo yaadannoo lakkoofsotaa
Qorannoo yaadannoo lakkoofsotaa yaaliitii tooftaa ittiin lakkoofsota gareetti qindeessitu galmeessi. Yoo tooftaalee walbira qabdu, agarsiisni fi seerri qabxii shallaguu wal-fakkaataa haa ta’u. Qabxiin ol’aanaan haalawwan sana keessatti yaadachuu fooyya’aa ta’uu agarsiisa; dabala waliigalaa dandeettii sammuu hin mirkaneessu.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Gareen lakkoofsa iddoo yaadannoo dabalaa?
Gareen odeeffannoon tokko bakka bu’u jijjiiruu danda’a. Ragaan garuu lakkoofsi iddoo waliigalaa murtaa’e walqixa akka dabalu hin gaafatu. Cowan, 2001 Mathy et al., 2012
Lakkoofsota dijiitii 79 gahuu nan danda’aa?
Bu’aan jalqabaa hirmaataa tokko cimaa shaakale irratti argame; bu’aa namoota baay’ee irraa eegamu ykn waadaa miti. Ericsson et al., 1980
Lakkoofsotni beekamoon salphaa fakkaatan maaliif?
Beekumsi duraan jiru tartiiba odeeffannoo bifa haaraatti galchuu fi yaadannoo keessaa baasuuf gargaaruu danda’a. Qorannoon garee yaadannoo qaama kana qorata. Miller, 1956 Mathy et al., 2012
Maddoota
- Woods et al. (2010). Madaallii lakkoofsa yaadachuu yaadannoo jechootaa yeroo gabaabaa fooyyessuu.
- Cowan (2001). Lakkoofsi ajaa’ibaa 4 yaadannoo yeroo gabaabaa keessatti: Dandeettii kuusaa sammuu irra deebi’anii ilaaluu.
- Miller (1956). Lakkoofsi ajaa’ibaa torba, dabalataan ykn hir’inaan lama: Daangaa dandeettii odeeffannoo qindeessuu keenyaa.
- Baddeley (2012). Yaadannoo Hojii: Yaad-rimeewwan, moodeelota fi falmiiwwan.
- Conway et al. (2005). Hojiiwwan span yaadannoo hojii: Irra deebi’anii ilaaluu malaa fi qajeelfama fayyadamaa.
- Redick et al. (2013). Safartuuwwan yaadannoo hojii span walxaxaa fi n-back: Xiinxala walitti qabaa.
- Ericsson et al. (1980). Dandeettii Yaadannoo Argachuu.
- Mathy et al. (2012). Lakkoofsa ajaa’ibaa keessatti maal ajaa’ibaa dha? Garee yaadannoo fi cuunfaa odeeffannoo yaadannoo yeroo gabaabaa keessatti.