01 / Te ase
Nea ɛyɛ
Hwɛ, yɛ mfonini wɔ w’adwene mu, na fa wo ho fa kwan so
Sɛ wudannan nsusuwso bi wɔ w’adwene mu, wokae mmeaeɛ a ahinanan wɔ, na wohwehwɛ kwan wɔ asase mfonini so a, ne nyinaa hwehwɛ sɛ wususuw beaeɛ ho, nanso ɛyɛ nnwuma ahorow. Kwan a wobɛfa wɔ beaeɛ kɛse bi mu nso hwehwɛ sɛ wusua beaeɛ no na wode nea wuhuu mprempren no toto ɔkwan a wode rekɔ no ho. Mma nnyae sɛ nea ɛkyerɛ sɛ woyɛ kyinkyim adwuma no yiye no kyerɛ sɛ wubetumi ahu kwan yiye saa ara. Nhwehwɛmu a ɛfa kwan a wɔfa so hwɛ akwantu ho no hwehwɛ saa abusuabɔ no mu wɔ ɔkwan foforo so. 2
Adwene mu mfonini yɛ ade foforo a ɛne eyi wɔ abusuabɔ: ɛno ne sɛ wuhu mfonini bi wɔ w’adwene mu. Nhwehwɛmu a ɛfa adwene mu mfonini ho ka sɛ nneɛma a wɔde mfonini yɛ wɔ adwene mu ne adeyɛ a ɛhwɛ so no di nkitaho. Ɛnyɛ sɛ ɛsɛ sɛ obiara ka sɛ mfonini a ɔwɔ n’adwene mu no da adi pefee pɛpɛɛpɛ; na nsɛmmisa a ɛfa sɛnea mfonini no da adi pefee ho nso nyɛ ade a wɔde susuw kyinkyim pɛpɛɛpɛyɛ. 3
Sɛ yɛka sɛnea ɛyɛ wɔ ɔkwan tiawa so a, aniwa ne parietal nhyehyɛe boa ma yɛyɛ ahunmu nsɛm mfonini na yɛdannan no; medial temporal nhyehyɛe nso boa ma yɛsua na yɛkae mmeaeɛ a nneɛma wɔ. Frontal nhyehyɛe boa ma yɛkura botaeɛ bi mu na yɛtoto akwan foforo ho. Saa nhyehyɛe ahorow yi ne ahoɔden foforo pii wɔ adeyɛ koro mu; ahunmu ho nkontaabu baako biara nni hɔ a ɛsusu ne nyinaa. 3 4
Saa nsonsonoe yi ho hia titiriw wɔ Helibrain: adwene mu kyinkyim, aniwa mu nkaeɛ, nnidiso nnidiso nkaeɛ, akwantu ne adwene mu mfonini yɛ nnwuma soronko. Nnwuma no mu nsonsonoe betumi akyerɛ wo fa a ɛyɛ den ma wo, a ɛnyɛ sɛ wɔde nea aba no rebɛma wo yareɛ ho nhwehwɛmu.
Sɛnea yesusuw ho
| Adwuma | Asɛmmisa titiriw | Nsonsonoe a ɛho hia |
|---|---|---|
| Adwene mu kyinkyim | Sɛ yɛdannan nsusuwso abien no a, ɛyɛ pɛ anaa? | Kyinkyim anaa danee no sɛ ahwehwɛ mu; anim a wɔdannan no ne bere a wɔde ma |
| Ani mu nhwɛso nkaeɛ | Mmeaeɛ bɛn na ahinanan no wɔe? | Nneɛma a wɔkora so bere koro mu, mmom sen sɛ wɔdannan no |
| Beaeɛ nnidiso nnidiso | Mmeaeɛ no daa no adi nnidiso bɛn so? | Beaeɛ ne nnidiso nyinaa |
| Akwantu | Ɛhe na ɛsɛ sɛ wokɔ, anaasɛ wokyerɛ wo mfiaseɛ kwan? | Beaeɛ ho adesua ne sɛnea wobɛpaw beaeɛ a wode bɛgyina |
| Adwene mu mfonini ho nsɛmmisa | Mfonini a wususuw ho no da adi pefee sɛn? | Wo ankasa mmuae, na ɛnyɛ adwuma a wɔde hwɛ pɛpɛɛpɛyɛ |
Kyinkyim ho nhwehwɛmu ahorow a edi kan no de nsusuwso abien a wɔhwɛɛ so yiye totoe. Sɛ wɔdan nsusuwso a ɛwɔ afã abiɛsa kɔ nsateaa anaa anim ho a, ebetumi asesa sɛnea adwuma no yɛ den ne ɔkwan a wɔfa so yɛ, sɛnea mfeɛ ho nhwehwɛmu a ɛwɔ aseɛ ha no kyerɛ. Adeɛ a wɔde yɛ adwuma no ka nea wɔresusu ho no ho. 5 1
Asase mfonini agodie betumi ne asetena mu nneɛma ankasa anya abusuabɔ, nanso ɛnsusu sɛnea obi fa kwan so da biara no nyinaa. Sɛ wɔagye mobile akwantu adwuma baako atom wɔ nhwehwɛmu mu a, ɛnkyerɛ sɛ wɔagye Helibrain kwan-dannan ne kwan-kɔkyerɛ agodie atom ara kwa. 2
Aphantasia ho nhwehwɛmu nso kyerɛ nsonsonoe a ɛda adeɛ ho nsɛm, ahunmu nhyehyɛe ne adwene mu mfonini a obi ankasa hu ntam. Sɛ obi bɔ amanneɛ sɛ mfonini a ɔwɔ n’adwene mu no nna adi pefee a, ɛnsɛ sɛ wɔkyerɛ ase sɛ onni beaeɛ nkaeɛ biara. 6
Mfe ne gyinapɛn: ntotoho bɛn na ɛfata?
Nea edi so yi yɛ nhwehwɛmu kuw ntotoho, na ɛnyɛ gyinapɛn pon a egyina ɔmanfoɔ nyinaa so. Iachini ne ne mfɛfoɔ susuu pɛpɛɛpɛyɛ a wɔde berɛ biara anhyɛ mu wɔ nsensanee, nsa ne anim a wɔde nsusuwso abien yɛeɛ; akontaabu a wɔde ama no ka sɛnea wɔyɛɛ nsusuwso ahorow no nyinaa bom. 1
| Kuw no mfeɛ | Nnipa dodow | Kyinkyim pɛpɛɛpɛyɛ nkyekyɛmu |
|---|---|---|
| Mfeɛ 6–9 | 36 | 61.4% |
| Mfeɛ 20–28 | 30 | 88.0% |
| Mfeɛ 60–82 | 30 | 72.5% |
Nhwehwɛmu no mu nkyekyɛmu a edi kan no yɛ 0.614, 0.880 ne 0.725; wɔde saa nkyekyɛmu ahorow no bɔɔ 100 so na wɔnyaa ɔha mu nkyekyɛmu a ɛwɔ atifi hɔ no. Pɛpɛɛpɛyɛ sesaeɛ sɛnea wɔde nsusuwso no yɛɛ adwuma no, na nsonsonoe wɔ sɛnea kuw ahorow no suaa adeɛ ne sɛnea wɔfaa wɔn baa nhwehwɛmu no mu. Saa nɔma yi ntumi nkyerɛ yɛn nsusuwso a ɛwɔ afã abiɛsa kyinkyim agodie no aba. 1
Salthouse bɔɔ amanneɛ faa ahunmu mfoniniyɛ mu nsonsonoe a ɛda mfeɛ ahorow ntam wɔ mpanyimfo a wɔn mfeɛ yɛ 18–60 ho, na ɔkyerɛɛ nso sɛnea sɔhwɛ a wɔsan yɛ no ma ɛyɛ den sɛ wɔkyerɛ nsakrae a ɛba bere tenten mu ase. Saa aba yi mu biara nkyerɛ nea ɛsɛ sɛ obi nya wɔ screen so adwuma foforo mu. Yɛnte Helibrain kyinkyim, asase mfonini anaa ntam nkyekyɛm sɔhwɛ ahorow a wɔde ama ha no mfeɛ ho gyinapɛn a egyina nnipa a wɔgyina hɔ ma ɔmanfoɔ nyinaa so. 7
02 / Fa tebea a ɛfata mu
Nea ɛka ho nkɛntɛnso
Adanse nkyerɛkyerɛmu bua asɛmmisa yi: “Nkɛntɛnso wɔ adeyɛ yi so anaa?” Ɛnhyɛ nkɔanim pɔtee bi ho bɔ. Sɛ Helibrain adanse gyinabea wɔ hɔ a, wɔka nnipa kuw ne nea wɔsusuw ho no ho. “Wɔmmuu ho nkontaa” kyerɛ sɛ yenni gyinabea a ɛne eyi hyia; ɛnkyerɛ sɛ nkɛntɛnso biara nni hɔ. Mfe ne mfiri ho nsɛm a wɔahu yɛ susuw ho adanse, ɛnyɛ ayaresa ho gyinabea.
Nna
Wɔamfa gyinapɛn biara anhyɛ ahunmu nimdeɛ hoAhwɛyiye ne nkaeɛ ho nhwehwɛmu no wɔ akyirikyiri abusuabɔ.
Nna a ɛso atew betumi aka ahwɛyiye ne nkaeɛ a ɛboa adwuma no. Yɛn ahwɛyiye ho adanse no nkyerɛ sɛ kyinkyim pɛpɛɛpɛyɛ anaa akwantu nimdeɛ so tew pɔtee bi. 8
Ahohia
Wɔamfa kyinkyim ho gyinapɛn biara nhyɛɛ muAdwene mu nkaeɛ ho adanse a emu yɛ mmerɛw no wɔ akyirikyiri abusuabɔ.
Ahohia betumi asesa ahunmu adwuma bi mu ahosodi a ɛho hia, nanso yenni kyinkyim anaa kwan-dannan nkontaabu a wɔahwɛ mu yiye a ɛne yɛn de no hyia. 9
Apɔw-mu-teɛteɛ
Adanse sua dodoNkontaa a wɔakora so: adwene dwumadie nyinaa, nnipa ahorow a wɔaka abom.
Apɔw-mu-teɛteɛ ho nkontaabu a ɛfa nneɛma nyinaa ho no yɛ Nea emu yɛ mmerɛw paa. Ɛrentumi nkyerɛ sɛ obi ankorankoro ahunmu nkontaabu bɛkɔ anim anaa wɔahu apɔw-mu-teɛteɛ dodow a ɛbɛboa yɛn agodie ahorow no. 10
Mfeɛ
Mfeɛ ho ntotohoNsusuwso, ɔkwan a wɔfa so yɛ, adesua ne adwuma no su ho hia.
Pon no kyerɛ mfeɛ kuw nsonsonoe wɔ nsusuwso ahorow baako ho. Mfeɛ nkyerɛ nsonsonoe kɛse a ɛda nnipa ntam no so, na ɛnkyerɛ sɛ ahunmu ahoɔden nketewa ahorow nyinaa sesa pɛpɛɛpɛ. 1
Nteteɛ
Wɔanhwɛ mu yiye wɔ haAhunmu nteteɛ ho nhwehwɛmu a ɛka adanse bom; mfa nteteɛ nyinaa gyinapɛn nni dwuma.
Nhwehwɛmu a ɛfa ahunmu nteteɛ ho no kyerɛ sɛ nteteɛ betumi ama ahunmu nimdeɛ a wɔsusu no akɔ anim. Sɛnea aba no fa adwuma a wɔtetee no ne nea wɔde toto ho no ho na ɛkyerɛ ne mfasoɔ; ɛnyɛ mfeɛ ho gyinapɛn. 11
Mfiri
Sɛnea wɔsusu adwuma no hoScreen no nsusuwso ne sɛnea wɔde bua no betumi asesa adwuma no.
Sɛ screen sesa a, nsusuwso no kɛse, sɛnea aniwa hu no ne mmuaeɛ a wɔhwehwɛ betumi asesa. Sɛnea wɔde bere susuw ho adanse no kyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ wɔde mfiri a wɔde yɛɛ ntotoho no ho nsɛm ka ntotoho a ɛde bere di dwuma no ho. 12
Dɛn na nkɔanim no trɛw kɔ so, na dɛn na ɛntrɛw kɔ so?
Wobetumi asua ahunmu nimdeɛ, nanso hwɛ nea wɔresusu ho
Uttal ne ne mfɛfoɔ nhwehwɛmu a ɛka adanse bom no kyerɛ sɛ ɛnsɛ sɛ yɛbu ahunmu nimdeɛ sɛ adeɛ a ɛnsesa da. Ɛhwehwɛ nteteɛ ne sɛnea nteteɛ no ka ahunmu nnwuma foforo ho. Eyi boa adwenebisa a ɛyɛ ketewa sen bɔhyɛ sɛ ahunmu agodie biara a wode bɔ mmɔden no bɛma wo da biara da ahoɔden anaa sukuu adwuma nyinaa akɔ anim. 11
Bere koro no ara mu no, adwene nteteɛ ho nhwehwɛmu ahorow kɔkɔ sɛ ɛnsɛ sɛ yɛfa nkɔanim a ɛba adwuma a wɔatete obi wɔ mu no sɛ adwene dwumadie nyinaa anya nkɔanim. Nteteɛ a mfasoɔ wɔ mu no ka nea wɔpɛ sɛ wɔnya ho asɛm pɔtee: nsusuwso foforo a wɔdannan, nhyehyɛeɛ a wɔkae, mfonini a wɔtwetwe no pɛpɛɛpɛ, anaa kwan foforo a wɔsua. Saa nneɛma yi yɛ nimdeɛ a mfasoɔ wɔ mu, ɛwom sɛ ɛnsɛ sɛ yɛka sɛ ɛma biribiara tu kɔ anim. 13
Yɛn adwene mu mfonini ho nsɛmmisa no nyɛ adeɛ a ɛsɛ sɛ obiara bɔ mmɔden ma ayɛ kɛse. Abusuabɔ a ɛda adwene mu mfonini a obi ankasa hu ne adwuma a ɔyɛ ntam no yɛ den sen sɛ yɛbɛka sɛ “mfonini a emu da hɔ kyerɛ ahunmu nsusuwii pa.” Paw botaeɛ a ɛho hia ma wo, na fa adwuma a ɛsusu botaeɛ no ankasa di dwuma. 3
03 / Sɔ hwɛ na fa toto ho
Sɔ wɔ Helibrain
Fa adwene mu dannan adwuma toto nkaeɛ adwuma ho, na sɛ wopɛ a fa akwantu adwuma nso ka ho. Kenkan mmuaeɛ ho mmara no yiye: mfonini a wɔde adan sɛ ahwehwɛ mu ne nea wɔakyinkyim no betumi ayɛ sɛ ɛte sɛ pɛ kan no. Fa bere a wɔde ma ne nea wɔmfa nhyɛ mu no sie nsonsonoe mu.
Wɔde mfonini-twetwe agodie no aka ha sɛ adwuma a aniwa ne nsa bom yɛ: ɛhwehwɛ sɛ wɔhwɛ aniwa botaeɛ na wɔde nsa yɛ adwuma. Nkaeɛ nnwinnade no boa wo ma wotumi sua ɔkwan a wopaw; ɛnkyerɛ sɛ saa nnwuma no nyinaa wɔ ahunmu ɔha mu gyinabea koro.
Sɔhwɛ ne agodie
Adwene mu kyinkyim sɔhwɛ
Fa nsusuwso a wɔakyinkyim toto mfonini a ɛte sɛ ahwehwɛ mu danee ho.
Aniwa mu nkae sɔhwɛ
Kae mmeaeɛ a wɔde ahinanan ahorow ahyɛ nhyehyɛeɛ baako mu.
Nnidiso nnidiso nkae sɔhwɛ
Kae mmeaeɛ no nnidiso nnidiso.
Chimp sɔhwɛ
Kae mmeaeɛ a nɔma wɔ ne sɛnea ɛtoatoa so.
Akwankyerɛ ho nimdeɛ sɔhwɛ
Sua asase mfonini bi, na kyerɛ kwan a ɛbɛsan akɔ mfiaseɛ.
Adwene mu mfonini a wonhu sɔhwɛ
Ka adwene mu mfonini a wuhu no pefee ho asɛm; ɛnyɛ kyinkyim sɔhwɛ.
Twa kurukuruwa a ɛyɛ pɛ
Hwehwɛ sɛnea aniwa kyerɛ kwan ne nsa a wɔde yɛ adwuma di nkitaho.
London aban sɔhwɛ
Yɛ nhyehyɛeɛ ma nsakraeɛ a ɛbɛba ahunmu nhyehyɛeɛ bi mu.
IQ sɔhwɛ
Hwehwɛ ahunmu fa bi wɔ nnwuma ahorow foforo nkyɛn.
Nnwinnade ne ntetee
Mmuae a ɛfa ho
- IQ a ɛyɛ sɛn na ɛyɛ sɛn wɔ mfe ahorow mu? →
- Wobetumi ama adwene mu kyinkyim ho nimdeɛ atu mpɔn denam ntetee so? →
- Intanɛt so IQ sɔhwɛ no yɛ nokwarehyɛ sɛn? →
- Aphantasia wɔ nnipa mu dodow sɛn? →
- Nneɛma dodow sɛn na adwene mu nkae a ɛtra hɔ bere tiaa betumi akura? →
- IQ sɔhwɛ nkontaabu 115, 130 ne 145 kyerɛ ɔha mu nkyekyɛmu bɛn? →
- Sɛ wobɛsan ayɛ IQ sɔhwɛ a, ebetumi ama wo nɔma akɔ soro? →
- Soa a ɛte sɛ mfonini a wɔatwa no wɔ hɔ ampa? →
- So mmarima wɔ adwene mu kyinkyim mu sen mmea? →
- IQ nkontaa pa yɛ dɛn? →
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
Ɛsɛ sɛ obi hu adwene mu mfonini pefee ansa na wanya ahunmu nimdeɛ?
Adwene mu mfonini a obi hu ne ahunmu adwuma yɛ nneɛma ahorow a wɔsusu. Aphantasia ho nhwehwɛmu hu sɛ ahunmu nkaeɛ bi betumi akɔ so ayɛ adwuma ɛwom sɛ mfonini a obi hu wɔ n’adwene mu no nyɛ pefee. 6
Adwene mu kyinkyim ne akwantu yɛ adeɛ koro?
Daabi. Ɛwɔ ahunmu ahwehwɛdeɛ bi a ɛyɛ pɛ, nanso kwan a wobɛfa no hwehwɛ sɛ wusua beaeɛ bi na wopaw akwan anaa beaeɛ a wode begyina. 2
Metumi de nteteɛ ama me ho ayɛ yie?
Ahunmu nteteɛ ho nhwehwɛmu kyerɛ sɛ ahunmu nimdeɛ a wɔsusu no betumi akɔ anim; sɛnea ɛbɛyɛ no gyina adwuma no so. Ɛnkyerɛ sɛ agodie biara bɛma mfasoɔ akɔ adwuma nyinaa mu. 11
Nhwehwɛmu fibea ahorow
Nkitahodi no de wo kɔ DOI anaa fibea no ankasa kyerɛwtohɔ so. Nhwehwɛmu mu ntotoho no kyerɛ nnwuma a wɔaka ho asɛm no; ɛnyɛ adanse sɛ yɛagye yɛn browser mu nkyerɛase atom.
- Iachini et al. (2019). The Effect of Body-Related Stimuli on Mental Rotation in Children, Young and Elderly Adults.
- Coutrot et al. (2019). Virtual navigation tested on a mobile app is predictive of real-world wayfinding navigation performance.
- Pearson (2019). The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery.
- Squire (2009). Memory and Brain Systems: 1969–2009.
- Shepard et al. (1971). Mental Rotation of Three-Dimensional Objects.
- Bainbridge et al. (2021). Quantifying aphantasia through drawing: Those without visual imagery show deficits in object but not spatial memory.
- Salthouse (2009). When does age-related cognitive decline begin?.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Uttal et al. (2013). The malleability of spatial skills: A meta-analysis of training studies..
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.