01 / Te ase
Nea ɛyɛ
Dɛn na ɛyɛ ntɛm?
Sɛ wode nsɛnkyerɛnne bi hyɛ nɔma bi ho a, ɛsɛ sɛ wohu mmara bi, hu nsɛnkyerɛnne no, kae mmuae a ɛfata, na wode hyɛ mu. Sɛ aba no yɛ nyaa a, ebetumi afi anammɔn ahorow pii mu. Wɔde adwene dwumadi ahoɔhare sɔhwɛ yɛ adwuma a ɛnyɛ den sɛnea ɛbɛyɛ a wobetumi awie pii; nanso “ɛnyɛ den” nkyerɛ sɛ nkae, aniwa anaa nsa dwumadi nni mu. 2
Amemene nhyehyɛe no yɛ adwuma a wɔakyekyɛ mu: aniwa nhyehyɛe hu ade a ɛwɔ hɔ; anim ne akyi amemene boa ma mmara no tra adwene mu na wɔde adwene si so; nsa ne nipadua nhyehyɛe ma yɛma mmuae. Sɛ yɛfrɛ saa nyinaa sɛ ahoɔhare beae baako a, ɛrenkyerɛ ade no yiye. Sɛ wɔde adwuma koro no ara ka, kyerɛw, kyerɛw mfiri so anaa mia so a, nea ɛsɛ sɛ yɛyɛ no sesa. 3
Eyi nti na yɛn nsɛnkyerɛnne-nɔma hyiamu sɔhwɛ no yɛ ɔkwan a ɛbɛn adwene dwumadi ahoɔhare susuw ankasa paa, bere a nsensanee-twe ne akontaabu ahoɔhare ma yɛhwɛ nneɛma a ɛbɛn ho. Nkyerɛwee ne akenkan yɛ ahokokwaw a wosua, na nimdeɛ pii nso ka ho. Mfaso wɔ so sɛ wosusuw saa ahokokwaw no, nanso ɛnsɛ sɛ yɛde wɔn bu sɛ wɔsusuw adwene ahoɔhare kronkron anaa kɛse sen sɔhwɛ afoforo. 4 5
Sɛnea yesusuw ho
| Sɔhwɛ | Adwuma a wɔsusu ne bere | Nneɛma foforo a ɛho hia |
|---|---|---|
| Nsɛnkyerɛnne-nɔma hyiamu | Fa nsɛnkyerɛnne hyɛ nɔma a wohu wɔ safoa so ho | Ani so hwehwɛ, su safoa no ne fa a wode bɛhyɛ mu |
| Nsensanee-twe A | Fa nsensanee ka nɔma ahorow a ɛwɔ nnidiso mu bom | Hwehwɛ, ani so nhyehyɛe ne nsa dwumadi |
| Paw mmuae bere sɔhwɛ | Paw mmuae a ɛne sɛnkyerɛnne bi hyia | Nneɛma dodow a wubetumi apaw ne sɛnea wɔde sɛnkyerɛnne ne mmuae abɔ mu |
| Akontaabu a wɔde bere susuw | Yɛ akontaabu a wunim | Akontaabu ho nimdeɛ ne adwene mu nkae |
Obi betumi abua sɛnkyerɛnne a ɛnyɛ den ntɛm, nanso ne nsɛnkyerɛnne-nɔma hyiamu ayɛ nyaa, efisɛ hyiamu no hwehwɛ gyinaesi foforo. Woods ne ne mfɛfo paw mmuae ho nhwehwɛmu no mu no, wɔkyerɛɛ nsonsonoe a ɛda mmuae a wɔpaw ne sɛnea wɔma mmuae a ɛnyɛ den ntam pefee. Sɛ wɔka sɛ sɔhwɛ bi de “millisekɔn” susuw a, ɛnkyerɛ sɛ ɛne sɔhwɛ foforo yɛ pɛ. 6
Ɛsɛ sɛ yɛhwɛ mmuae pɛpɛɛpɛyɛ ne ahoɔhare bom. Mmuae ntɛm a mfomso pii wom betumi akyerɛ sɛ obi faa ɔkwan foforo so. Saa ara na nsonsonoe a ɛda tebea ahorow ntam a ɛyɛ pɛpɛɛpɛ no betumi ne ankorankoro gyinabea a ɛyɛ basaa anya baabi atra, titiriw sɛ sɔhwɛ no yɛ tiawa a. 7
Mfe ne gyinapɛn: ntotoho bɛn na ɛfata?
Saa nkontaa yi fi Ye ne ne mfɛfo mfe ho nhwehwɛmu no nsɛnkyerɛnne-nɔma hyiamu ɔfã mu. Ansa na wɔde mfe kuw toto ho no, wɔsesaa nkontaa no ne nnipa 723 a wɔyɛɛ nhwehwɛmu no nyinaa so, na sɛ wɔkyekyem a na ɛyɛ 10 na gyinapɛn mu nsonsonoe yɛ 3. Eyinom yɛ nkontaa a wɔasesa ne nsenia so, ɛnyɛ mmuae dodow a ɛyɛ pɛ wɔ simma biara mu. 1
| Mfe | Nsɛnkyerɛnne-nɔma hyiamu nkyekyem | Gyinapɛn mu nsonsonoe |
|---|---|---|
| 18–29 | 11.56 | 2.55 |
| 30–39 | 10.48 | 2.93 |
| 40–49 | 8.69 | 2.38 |
| 50–59 | 8.07 | 2.86 |
Wɔyɛɛ nhwehwɛmu no wɔ Chinafo a wɔkenkan Mandarin ho. Ɛma yehu sɛ mfe ne nnipa a wɔyɛɛ nhwehwɛmu no tebea ho hia; ɛnkyerɛ sɛ intanɛt so nsɛnkyerɛnne-nɔma hyiamu nsenia biako fa obiara ho. Hartshorne ne Germine nso huu sɛ coding ahoɔhare kɔɔ soro ansa na adwene mu nkae ne nsɛmfua ho nimdeɛ adu wɔn gyinabea a ɛkorɔn paa no. Enti mfe betumi ama nkontaa bi sesa wɔ ɔkwan soronko so sen nimdeɛ anaa adwene. 2
Mfe mu nsonsonoe a ɛda nnipa ahorow ntam no nyɛ ade koro ne sɛnea obiara sesa bere kɔ so. Sɛ obi yɛ sɔhwɛ no mpɛn pii a, sɛnea ɔde ne ho ahyɛ mu betumi asie nsakrae no fã bi; enti mfe ho nsakrae a wɔahu wɔ nnipa ahorow mu anaa nkontaa a ɛkɔ soro wɔ sɔhwɛ a wɔsan yɛ mu no nkyerɛ asɛm no nyinaa. 8
02 / Fa tebea a ɛfata mu
Nea ɛka ho nkɛntɛnso
Adanse nkyerɛkyerɛmu bua asɛmmisa yi: “Nkɛntɛnso wɔ adeyɛ yi so anaa?” Ɛnhyɛ nkɔanim pɔtee bi ho bɔ. Sɛ Helibrain adanse gyinabea wɔ hɔ a, wɔka nnipa kuw ne nea wɔsusuw ho no ho. “Wɔmmuu ho nkontaa” kyerɛ sɛ yenni gyinabea a ɛne eyi hyia; ɛnkyerɛ sɛ nkɛntɛnso biara nni hɔ. Mfe ne mfiri ho nsɛm a wɔahu yɛ susuw ho adanse, ɛnyɛ ayaresa ho gyinabea.
Nna
Adanse paNkontaa a wɔakora so: nna a obi ankɔ nna koraa → sɛnea ɔhwɛ sɛnkyerɛnne; ɛnyɛ ahoɔhare sɔhwɛ biara.
Sɛ obi annya nna a, ɛda adi sɛ ɛsɛe sɛnea ɔhwɛ sɛnkyerɛnne. Nanso nkontaa a wɔde bere susuw no so nkɛntɛnso nso gyina adwuma pɔtee a wɔsɔ hwɛ no so; bere a obi antumi amma mmuae no nyɛ nɔma a wɔde sesa coding ahoɔhare. 9
Ahohia
Wɔnyɛɛ coding ho nseniaAdwene dwumadi ho adanse no nkyerɛ coding sɔhwɛ yi nkɛntɛnso tẽẽ.
Ahohia betumi asɛe adwene mu nkae ne adwuma sesa. Nanso yɛnni gyinabea a ɛne eyi hyia a ebetumi akyerɛ sɛnea nsɛnkyerɛnne-nɔma mmuae dodow a obi pɔtee bi bɛhwere. 10
Apɔw-mu-teɛteɛ
Adanse no nnuNkontaa a wɔakora so: apɔw-mu-teɛteɛ a ɛtrɛw → adwene dwumadi nyinaa.
Yɛn akontaabu a wɔaka abom a ɛfa adwene dwumadi ho no mu awerɛhyem sua paa. Mfa nkontaa a ɛkyerɛ kuw no nyinaa mu nkyekyem nkɔanim nkyerɛ sɛ adwene dwumadi ahoɔhare bɛkɔ soro ama obiara. 11
Mfe
Mfe ho ntotohoNsɛnkyerɛnne hyiamu ne hwehwɛ nnwuma; nnipa kuw ne sukuu a obi akɔ ho hia.
Fa sɔhwɛ no ankasa mfe ho nkontaa di dwuma, na kɔ so fa mmuae kwan koro no ara di dwuma. Tabela no mu mfe ho nhyehyɛe no rentumi nyɛ browser nkontaa “amemene mfe.” 1
Ntetee
Adanse a ɛfa adwuma pɔtee hoSɔhwɛ a wɔsan yɛ mu nkɔanim ne ahoɔhare adwuma a wɔde tete.
Mfiri
Bere susuw ho adanseMfonini a wɔda no adi, sɛnea wɔfa mmuae, ne mfiri a wɔde hyɛ mu.
Mfiri ne akwan a wɔfa so susuw bere no sesa bere tenten a wɔkyerɛ sɛ obi de bua. Sɛ wɔde keyboard, touch screen anaa mouse yɛ mmuae mpɛn pii ntɛmntɛm a, ɛno ankasa betumi asiw adwuma no kwan. 14
Dɛn na nkɔanim no trɛw kɔ so, na dɛn na ɛntrɛw kɔ so?
Adwuma bi a wosua no yɛ asɛm a ɛyɛ pɔtee sen adwene a ɛyɛ ntɛm
ACTIVE ahoɔhare ntetee no de aniwa mu nhyehyɛe pɔtee bi a ɛsakra gyina nea obi tumi yɛ so na ɛtete mpanyimfo a wɔn mfe akɔ anim. Aba a ɛfa tumi a wɔtetee no ho no yɛ adanse a ɛfa ntetee ne nnipa kuw yi ho. Ɛnyɛ nhwehwɛmu a wɔyɛɛ wɔ nsɛnkyerɛnne hyiamu wɔ wɛbsaet yi so, na ɛnsɛ sɛ yɛkyerɛ ase sɛ ɛkyerɛ sɛ agodie biara a wɔde mmuae ntɛmntɛm yɛ no benya mfaso koro. 13
Sɛ yɛka wɔ ɔkwan a ɛtrɛw so a, adwene ntetee ho nhwehwɛmu ka sɛ ɛsɛ sɛ yɛhwɛ aba a ɛnyɛ adwuma a wɔde tetee no ankasa. Sɛ obi kyerɛw ntɛm a, ebetumi ayɛ nkɔanim a ɛho wɔ mfaso wɔ nkyerɛwee mu; saa ara na akenkan ahoɔhare a ɛyɛ pɛpɛɛpɛ betumi aboa wɔ akenkan mu. Emu biara nkutoo nkyerɛ sɛ adwene dwumadi nyinaa atu mpɔn. 15
Sɛ wode redi dwuma ama wo ho a, si nea wopɛ sɛ wunya so dua ansa na woatete. Sɛ wopɛ sɛ nsɛnkyerɛnne hyiamu yɛ pɛpɛɛpɛ a, fa mfomso dodow ka sɔhwɛ koro no ara ho toto ho. Sɛ wopɛ sɛ adesua yɛ yiye a, hwɛ nsɛm a wusuae no. Sɛ yɛde aba bi kɔ baabi foforo a, adanse na ɛsɛ sɛ ɛkyerɛ kwan, na ɛnyɛ sɛ yɛde ahoɔhare din koro frɛ no.
03 / Sɔ hwɛ na fa toto ho
Sɔ wɔ Helibrain
Fa nsɛnkyerɛnne-nɔma hyiamu di dwuma sɛ coding sɔhwɛ titiriw, na fa toto adwuma foforo te sɛ nsensanee-twe anaa mmuae tiawa bere ho. Ma aba no mu biara ntra ne ho: nneɛma dodow, sikɔne, nsɛmfua dodow wɔ simma biara mu ne millisekɔn nyinaa kyerɛ nneɛma soronko.
Yɛde nkyerɛwee ne akenkan nkrataa ka ho efisɛ ɛyɛ ahokokwaw a wɔde di dwuma da biara. Mmuae a ɛka ho no kyerɛkyerɛ mfiri a wɔde hyɛ mu, pɛpɛɛpɛyɛ, kasa ne ntease mu. Adwuma ntetee boa ma wosan yɛ dwumadi bi; nanso ɛsɛ sɛ wɔde sɔhwɛ a ɛfa ho no nkyerɛkyerɛmu kyerɛ ase.
Sɔhwɛ ne agodie
Nsɛnkyerɛnne ne nɔma ho dwumadi ahoɔhare sɔhwɛ
Fa nsɛnkyerɛnne hyɛ nɔma ho denam safoa bi a wode di dwuma so.
Nsensanee a wɔtwe sɔhwɛ
Susu bere a wode hwehwɛ nneɛma nnidiso wɔ aniwa so na wosesa nnidiso ahorow.
Akontaabu ahoɔhare sɔhwɛ
Akontaabu a wunim a wode bere sua.
Mmuae bere sɔhwɛ
Fa dwumadi a ɛyɛ mmerɛw a sɛnkyerɛnne bi ma mmuae ba no toto ho.
Adwuma sesa ho sɔhwɛ
Fa mmara a wode yɛ adwuma mpɛn pii ne mmara foforo a ɛsesa toto ho.
Mia so ahoɔhare sɔhwɛ
Nsa dwumadi a wode mia so mpɛn pii; ɛnyɛ adwene dwumadi ahoɔhare sɔhwɛ.
Botaeɛ a wɔde tua no ho ntetee
Botae paw ne botae tua ahokokwaw a ɛka bom.
IQ sɔhwɛ
Hwehwɛ ahoɔhare ho ɔfã wɔ sɔhwɛ ahorow a ɛtrɛw mu.
Nnwinnade ne ntetee
Nkyerɛwee ntetee
Sua sɛnea wode nsɛm hyɛ mfiri mu pɛpɛɛpɛ.
Adwene mu akontaabu ntetee
Sua akontaabu a wopaw.
Akenkan ntetee
Yɛ akenkan ahoɔhare ho adwuma bere a woma ntease da w’adwenem.
Botae tua ntetee
Sua sɛnea wopaw botae na wode mfiri koro no ara di dwuma tua no.
Apɔw-mu-teɛteɛ ne adwuma sɔhwɛ
Hwɛ mmɔdenbɔ ansa na woayɛ apɔw-mu-teɛteɛ ne bere a woayɛ akyi; ɛnyɛ nhwehwɛmu a wɔde nnipa kyekyɛ kuw ahorow mu.
Mmuae a ɛfa ho
- Woadu mfeɛ ahe mu na w'adwene tumi yɛ adwuma yiye paa? →
- Sɛ nnyegyee na yɛte no na aniwa de hu no yɛ nea ɛma yɛyɛ biribi ntɛm a, nnyegyee no na ɛyɛ ntɛm? →
- IQ a ɛyɛ sɛn na ɛyɛ sɛn wɔ mfe ahorow mu? →
- Akenkan ahoɔhare a ɛyɛ sɛn? →
- Dɛn ne nkyerɛwee ntɔkwaw ahoɔhare a wɔtaa nya wɔ smartphone so? →
- Nkyerɛwee ntɔkwaw ahoɔhare a wɔtaa nya yɛ sɛn? →
- Kafein betumi ama mmuae bere atu mpɔn? →
- So nnipa betumi ayɛ nneɛma pii bere koro? →
- Ɛsɛ sɛ wode nsateaa du nyinaa di dwuma na woatumi atwerɛ ntɛm? →
- Intanɛt so IQ sɔhwɛ no yɛ nokwarehyɛ sɛn? →
- Bere tenten sɛn na wɔde bɛkenkan nsɛmfua 1,000? →
- So sɛ biribi twa wo adwene mu a, egye simma 23 ankasa ansa na woasan de w'adwene asi adwuma no so? →
- Ɔkwan bɛn so na wɔde nsɛmfua dodow a wɔtwerɛ wɔ simma biara mu bu ntwerɛ ahoɔhare? →
- IQ sɔhwɛ nkontaabu 115, 130 ne 145 kyerɛ ɔha mu nkyekyɛmu bɛn? →
- Sɛ wobɛsan ayɛ IQ sɔhwɛ a, ebetumi ama wo nɔma akɔ soro? →
- Adɛn nti na me mmuae bere yɛ nyaa wɔ fon so sen kɔmputa so? →
- Ɛyɛ dɛn na mmuae bere sesa bere a mfe rekɔ anim? →
- Mmuae bere sɔhwɛ no, mmɔdenbɔ dodow sɛn na ɛma nea efi mu ba no yɛ nea wobetumi de anya ahotoso? →
- So onipa betumi de mmuae ama wɔ bere a ennu millisekɔn 100 mu? →
- Adɛn nti na akenkan wɔ kommyɛ mu yɛ ntɛm sen sɛ wobɛkenkan den? →
- Sɛ wokenkan wɔ kasa a ɛto so abien mu a, ɛyɛ brɛ sen sɛn? →
- Ɛsono bɛn na ɛda mmuae bere a ɛyɛ mmerɛw ne nea ɛhwehwɛ sɛ wopaw ntam? →
- Nna nna na nna a wonnyae no brɛ mmuae bere? →
- Wubetumi akenkan ntɛm a nteaseɛ remmɔ fam? →
- Ɛsɛ sɛ wugyae wo mu kasa na ama woatumi akenkan ntɛm? →
- Mɛnhyɛ nkyerɛwee ahoɔhare anaa pɛpɛyɛ so? →
- IQ nkontaa pa yɛ dɛn? →
- Mmuae bere pa yɛ dɛn? →
- Nkyerɛwee ntɔkwaw ahoɔhare pa yɛ dɛn? →
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
Adwene dwumadi ahoɔhare yɛ mmuae bere ara kwa anaa?
Dabi. Coding ne hwehwɛ nnwuma no wɔ anammɔn ahorow pii, bere a mmuae tiawa bere sɔhwɛ hwehwɛ mmuae baako ma sɛnkyerɛnne bi. 6
Sɛ coding sɔhwɛ nkontaa yɛ nyaa a, ɛkyerɛ sɛ obi nyansa sua anaa?
Coding sɔhwɛ a wɔde bere susuw yɛ adwuma no fã baako, na aniwa, sɛnea obi sua mmara no ne mfiri a ɔde hyɛ mmuae ho ka ho. Ɛrentumi nsi nhwehwɛmu a ɛtrɛw ananmu. 2
Metumi de nkyerɛwee ahoɔhare toto nsɛnkyerɛnne-nɔma nkontaa ho anaa?
Kura wɔn sɛ aba ahorow. Nkyerɛwee de nsa dwumadi ne kasa ho nimdeɛ pii di dwuma, na ɛwɔ akontaabu mmara soronko. 4
Nhwehwɛmu fibea ahorow
Nkitahodi no de wo kɔ DOI anaa fibea no ankasa kyerɛwtohɔ so. Nhwehwɛmu mu ntotoho no kyerɛ nnwuma a wɔaka ho asɛm no; ɛnyɛ adanse sɛ yɛagye yɛn browser mu nkyerɛase atom.
- Ye et al. (2022). The Chinese Brief Cognitive Test: Normative Data Stratified by Gender, Age and Education.
- Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
- Diamond (2012). Executive Functions.
- Dhakal et al. (2018). Observations on Typing from 136 Million Keystrokes.
- Brysbaert (2019). How many words do we read per minute? A review and meta-analysis of reading rate.
- Woods et al. (2015). Age-related slowing of response selection and production in a visual choice reaction time task.
- Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
- Salthouse (2009). When does age-related cognitive decline begin?.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Scharfen et al. (2018). Retest effects in cognitive ability tests: A meta-analysis.
- Rebok et al. (2014). Ten‐Year Effects of the Advanced Cognitive Training for Independent and Vital Elderly Cognitive Training Trial on Cognition and Everyday Functioning in Older Adults.
- Bridges et al. (2020). The timing mega-study: comparing a range of experiment generators, both lab-based and online.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.