01 / Hubadhu
Maal akka ta’e
Arguu, yaadaan fakkeessuu fi karaa argachuu
Boca sammuu keessatti naanneessuun, bakka saanduqaaleen turan yaadachuun, kaartaa irratti karaa argachuun hundi yaada iddoo irratti hundaa'u; garuu hojiiwwan adda addaati. Karaa naannoo bal'aa keessatti argachuun naannoo barachuu fi ilaalcha yeroo amma jiru karaa wajjin wal qabsiisuu dabalata. Bu'aan naanneessuu gaariin karaa argachuu irratti bu'aa walfakkaataa akka fidu tilmaamuu hin qabdu. Qorannoon qorannoo karaa argachuu irratti hariiroo kana addaan ilaala. 2
Suuraa sammuu keessatti uumuunis wanta kanaan wal qabatu dha: muuxannoo suuraa tokko sammuu keessatti qabaachuu. Qorannoon suuraa sammuu keessatti uumuu bakka bu'iinsa mul'ataa fi adeemsa to'annoo gidduutti walta'iinsi akka jiru ibsa. Yaadni iddoo irratti hundaa'u namni hundi suuraa sammuu keessatti ifa walqixa qabu akka qabu hin gaafatu; gaaffiin ifa suuraa sammuu keessatti uumamuu madaalu sirrii ta'uu naanneessuu hin safaru. 3
Ibsi salphaan waa'ee sirna sammuu, odeeffannoo iddoo bakka buusuu fi jijjiiruuf sirnoota mul'ataa fi paariyeetalii, qindaa'ina bakka buusuufi yaadachuuf immoo sirnoota kutaa sammuu giddugaleessaa akka hirmaatan ibsa. To'annoon fuulduraa galma tokko qabachuu fi filannoowwan wal bira qabuuf gargaara. Sirnoonni kun dandeettiiwwan biroo wajjinis walitti dhufu; qabxiin iddoo fi bifa irratti argamu tokko hunduma isaanii hin safaru. 3 4
Helibrain irratti garaagarummaa kana beekuun faayidaa qaba: naanneessuu sammuu keessatti, yaadannoo mul'ataa, yaadannoo tartiibaa, karaa argachuu fi suuraa sammuu keessatti uumuun hojiiwwan adda addaa dha. Bifa hojiiwwan kanaa garaagaraa ta'uun, bu'aa isaanii gara qorannoo dhibee tokkootti osoo hin jijjiirin, kutaa hojii kamtu si rakkisaa akka ta'e hubachuuf si gargaara.
Akkamitti akka safarru
| Hojii | Gaaffii inni gaafatu | Garaagarummaa barbaachisaa |
|---|---|---|
| Naanneessuu sammuu keessatti | Boca lama erga naanneffamanii booda wal fakkaatuu? | Naanneessuu moo calaqqee; kofa fi daangaa yeroo |
| Yaadannoo fakkii | Bakka kamtu qabame? | Jijjiiruu osoo hin taane yeroo tokkotti qabachuu |
| Tartiiba iddoo | Bakkeewwan tartiiba kamiin mul'atan? | Tartiiba akkasumas bakka |
| Karaa argachuu | Eessa deemuu qabda, yookaan gara duubaatti eessa akka agarsiistu? | Naannoo barachuu fi akkaataa wabii filachuu |
| Gaaffii suuraa sammuu keessatti uumuu | Suuraan sammuu keessatti uume hammam ifa sitti fakkaata? | Of ibsuu dha malee hojii sirrii ta'uu safaru miti |
Qorannoowwan naanneessuu beekamoo, bocaawwan cimsee to'ataman lama-lamaan fayyadamu turan. Blookii diimeshinii sadii irraa gara harkaatti yookaan fuulaatti jijjiiruun ulfaatina hojii fi tarsiimoo jijjiiruu danda'a; qorannoon umrii armaan gadii kana agarsiisa. Wanti ittiin safaran kutaa safartuu sanaati. 5 1
Taphaan karaa argachuu hariiroo jireenya dhugaa wajjin qabu faayidaa qabaachuu danda'a; garuu karaa guyyaa guyyaa guutummaatti madaala jechuu miti. Qorannoon hojii karaa argachuu appii bilbilaa tokkoof mirkanaa'e jechuun ofumaan tapha lafa marfamoo fi kallattii agarsiisuu Helibrain mirkaneessa jechuu miti. 2
Qorannoon aphaantasiyaa ilaalcha wantootaa, qindaa'ina iddoo fi suuraa sammuu keessatti uumamu irratti namaaf mul'atu adda baasa. Gabaasni suuraan sammuu keessatti hammam ifa akka ta'e gadi aanaa ta'uun, yaadannoon iddoo hundi hin jiru jechuu miti. 6
Umurii fi safartuuwwan: walbira qabuun madaalawaa ta’e kami?
Kan armaan gadii gabatee ulaagaa uummata bakka bu'u miti; walbira qabuu qorannoo tokkoo dha. Iachini fi hiriyoonni isaa sirrii ta'uu yeroo malee sararoota diimeshinii lamaa, harka fi fuula fayyadamuun safaran; giddugaleessi kun haalota meeshaalee adda addaa walitti qaba. 1
| Daangaa umrii garee | Hirmaattota | Sirrii ta'uu naanneessuu giddugaleessa |
|---|---|---|
| Waggaa 6–9 | 36 | 61.4% |
| Waggaa 20–28 | 30 | 88.0% |
| Waggaa 60–82 | 30 | 72.5% |
Qorannoon kun qooda jalqabaa 0.614, 0.880 fi 0.725 ture; dhibbeentaan armaan olii qooda sana 100n baay'isuun argame. Sirrii ta'uun gosa wanta ittiin qoratan irratti garaagarummaa qaba; barnoonnii fi akkaataan hirmaattota argatanis gareewwan gidduutti adda ture. Lakkoofsonni kun tapha naanneessuu diimeshinii sadii keenyaa qabxii ittiin kennan ta'uu hin danda'an. 1
Haala bal'aa namoota ga'eessotaaf, Salthouse garaagarummaa garee umrii irratti yaada iddoo fakkeessuu keessatti umrii waggaa 18–60 gidduutti gabaase; yeroo dheeraa keessatti namni qorannoo irra deddeebi'amee qorachuun hiika bu'aa jijjiiruu akka danda'uus agarsiise. Bu'aan lamaan isaanii iyyuu qabxii namni tokko hojii iskiriinii adda ta'e irratti argachuu qabu hin murteessan. Taphoota naanneessuu, kaartaa yookaan saanduqaalee Helibrain kanaaf safartuu umrii uummata bakka bu'u hin qabnu. 7
02 / Haala isaa keessatti ilaali
Wanti irratti dhiibbaa qabu
Mallattooleen ragaa, “bu’aa kana irratti dhiibbaan jiraa?” jedhuuf deebii kennu. Guddina bu’aa murtaa’e waadaa hin galan. Yoo sadarkaan bu’uura ragaa Helibrain jiraate, ummanni fi bu’aan ittiin argame waliin ibsamu. “Hin sadarkaa’ofne” jechuun sadarkaan walqabatu hin jiru jechuudha; dhiibbaa hin qabu jechuu miti. Bu’aawwan umurii fi meeshaalee irratti argaman ragaa safartuu ti; sadarkaa yaalii miti.
Hirriba
Dandeettii iddoo irratti hin sadarkeessamneRagaan xiyyeeffannoo fi yaadannoo kallattiin kan wal fakkaatu miti.
Hirriba dhabuu adeemsa xiyyeeffannoo fi yaadannoo hojii kana deeggaran irratti dhiibbaa qabaachuu danda'a. Ragaan keenya dammaqinaan turuu irratti argame, sirrii ta'uu naanneessuu yookaan dandeettii karaa argachuu irratti hir'ina addaa hin mirkaneessu. 8
Dhiphina
Naanneessuuf hin sadarkeessamneRagaan mirkanaa'inni isaa gadi aanaa waa'ee yaadannoo hojii kallattiin kan wal fakkaatu miti.
Dhiphinni hojii iddoo irratti hundaa'u tokko keessatti ulaagaalee to'annoo jijjiiruu danda'a; garuu qabxii naanneessuu yookaan karaa marfamoo kanaaf tilmaama sadarkaa qabu kan wal fakkaatu hin qabnu. 9
Sochii qaamaa
Ragaan gahaan hin jiruSadarkaa kuufame: hubannoo waliigalaa, gareewwan walmakaa.
Sadarkaan waliigalaa sochii qaamaaf kenname Baay'ee gadi aanaa dha. Inni fooyya'iinsa qabxii iddoo nama tokkoo tilmaamuu yookaan taphoota keenyaaf hamma sochii bu'a qabeessa ta'e adda baasuu hin danda'u. 10
Umrii
Walbira qabuu umriiMeeshaan qorannoo, tarsiimoon, barnoonnii fi bifa hojii barbaachisaa dha.
Gabateen garaagarummaa garee umrii gosa wanta qorannoo tokkoof agarsiisa. Umriin walitti dhufeenya qabuu dandeettiiwwan iddoo adda addaa yookaan wal-irra-darbuu isaanii guddaa ta'e haqee ilaaluu hin qabu. 1
Shaakala
Asitti sirnaan hin sadarkeessamneQorannoo waliigalaa leenjii iddoo irratti; sadarkaa leenjii waliigalaa bakka buusuun sirrii miti.
Qorannoowwan leenjii iddoo irratti ilaalaman keessatti leenjii dandeettiiwwan iddoo safaraman fooyyessuu danda'a. Faayidaan isaa hojii leenjifamee fi hojii ittiin dabarsu irratti hundaa'a; ulaagaa umrii miti. 11
Meeshaalee
Haala safartuuSafartuun iskiriinii fi mala deebii hojii jijjiiruu danda'u.
Iskiriinii jijjiiruun guddina boca, kofa mul'ataa fi ulaagaalee deebii jijjiiruu danda'a. Ragaan yeroo irratti argame, bu'aa saffisaa walbira qabu keessatti haala meeshaa fayyadame wajjin galmeessuun barbaachisaa ta'uu deeggera. 12
Wanti gara hojii biraatti darbu maali, maaltu hin darbu?
Dandeettiiwwan iddoo irratti hundaa'an shaakaluun ni danda'ama; garuu daangaa isaanii yaadadhu
Xiinxalli walitti qabaa Uttal fi hiriyoota isaa dandeettiin iddoo irratti hundaa'u guutummaatti hin jijjiiramne jechuu morma. Inni leenjii fi hojii iddoo garaagaraatti dabarsuu qorata. Kun yaada daangeffame deeggera; tapha iddoo irratti hundaa'u kamiyyuu shaakaluun dandeettii jireenya guyyaa guyyaa hunda yookaan bu'aa barnootaa fooyyessa jechuun waadaa galu miti. 11
Yeroo walfakkaatutti, qorannoowwan leenjii sammuu waliigalaa, hojii leenjifame irratti fooyya'iinsa argame akka dandeettii hubannoo waliigalaa fooyya'eetti ilaaluu irraa of eeggachiisu. Shaakalli faayidaa qabu bu'aa isaa maqaa dhahuu qaba: wantoota haaraa naanneessuu, qindaa'ina yaadachuu, sirriitti fakkii kaasuu yookaan karaa barachuu. Isaan kun faayidaa qabu; garuu hojii hunda irratti dabarsa jechuun hin barbaachisu. 13
Gaaffiin keenya suuraa sammuu keessatti uumuu nama hundi hamma guddaa ol kaasuuf shaakalu qabu miti. Hariiroon suuraa namni ofii isaa sammuu keessatti arguu fi bu'aa hojii gidduu jiru, “suuraan ifa ta'e yaada iddoo gaarii jechuudha” caalaa walxaxaa dha. Galma siif hiika qabu filadhu; galma sana dhugumaan qoratu hojii itti fayyadami. 3
03 / Yaaliitii walbira qabi
Helibrain irratti yaali
Hojii jijjiiruu tokko yaadannoo wajjin, yoo siif faayidaa qabaate immoo hojii karaa argachuu wajjin wal bira qabi. Seera deebii sirriitti dubbisi: fakkiiwwan calaqqisan fi kanneen naanneffaman jalqaba irratti wal fakkaachuu danda'u. Bu'aa yeroo qabu fi kan yeroo hin qabne addaan qabi.
Taphaan fakkii kaasuu hojii biraa dandeettii ilaaluu fi sochii harkaa fayyadamu dha. Meeshaaleen yaadannoo tarsiimoo filatte shaakaluuf si gargaara; hojiiwwan hundi keessatti dhibbeentaa iddoo fi bifa tokko qooddatu hin mirkaneessan.
Qorannoowwanii fi taphoota
Qorannoo naanneessuu sammuu keessatti
Boca naanneffame tokko fakkii calaqqee ta'uu danda'u wajjin wal bira qabi.
Qorannoo yaadannoo waan arganii
Bakkaalee fakkii yeroo tokkotti argitu yaadadhu.
Qorannoo yaadannoo tartiibaa
Bakkeewwan tartiibaan yaadadhu.
Qorannoo shimpaanzee
Bakkaalee lakkoofsaan moggaafaman fi tartiiba isaanii yaadadhu.
Qorannoo miira kallattii
Kaartaa baradhu; achiis gara bakka jalqabdeetti deebi'ii agarsiisi.
Qorannoo yaada suuraa sammuu keessatti uumuu
Ifa suuraa sammuu keessatti uumamu gabaasi; kun qorannoo naanneessuu miti.
Geengoo guutuu kaasi
Qajeelfama ilaaltaa fi to'annoo sochii harka qoradhu.
Qorannoo Masaraa Landan
Qindaa'ina iddoowwan keessatti jijjiirama karoorsi.
Qorannoo IQ
Gosa hojiiwwan biroo cinaatti kutaa iddoo irratti hundaa'u qoradhu.
Meeshaalee fi shaakala
Mana yaadannoo
Wanta filatte yaadachuuf karaa yaadaan fakkeeffame akka tarsiimoo tokkootti fayyadami.
Leenjisaa yaadannoo kaardii
Mala yaadannoo filatte fayyadamuun tartiiba shaakali.
Leenjisaa maqaa fi fuula
Maqaa tokko fuula tokko wajjin walitti hidhuu shaakali.
Kaartaa yaadaa
Hariiroowwan bakka mul'atu keessa kaa'i.
Deebiiwwan walqabatan
- IQ giddugaleessaan umurii irratti hundaa'ee meeqa? →
- Shaakala gochuudhaan wanta sammuu keessatti naanneessuu dandeessaa fooyyessuu? →
- Qorannoowwan IQ intarneetii irratti kennaman hammam sirrii dha? →
- Afaantaasiyaan hammam beekama? →
- Yaadannoon yeroo gabaabaa wantoota meeqa qabachuu danda'a? →
- Qabxiileen IQ 115, 130 fi 145 percentile meeqa irratti argamu? →
- Qorannoo IQ irra deebi'anii fudhachuun qabxii kee ol kaasuu danda'aa? →
- Yaadannoon suuraa kaafame dhuguma jiraa? →
- Dhiironni wantoota sammuu keessatti naanneessuu irratti dubartoota caalu? →
- Qabxiin IQ gaariin maal dha? →
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
Dandeettii iddoo irratti hundaa'uuf suuraa sammuu keessatti ifa ta'e qabaachuun barbaachisaa dhaa?
Ifa suuraa sammuu keessatti uumamu namni ofii isaa gabaasu fi bu'aan dandeettii iddoo irratti argamu safartuu adda addaati. Qorannoon aphaantasiyaa, suuraan sammuu keessatti uumamu dadhabaa ta'us bu'aan yaadannoo iddoo tokko tokko eegamuu akka danda'u agarsiisa. 6
Naanneessuu sammuu keessatti fi karaa argachuun hojii wal jijjiiranii bakka bu'uu danda'uu?
Lakki. Ulaagaalee iddoo irratti hundaa'an tokko tokko waliin qooddatu; garuu karaa argachuun naannoo barachuu fi karaa yookaan bifa wabii filachuu dabalata. 2
Shaakaluudhaan fooyya'uu nan danda'aa?
Qorannoon leenjii iddoo, dandeettiiwwan iddoo safaraman fooyyessuun akka danda'amu deeggera; daangaan faayidaa hojii irratti hundaa'a. Tapha hunda irraa faayidaa bal'aa argatta jechuun hin mirkaneessu. 11
Wabiiwwan
Hidhamtoonni gara DOI isa jalqabaatti yookaan galmee maddaatti geessu. Walbira qabuun qorannoo hojiiwwan wabii keessatti caqasaman ibsa; garuu hojiiwwan biraawzariin keenya mirkaneessa jechuu miti.
- Iachini et al. (2019). The Effect of Body-Related Stimuli on Mental Rotation in Children, Young and Elderly Adults.
- Coutrot et al. (2019). Virtual navigation tested on a mobile app is predictive of real-world wayfinding navigation performance.
- Pearson (2019). The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery.
- Squire (2009). Memory and Brain Systems: 1969–2009.
- Shepard et al. (1971). Mental Rotation of Three-Dimensional Objects.
- Bainbridge et al. (2021). Quantifying aphantasia through drawing: Those without visual imagery show deficits in object but not spatial memory.
- Salthouse (2009). When does age-related cognitive decline begin?.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Uttal et al. (2013). The malleability of spatial skills: A meta-analysis of training studies..
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.