Gara qabiyyeetti darbi

Dandeettii qabxii duuba jiru

Hubannoo: dhageettii, halluu fi yeroo

Hubannoon mallattoolee miiraa gara odeeffannoo itti fayyadamuu dandeessutti jijjiira; hubannoo yeroo irratti xiyyeeffannoo, yaadannoo fi gochi qaamaas dhiibbaa qabu. Qorannoon halluu adda baasu namoota 216 umurii 15–79 qaban irratti gaggeeffame, qormaata to’atame keessatti garaagarummaa umurii wajjin walqabatu argate; garuu safartuuwwan sun halluu iskiriinii idilee madaaluu hin danda’an. 1

Guyyaa dhuma irratti gamaaggamame · Wabii 14

Qorannoowwanii fi meeshaalee ilaali ↓

01 / Hubadhu

Maal akka ta’e

Mallattoo arguu, adda baasuu fi hiikuu

Sagaleen jiraachuu isaa dhaga’uu, sagaleewwan lama keessaa kamtu ol’aanaa akka ta’e murteessuu fi sagalee jeequ gidduutti dubbii hubachuun hojii adda addaa dha. Dandeettii miirri hammam akka kaka’u, xiyyeeffannoo, gosoota barataman fi yaadannoo karaa adda addaatiin fayyadamu. Namni tokko garaagarummaa olka’iinsa sagalee irratti rakkachuu danda’a; kun garuu sagalee hunda dhaga’uu dadhabeera jechuu miti. Qorannoon muuziqaa dhalootaan adda baasuu dadhabuu, dandeettii muuziqaa dhaggeeffachuu fi dhaggeeffannaa waliigalaa addaan baasa. 2 3

Halluu adda baasuun garaagarummaa halluu gidduu jiru hubachuu ilaala; daangaa magariisaa fi cuquliisaa gidduu jiru maqaa moggaasuun immoo gosoota afaanii of keessaa qaba. Hojii keenya halluu tartiibaan kaa’uu fi daangaa halluu murteessuu gaaffilee adda addaa gaafatu. Bu’aan isaanii wanti iskiriiniin dhugaan agarsiisu irratti hundaa’a; hojii iskiriinii, ofumaan ulaagaalee meeshaa kilinikaa sirreeffame irraa hin argatu. 1

Ibsi salphifame waa’ee sammuutii karaa miiraa addaa fi bakka bu’umsa korteksii, xiyyeeffannoo fi yaadannoo wajjin walqunnamu of keessaa qaba. Murtiin yeroo irratti kennamu dabalataan sirnoota taateewwanii fi sochiiwwan dursee tilmaamanii qindeessan fayyadama. Rukuttaa dhaga’uu fi isatti rukutuun hariiroo hojii miiraa fi sochii qaamaa ti; sa’aatii keessaa tokko qofa kallattiin safaru miti. 4 5

Sochiiwwan Helibrain kan dhageettii, muuziqaan gurra qorachuu, halluu fi yeroo, bu’aawwan isaanii addaan baasuuf qophaa’an. Safartuun waliigalaa “IQ hubannoo” jedhu tokkoo fi tokkoo isaanii irraa shallagamuu hin danda’u.

Akkamitti akka safarru

Gosa hojiiBu’aan waa’ee maalii akka ta’eHaalli onlaayinii maaliif barbaachisaa dha
Sagalee adda baasuuSagaleen qindaa’ina qormaataa keessatti dhaga’amuu isaaGurra keessa galchitu, sagalee ba’uu, sagalee jeequ fi sirreessuu
Olka’iinsa sagalee adda baasuuSagaleewwan lama keessaa kamtu ol’aanaa akka ta’eDaangaa irra deddeebii sagalee, yeroo walbira qabuu fi seera hojii
Sagalee jeequ keessatti dubbii hubachuuSagalee dorgomaa gidduutti dubbii adda baasuuQabiyyee dubbii, afaanii fi reeshiyoo mallattoo/sagalee jeequ
Halluu tartiibaan kaa’uuHalluuwwan walitti dhihoo jiran tartiibaan kaa’uuDaangaa halluu iskiriinii, ifa fi haala ilaaluu
Yeroo uumuu/irra deebi’anii dheerina yeroo kaa’uuYeroo murtaa’e agarsiisuu yookaan irra deebi’anii uumuLakkaa’uu, xiyyeeffannoo, yaadannoo fi deebii sochii qaamaa
Rukuttaa waliin qindeessuuRukuttaa muuziqaa waliin rukutuu wal simsiisuuGaraagarummaa yeroo, dursee tilmaamuu fi harkifannaa meeshaa

Qorannoon baankii daataa UK Biobank kan dubbii sagalee jeequ keessatti adda baasu faayidaa qaba; dhageettii fi dandeettii yaaduu irraa gumaacha adda addaa qaban addaan ilaala. Garuu hojii gurra keessa galchitu sirreeffama hin qabne audiogram ta’uu isaa hin mirkaneessu. Qorannichaa keessatti gabaasсан daangaa reeshiyoo mallattoo/sagalee jeequ, qindaa’ina sagalee kompiitara keetii wajjin walbira hin qabu. 6

Qorannoowwan rukutuu fi muuziqaa yeroo wal simsiisan keessatti rukutni tokko rukuttaa muuziqaa xiqqoo dursee dhufuu danda’a. Kun taatee gara fuulduraa nama tokko dursee arge jechuu miti; dursee tilmaamuun fi of waliin qindeessuun, mallattoo tilmaamuu hin dandeenye tokkoof deebii kennuurraa adda. Dhiibbaa meeshaalees ilaaluun barbaachisa. 7 8

Saffisni ofumaan rukutuu immoo safartuu adda ta’e: saffisa namni mijataa argatu sakatta’a malee, yeroo alaa fudhate sirriitti uumuun walqixa miti. 9

Umurii fi safartuuwwan: walbira qabuun madaalawaa ta’e kami?

Gabateen umurii irratti hundaa’u tokko dhageettii, halluu fi yeroo waliin walitti makuu hin danda’u. Kanaaf gabateen kun qorannoowwan umurii irratti wabeeffaman dhugumaan maal akka deggaran galmeessa; hojii isaanii fi daangaa hirmaattotaa eega.

Damee fi umurii qorannichaaBu’aa umuriiMaaliif ulaagaa Helibrain akka hin taane
Garaagarummaa ifa halluu, hirmaattota 216 umurii 15–79 qabanGareen umurii 20–24 gareewwan umuriin isaanii guddaa bal’oo ta’an caale; bu’aan umurii gosoota koonii irratti garaagaraa tureMeeshaanii fi haalli ifa walbira qabuu istaandardii qabu, agarsiisa biraawzaraa irraa adda
Dubbii sagalee jeequ keessatti, namoota gurguddoo umurii 40–69 qabanRaawwiin umurii wajjin gadi bu’e; garaagarummaan umurii gara 50tti caalaatti mul’ateQabiyyeen dubbii, reeshiyoon sagalee jeequ fi qindaa’inni dhageettii qorannoo sanaaf murtaa’an
Rukuttaa ofumaan, qorannoowwan umrii jireenyaa guutuuSaffisni namni filatu umurii fi mala qorannoo irratti hundaa’uun garaagaraaYeroo filatame, daangaa murtii yeroo madaaluu miti

Tarree jalqabaa gabatee hirmaattotaa fi bu’aa qorannoo halluu irraa dhufe; inni lammaffaan xiinxala umurii sagalee jeequ keessatti dubbii hubachuu irraa; inni sadaffaan sakatta’iinsa qorannoo sirnaawaa irraa. Kun bu’aa umurii irratti argame dha; lakkoofsa Hz, dogoggora halluu yookaan qabxii yeroo nama umurii hundaaf qopheessan sobaa miti. 1 6 9

Hiika sirrii kennuuf, walbira qabuun adeemsa qorannoo dhugaa fi dimogiraafii barbaachisaa fayyadamuu qaba. Walbira qabuu dhuunfaa biraawzara keessatti, meeshaalee fi qindaa’ina wal fakkaataa eegi. Vershiniiwwan kanaaf jijjiirama percentaayilii umuriidhaan sirreeffamee bakka bu’u hin maxxansinu.

02 / Haala isaa keessatti ilaali

Wanti irratti dhiibbaa qabu

Mallattooleen ragaa, “bu’aa kana irratti dhiibbaan jiraa?” jedhuuf deebii kennu. Guddina bu’aa murtaa’e waadaa hin galan. Yoo sadarkaan bu’uura ragaa Helibrain jiraate, ummanni fi bu’aan ittiin argame waliin ibsamu. “Hin sadarkaa’ofne” jechuun sadarkaan walqabatu hin jiru jechuudha; dhiibbaa hin qabu jechuu miti. Bu’aawwan umurii fi meeshaalee irratti argaman ragaa safartuu ti; sadarkaa yaalii miti.

Hirriba

Daangaa miiraatiin hin sadarkaa’ine

Ragaan dammaqinaan eeguu kallattiin hin taane dha.

Hirriba dhabuu yeroo hojii hubannoo miiraa irratti dammaqinaan qophaa’uu hir’isuu danda’a. Sadarkaan dammaqinaan eeguu irratti argame jijjiirama dandeettii dhageettii, halluu adda baasuu yookaan dogoggora yeroo murtaa’e hin mirkaneessu. 10

Dhiphina

Bu’aawwan kanaaf hin sadarkaa’ine

Ragaan yaadannoo hojii fi jijjiirama hojii kallattiin hin taane dha.

Bu’aan dhiphina tasaa irratti argame gara sadarkaa waliigalaa dhageettii yookaan daangaa miiraa jijjiiruutti jijjiiruun hin danda’amu. Hojii hubannoo miiraa tokko too’annoo sammuutii fayyadamuu danda’a; garuu too’annoo sammuutii qofa hin madaalu. 11

Sochii qaamaa

Ragaan gahaan hin jiru

Sadarkaa kuufame: dandeettii yaaduu waliigalaa bal’aa.

Sadarkaan sochii qaamaa waliigalaa Gadi baay’ee dha. Kun halluu sirriitti arguu, daangaa dhageettii yookaan sochiiwwan keenya keessatti yeroo murtaa’e sirriitti uumuu hin mirkaneessu. 12

Umurii

Walbira qabuu umurii

Dameewwan adda addaa fi mala sirreeffame fayyadami.

Qorannoowwan akkaataa damee irratti hundaa’e agarsiisu. Garaagarummaa ifa halluu, dhageettii dubbii sagalee jeequ keessatti fi saffisa rukuttaa gara qabxii umurii miiraa waliigalaatti gadi buusuun sirrii miti. 1 6

Shaakala

Asitti sirnaan hin sadarkaa’ine

Barumsi hubannoo miiraa; mallattoo dhiyaatuu fi hojii murteessaa dha.

Shaakalli hubannoo miiraa barumsa fida; garuu bu’aan gara hojii birootti darbu mallattoo, hojii fi haala leenjii irratti hundaa’a. Kun hubannoo miiraa hunda keessatti fooyya’iinsa waliigalaa hin mirkaneessu. 13

Meeshaalee

Ragaa madaallii

Daangaa guddaa safartuu miiraa fi yeroo irratti dhiibbaa qabu.

Iskiriinota, sagalee ba’uu fi harkifannaa deebii galchuu qaama adeemsa madaallii ti. Sadarkaa sagalee mijataa fayyadami; sagalee yookaan meeshaa jijjiiruun walbira qabuu daangaa dhageettii qulqulluu hin taasisu. 8 1

Wanti gara hojii biraatti darbu maali, maaltu hin darbu?

Adda baasuu shaakalame jechuun fooyya’iinsa miiraa waliigalaa miti

Qorannoon barumsa hubannoo miiraa leenjichi mallattoolee, hojiiwwan yookaan haalota adda addaa irratti yeroo akka darbu sakatta’a. Gadi fageenyi addaa hojii irratti argamu bu’aa qorannoo keessaa tokko; waan dhiisuu qabnu miti. Gurra leenjisuun garaagarummaa sagalee murtaa’e adda baasuuf gargaaruu danda’a; garuu dhageettiin hundi daran miira qabeessa ta’eera jechuu miti. 13

Akkasumas rukuttaa muuziqaa irra deddeebi’anii shaakaluun dandeettii rukuttaa waliin qindeessuu fooyyessuu danda’a; yeroo tilmaamuu yookaan olka’iinsa sagalee adda baasuun garuu bu’aawwan adda ta’anii turu. Bu’aan gurra muuziqaa fooyya’aan wanta qorannoon madaaleen ibsamuu qaba; gara himannaa dandeettii yaaduu waliigalaa yookaan fayyaaatti jijjiiruun hin barbaachisu. 5

Garaagarummaan leenjii sammuu waliigalaa asittis ni hojjeta: ragaan hojii leenjii irratti fooyya’iinsa agarsiisu, bu’aa hiika qabu tokko hin baratamne irratti faayidaa argame caalaa laafaa dha. Taphoonni kun dhageettii hir’achuu, rakkoo hubannoo halluu yookaan rakkoo yeroo wajjin walqabatu kamiyyuu hin qoratan. 14

03 / Yaaliitii walbira qabi

Helibrain irratti yaali

Damee sakatta’uu barbaaddu filadhu. Sagalee dhaga’uu olka’iinsa sagalee adda baasuurraa, halluu maqaa moggaasuu tartiibaan kaa’uurraa, yeroo tilmaamuu rukuttaa waliin qindeessuurraa addaan qabi. Qindaa’ina hojii tokkoon tokkoo fi daangaa isaa dubbisi.

Walbira qabuu irra deebi’amee gootuuf, gurra keessa galchitu yookaan sagalee baastuu, sadarkaa sagalee, agarsiisa fi mala deebii itti kennitu galmeessi. Meeshaan sagalee xiyyeeffannoo irratti gargaaru haalota sagalee adda addaatti muuxannoo kee ilaala; daangaa dhageettii hin safaru. Hojiiwwan fuulaa fi bifa hawaasummaa armaan gadii hiika kennuu irratti hojii ollaa dha; miira bu’uuraa adda baasuurraa adda turuu qabu.

Qorannoowwanii fi taphoota

Meeshaalee fi shaakala

Deebiiwwan walqabatan

Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman

Hojii gurra muuziqaan dhageettii dhabuu qorataa?

Lakki. Hojii olka’iinsa sagalee fi rukuttaa muuziqaa madaalu qormaata dhageettii sirreeffama qabu irraa adda. Meeshaa fi adeemsa murtaa’e madaalamus addaan ilaaluu barbaachisa. 3

Qabxii halluu iskiriinii lama irraa walbira qabuu nan danda’aa?

Iskiriinonni sun halluu dhugaa adda addaa agarsiisuu danda’u. Walbira qabuun sirrii ta’uuf haala ilaaluu to’atame barbaachisa; qabxiin biraawzaraa iskiriinii hin sirreessu. 1

Rukuttaa muuziqaa dura rukutuun gara fuulduraa tilmaamuu agarsiisaa?

Lakki. Rukuttaa waliin qindeessuun sochii qaamaa tartiiba dhaabbataa wajjin wal simsiisuuf dursee tilmaama. Mallattoo hin tilmaamneef yeroo deebii kennuurraa adda dha. 7

Wabiiwwan

Hidhamtoonni gara DOI isa jalqabaatti yookaan galmee maddaatti geessu. Walbira qabuun qorannoo hojiiwwan wabii keessatti caqasaman ibsa; garuu hojiiwwan biraawzariin keenya mirkaneessa jechuu miti.

  1. Almustanyir et al. (2025). Age-Related Effects on the Color Discrimination Threshold.
  2. Peretz et al. (2017). Prevalence of congenital amusia.
  3. Peretz et al. (2003). Varieties of Musical Disorders.
  4. Petersen & Posner (2012). The Attention System of the Human Brain: 20 Years After.
  5. Repp et al. (2013). Sensorimotor synchronization: A review of recent research (2006–2012).
  6. Moore et al. (2014). Relation between Speech-in-Noise Threshold, Hearing Loss and Cognition from 40–69 Years of Age.
  7. Repp (2005). Sensorimotor synchronization: A review of the tapping literature.
  8. Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
  9. Desbernats et al. (2023). Which factors modulate spontaneous motor tempo? A systematic review of the literature.
  10. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  11. Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
  12. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  13. Sagi (2010). Perceptual learning in Vision Research.
  14. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.