Adanse titiriw ne nɔma
| Nea wɔsusuw | Nea wɔhwɛ | Nea enti a ɛsono |
|---|---|---|
| Bere a egye ansa na wɔasan akɔ adwuma bi so | Adwuma a wɔyɛ wɔ ntam ne gyinaesi ahorow ka ho | Ɛnyɛ bere a obi ntumi mfa adwene nsi hɔ koraa |
| Bere a egye ansa na wɔasan afi ase | Bere a egye ansa na wɔafi ase bio bere a biribi a ɛtwam no aba awiei | Egyina adwuma no ne botae ho nkae so |
| Adwene a ɛda adwuma a atwam no so | Adwuma a atwam no nsunsuanso a ɛkɔ so | Ebetumi aka adwumayɛ a bere pɔtee biara nni hɔ |
Nhwehwɛmu a wɔyɛe wɔ adwumam no hwɛ sɛnea wɔahyehyɛ adwuma, na ɛnyɛ nipadua mu tebea a ɛsesa ma obiara. Ebetumi aba sɛ obi yɛ adwuma foforo ansa na wasan akɔ nea biribi twaa mu no so. Sɛ yɛkyerɛ bere a atwam no ase sɛ bere tenten a obi antumi ammɔ adwene a, ɛresesa nea wɔsusui no. Mark et al., 2005
Dɛn na nhwehwɛmu a wɔyɛ wɔ adan mu fa adwuma a wɔsan kɔ so ho kyerɛ?
Trafton ne ne mfɛfo de tebea abien totoo ho: wɔtwaa obi adwuma mu mpofirim, ne sɛ wɔbɔɔ no kɔkɔ ansa na biribi a ɛbɛtwa adwuma no mu no asi, ma onyaa sikɔne awotwe ansa. Wɔn a wɔbɔɔ wɔn kɔkɔ no siesiee wɔn ho pii na wɔsan kɔɔ adwuma no so ntɛm. Eyi foa so sɛ ahosiesie a wɔyɛ ansa ne botae a edi kan no ho nkae ho hia; ɛnkyerɛ sɛ bere pɔtee bi na ɛsɛ sɛ obiara nya ansa na wasan ayɛ adwuma. Trafton et al., 2003
Altmann ne Trafton nhwɛso no kyerɛ sɛ botae bi a ɛda adwene mu ne sɛnea wɔkae no betumi anya sɛnea obi san fi adwuma ase no so nkɛntɛnso. Leroy sɔhwɛ ahorow no hwɛ adwene a ɛda adwuma a wɔagyaw ano no so bere a nnipa gyae adwuma bi a wɔawiee no na wɔdan kɔ foforo so. Eyinom fa nneɛma a ɛbɛn wɔn ho nanso ɛsono, enti ɛnsɛ sɛ wɔde wɔn susudua bom yɛ simma dodow bi a ɛfa obiara ho. Altmann et al., 2002 Leroy, 2009
So nnipa betumi agyina biribi a ɛtwa wɔn adwuma mu ano?
Mark ne ne mfɛfo sɔhwɛ mu no, wɔn a wɔtwaa wɔn adwuma mu no wiee nnwuma no ntɛm sen afoforo, na nsonsonoe biara amma adwuma no pa mu. Nanso wɔkyerɛe sɛ wɔwɔ adwennwen, abufuw, bere ho nhyɛso ne mmɔdenbɔ kɛse. Enti, wowiee adwuma no ntɛm no, ɛnkyerɛ sɛ biribi a ɛtwa adwuma mu no nyɛ hwee. Eyi nso kyerɛ sɛ susudua biako a wɔde hwɛ adwumayɛ no nkyerɛ biribiara. Mark et al., 2008
Dɛn na ɛka ho asɛm?
So ahomegye nyinaa te sɛ biribi a ɛtwa adwuma mu?
Dabi. Ahomegye a wɔahyehyɛ ato hɔ ne bere a wɔmpɛ a wɔka kyerɛ obi sɛ ɔnyɛ adwuma foforo no betumi ayɛ soronko wɔ wɔn botae ne nea wɔhwehwɛ sɛ obi yɛ mu. Nhwehwɛmu a ɛboaboaa microbreak ho nsɛm ano no huu mfaso ketewa bi wɔ ahoɔden ne ɔbrɛ so, nanso mfaso a ɛwɔ adwumayɛ nyinaa so no da nkyerɛase mu. Ɛnkyerɛ sɛ biribiara a ɛtwa adwuma mu ma obi nya ahoɔden bio, anaa sɛ ahomegye biara ma ɛka koro wɔ adwuma sesa ho. Albulescu et al., 2022
Sɛ wɔde adwene si biribi so bere tenten a, ɛno nso sesa bere ne bere mu. Nhwehwɛmu a ɛfa nsakrae yi ho no nkyerɛ sɛ obi wɔ adwene so koraa anaasɛ ontumi nyɛ hwee bere pɔtee bi a ɛyɛ pɛ ma obiara. Adwuma pɔtee no ne nea wɔde susuw adwumayɛ no ho hia. Esterman et al., 2013
Dɛn na wubetumi asesa ankasa?
Sɛ tebea no ma kwan a, fa biribi a ɛbɛkae wo nea wobɛyɛ akyiri no sie. Eyi ne nea nhwehwɛmu a ɛfa adwuma a wɔsan kɔ so ho no foa so. Sɔhwɛ no gyina ahosiesie a wɔyɛ bere a biribi rebɛtwa adwuma mu no so; ɛnyɛ bɔhyɛ sɛ sɛ wokyerɛw nkaebɔ biako a, ɛbɛma adwuma sesa ho ɔhaw nyinaa ayera wɔ asetena ankasa mu. Ɛsɛ sɛ yɛde ahotoso kakra pɛ ka saa asɛm yi. Trafton et al., 2003 Altmann et al., 2002
Sɛ worehwɛ w'ankasa tebea a, fa bere a wode gyae adwuma no ne bere a egye ansa na woasan afi ase no gu akwan abien. Kyerɛw biribi a ɛtwaa adwuma no mu, sɛ na woawie adwuma a edi kan no anaa, ne nea wopɛ sɛ wuhu. Sɛ woanyɛ saa a, bere tenten a atwam no betumi ayɛ te sɛ bere tenten a adwene regye ahoɔden, ɛwom sɛ ebia wowiee adwuma foforo wɔ saa bere no mu. Mark et al., 2005 Leroy, 2009
Dɛn na agodie a wɔde sesa adwuma betumi akyerɛ wo?
Adwuma sesa sɔhwɛ a wɔahyɛ so betumi ama woahu nea ɛka ho wɔ mmara sesa ho. Nanso ɛrentumi mfa nsonsonoe ketewa bi a wɔhu wɔ sɔhwɛ tiawa bi mu nkyerɛ simma dodow a adwumayɛfo hwere wɔ adwumam. Nhwehwɛmu a ɛfa susudua ahorow a wotumi de ho to so ho no nso bɔ yɛn kɔkɔ sɛ ɛnsɛ sɛ yɛfa nsonsonoe tiawa bi sɛ su a ɛnsa da a ɛda onipa biako ho. Hedge et al., 2017
Adanse no kyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ yɛhwɛ tebea a biribi twa adwuma mu wom no yiye. Ɛnkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ yɛde simma 23 tua amanneɛbɔ biara, nkɔmmɔ biara anaa ahomegye a wɔahyehyɛ ato hɔ ho ka, sɛnea obi yɛ n'ade akyiri no mfa ho. Mark et al., 2005 Trafton et al., 2003
Yɛ sɔhwɛ kwa a ɛfa eyi ho no
Adwuma sesa ho sɔhwɛ
Sɔ adwuma sesa ho sɔhwɛ no hwɛ na woahu sɛnea wobɛsesa mmara ahorow ntam. Ɛsusuw sɛnea woyɛ sɔhwɛ no mu adwuma, na ɛnkyerɛ simma dodow a wuhwere bere a biribi twa wo adwuma mu no. Kae nsonsonoe yi bere a wode agodie no toto wo da biara da adwuma ho no.
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
So simma 23 no yɛ nokwasɛm a ɛfa obiara ho?
Dabi. Sɛ obi san kɔ adwuma bi so, sɛ ɔsan fi ase, ne sɛ ɔsan nya adwumayɛ tebea pɔtee bi yɛ nneɛma a ɛsono. Mark et al., 2005 Trafton et al., 2003
So ahosiesie ansa na biribi atwa adwuma mu betumi aboa?
Sɔhwɛ bi a wɔhyɛɛ so no huu sɛ wɔsan kɔɔ adwuma so ntɛm bere a kɔkɔbɔ a ɛma wɔsiesiee wɔn ho bɛboro sikɔne awotwe bae. Wɔn mfaso a ɛwɔ asetena ankasa mu no dodow ho nhyɛto biara nni hɔ. Trafton et al., 2003
So ahomegye a wɔahyehyɛ ato hɔ sɛe adwene a wɔde si adwuma so?
Adanse a ɛfa ahomegye tiawa ho no kyerɛ mfaso ketewa bi wɔ ɔbrɛ ne ahoɔden so, nanso adwumayɛ nyinaa ho mfaso no mu ntease nnɔɔso. Ɛnsɛ sɛ yɛka ahomegye a wɔahyehyɛ ato hɔ ne biribiara a ɛtwa adwuma mu bom. Albulescu et al., 2022
F nkyerɛkyerɛmu fibea
- Mark et al. (2005). Adwuma biara nni hɔ a wɔagyaw?.
- Trafton et al. (2003). Siesie wo ho sɛ wobɛsan ayɛ adwuma a wɔatwitwa mu: botae a wobɛyɛ ho nhyehyɛe ne nkae a wobɛsan ahwɛ so nsunsuanso.
- Altmann et al. (2002). Botae ahorow ho nkae: nhwɛso a egyina adwene mu dwumadi so.
- Leroy (2009). Adɛn nti na ɛyɛ den sɛ mɛyɛ m'adwuma? Adwene a ɛda adwuma a wɔsakra ntam no so haw.
- Mark et al. (2008). Adwuma a wɔatwitwa mu ho ka: ahoɔhare ne adwennwen pii.
- Albulescu et al. (2022). "Ma me ahomegye kakra!" Nhwehwɛmu a ɛhwehwɛ mu yiye ne nsusuwmu a ɛfa ahomegye tiawa mfaso a ɛwɔ yiedie ne adwumayɛ a ɛma ɛkɔ anim ho.
- Esterman et al. (2013). Sɛ obi de adwene si biribi so anaa ɔnnwen ho? Hwɛ nneyɛe ne amemene mu nsakrae bere a wɔde adwene si biribi so bere tenten.
- Hedge et al. (2017). Susudua a wotumi de ho to so ho abirabɔ: Adɛn nti na adwene sɔhwɛ a ɛyɛ den no nkyerɛ nsonsonoe a wotumi de ho to so wɔ ankorankoro ntam.
