Fetela go diteng

Bokgoni bjo bo lego ka morago ga dintlha

Lebelo la go šoma ka tshedimošo

Lebelo la go šoma ka tshedimošo ke bokgoni bja go dira ditiro tše bonolo ka bokgoni ge nako e lekanyeditšwe. Ga le lekanywe feela ka go kgotla gatee: sehlopheng se tee sa batho ba China sa tekanyetšo, palogare ya dintlha tše lekanyeditšwego tša go nyalantšha maswao e be e le 11.56 mengwageng ya 18–29 le 8.07 mengwageng ya 50–59, go ya ka sekala sa nyakišišo yeo e sego sa Helibrain. 1

E hlahlobilwe la mafelelo · Ditšhupetšo tše 15

Hlahloba diteko le didirišwa ↓

01 / Kwešiša

Ke eng

Lebelo la go dira eng?

Go swantšha leswao le nomoro go nyaka gore o lebelele molao, o lemoge leswao, o gopole karabo gomme o e tsenye. Dipoelo tša go nanya di ka bakwa ke magato a mmalwa. Diteko tša lebelo la go šoma ka tshedimošo di diriša ditiro tše bonolo ka boomo gore motho a kgone go fetša tše dintši, eupša “bonolo” ga go re gore ga go nyakege kgopolo, pono goba go šomiša mmele. 2

Dikarolo tše mmalwa tša bjoko di šoma mmogo: ditshepedišo tša pono di lemoga tshedimošo; tša ka pele le tša ka godimo lehlakoreng la bjoko di boloka molao gomme di laola tlhokomelo; tša mosepelo di tšweletša karabelo. Go bolela gore ka moka tše ke lefelo le tee la lebelo go ka fora. Tekanyo ya tšona e a fetoga ge mošomo o swanago o dirwa ka go bolela, go ngwala ka seatla, go tlanya goba go kgoma sekirini. 3

Ke ka lebaka leo teko ya rena ya go nyalantšha leswao le nomoro e lego yona tsela ye e lebanyago kudu ya go thoma; teko ya go latela tsela le lebelo la dipalo di nea mehlala e mengwe yeo e batamelanago le yona. Go tlanya le go bala ke bokgoni bjo bo ithutwago, gomme di ithekgile kudu ka tsebo. Di ka lekanya bokgoni bjoo ka mohola, eupša ga se tša swanela go tšeelwa ka pela bjalo ka ditekanyo tše di sekilego kudu goba tše dikgolo kudu tša lebelo la monagano. 4 5

Kamoo re e lekanyago ka gona

TekoMošomo wo o lekanywago ka nakoDinako tše dingwe tšeo di nago le seabe
Go nyalantšha maswao le dinomoroNyalantšha maswao le dinomoro tšeo di lego senotlolongGo nyaka ka pono, go ithuta senotlelo le go tsenya dikarabo
Trail Making AKgokaganya dinomoro ka tatelanoGo nyaka, peakanyo ya pono le go šomiša seatla
Nako ya karabelo ya dikgethoKgetha karabelo yeo e swanago le leswaoPalo ya dikgetho le kamano magareng ga leswao le karabelo
Dipalelo tše di lekanyeditšwego ka nakoRarolla dipalelo tšeo o di tlwaetšegoTsebo ya dipalo le kgopolo ya mošomo

Motho o tee a ka arabela ka lebelo mošomong o bonolo eupša a nanya go nyalantšha maswao le dinomoro ka gobane mošomo woo o nyaka diphetho tše dingwe. Nyakišišo ya Woods le bašomi mmogo le yena ya karabelo ya dikgetho e ile ya aroganya dinyakwa tša go kgetha karabelo le go tšweletša karabelo e bonolo. Gore ditekanyo tše pedi di diriša “di-millisecond” ga go re gore di lekanya selo se tee. 6

Go nepagala go swanetše go lebelelwa mmogo le lebelo. Go dira dilo ka pela eupša o dira diphošo tše dintši go ka bontšha mokgwa o fapanego. Ka mo go swanago, phapano ya palogare ye e bonagalago gabotse magareng ga maemo a mabedi e ka ba gona mola dipoelo tša diphapano tša batho ka o tee ka o tee di sa tsepama, kudu ge diteko di kopana. 7

Mengwaga le ditekanyetšo: ke papetšo efe ye e swanetšego?

Dinomoro tše di tšwa karolong ya mengwaga ya teko ya go nyalantšha maswao le dinomoro ya nyakišišo ya tekanyetšo ya Ye le bašomi mmogo le yena. Dintlha di be di lekanyeditšwe go dirišwa sehlopha ka moka sa batho ba bagolo ba 723, ka palogare ya 10 le go fapana ga maemo ya 3, pele dihlopha tša mengwaga di bapetšwa. Ke dintlha tše lekanyeditšwego, e sego dikarabo tše di nepagetšego ka motsotso. 1

MengwagaPalogare ya go nyalantšha maswao le dinomoroGo fapana ga maemo
18–2911.562.55
30–3910.482.93
40–498.692.38
50–598.072.86

Nyakišišo e dirilwe go batho ba China bao ba balago Semandarine. E nea bohlatse bja gore mengwaga le maemo a sehlopha di bohlokwa; ga e hlalose sekala sa inthanete sa go nyalantšha maswao le dinomoro seo se šomago go bohle. Hartshorne le Germine le bona ba hweditše gore bokgoni bja go nyalantšha maswao le dinomoro bo fihlile godimo pele ga bja kgopolo ya mošomo le tlotlontšu. Ka gona dintlha di ka fetoga go ya ka mengwaga ka tsela ye e fapanego le tsebo goba go bea mabaka. 2

Dipapetšo tša mengwaga magareng ga batho ba go fapana ga di swane le go latela motho o tee ge nako e dutše e eya. Go tlwaela teko go ka uta karolo ya phetogo ge e boeletšwa; ka gona, mothaladi wa phetogo ya batho ba go fapana goba dintlha tše kaone tša teko ya poeletšo ga se tša swanela go tšeelwa bjalo ka kanegelo ka moka. 8

02 / E bee maemong a yona

Seo se e amago

Maswao a bohlatse a araba potšišo ye e rego: “Na se se na le khuetšo go dipoelo tše?” Ga a holofetše koketšego ye itšego. Ge go na le tekanyetšo ya motheo wa bohlatse ya Helibrain, e dula e kgomaretše sehlopha sa batho le dipoelo tšeo e šomago go tšona. “Ga se ya fiwa maemo” e ra gore ga re na tekanyetšo ye e swanago; ga e re gore ga go na khuetšo. Dikutollo tša mengwaga le didirišwa ke bohlatse bja go lekanya, ga se maemo a kalafo.

Boroko

Bohlatse bjo bobotse

Tekanyetšo ye e bolokilwego: go se robale le gatee → go phafoga, e sego teko e nngwe le e nngwe ya lebelo.

Go se robale mohlomongwe go senya go phafoga. Ditlamorago tša gona dintlheng tša teko ye e lekanyeditšwego ka nako di ithekgile gape ka mošomo wo o lekanywago; tekanyo ya go se arabele ga se tokiso ya lebelo la go nyalantšha maswao le dinomoro. 9

Kgateletšego

Ga se ya lekanyetšwa go nyalantšheng maswao

Bohlatse bja ditiro tša monagano ga bo lebanye le teko ye.

Kgateletšego e ka šitiša kgopolo ya mošomo le go fetoša mešomo. Ga re na tekanyetšo ya bohlatse bjo bo swanago yeo e bolelago gore motho yo itšego o tla lahlegelwa ke dikarabo tše kae tša go nyalantšha leswao le nomoro. 10

Boitšhidullo

Bohlatse bo bonala bo le bonyenyane kudu

Tekanyetšo ye e bolokilwego: boitšhidullo ka kakaretšo → bokgoni bja monagano ka kakaretšo.

Tekanyetšo ya rena ya bokgoni bja monagano ka kakaretšo bjo bo kopantšwego ke Tlase kudu. O se ke wa tšeela ditlamorago tšeo di bonagalago go palogare ya sehlopha bjalo ka kgodišego ya gore lebelo la go šoma ka tshedimošo le tla oketšega. 11

Mengwaga

Dipapetšo tša mengwaga

Diteko tša go nyalantšha maswao le go nyaka; sehlopha le thuto di na le seabe.

Diriša ditekanyetšo tša teko yeo ka boyona gomme o boloke mokgwa wa go tsenya dikarabo o swana. Mokgwa wa mengwaga tafoleng ga o fetole dintlha tša sebatli gore e be “mengwaga ya bjoko.” 1

Go itlwaetša

Bohlatse bjo bo lebanyago le mošomo

Dipoelo tša go boeletša teko le ditekanyo tša lebelo tše di itlwaeditšwego.

Go dira teko gape go ka kaonafatša dintlha. Nyakišišo ya ACTIVE e nea bohlatse bjo bo lebanyago kudu bja bokgoni bja lebelo bjo bo tlwaeditšwego go batho ba bagolo ba mengwaga e godilego; tekanyetšo ya gore bohlatse bo gona ke Magareng polokelong ya rena, eupša ga e netefatše papadi ya rena. 12 13

Didirišwa

Bohlatse bja nako

Pontšho, go amogela dikarabelo le bokgoni bja go tsenya dikarabo.

Didirišwa le mekgwa ya go lekanya nako di ama go diega mo go begilwego. Go diriša khiipoto, go kgoma sekirini goba legotlo le gona go ka ba selo se se diegišago ge dikarabelo di bušeletšwa ka lebelo. 14

Ke eng seo se fetišetšwago, gomme ke eng seo se sa fetišetšwego?

Tiro yeo o e tlwaeditšego ke polelo ye tshesane go feta go ba le monagano wa lebelo

Tlhahlo ya lebelo ya ACTIVE e dirišitše lenaneo le itšego la go šoma ka pono leo le bego le fetola bothata go ya ka dipoelo tša motho yo mogolo. Dipoelo tša bokgoni bjo bo tlwaeditšwego ke bohlatse bjo bo lebanego le tlhahlo yeo le sehlopha seo sa batho. Ga se nyakišišo ya go nyalantšha maswao mo wepesaeteng ye, gomme ga se ya swanela go bitšwa bohlatse bja gore papadi efe le efe ya karabelo ya ka pela e tla ba le mohola o swanago. 13

Ka kakaretšo, ditlhahlobo tša tlhahlo ya bjoko di nyaka dipoelo tša mešomo yeo motho a sego a e itlwaetša. Dintlha tše kaone tša go tlanya di ka ba kaonafalo ya go tlanya yeo e nago le mohola, go swana le lebelo le le nepagetšego la go bala leo le ka thušago go bala. E tee ya dipoelo tše ga e netefatše gore bokgoni bo kaonafetše mo mešomong ka moka ya monagano. 15

Ge o itlwaetša, thoma pele ka go kgetha dipoelo tše o di nyakago. Ge o nyaka go nyalantšha maswao le dinomoro ka nepagalo kudu, bapetša teko yeo ya go swana gomme o lebelele palo ya diphošo. Ge o nyaka go kaonafatša mošomo wa dithuto, lekola tshedimošo yeo o ithutilego yona. Go tloga go dipoelo tše dingwe go ya go tše dingwe go nyaka bohlatse, e sego leina le tee la “lebelo.”

03 / E leke gomme o bapetše

E leke go Helibrain

Diriša teko ya go nyalantšha maswao le dinomoro bjalo ka teko ya gago ya motheo, gomme o e bapetše le tiro e nngwe e bjalo ka go latela tsela goba nako e bonolo ya karabelo. Boloka dipoelo di arogane: dipalo tša dilo, metsotswana, mantšu ka motsotso le di-millisecond di na le ditlhalošo tše di fapanego.

Dikarata tša go tlanya le go bala di akareditšwe ka gobane ke bokgoni bjo bo dirišwago ka nako. Dikarabo tše di di felegetšago di hlalosa karolo ya mokgwa wa go tsenya dikarabo, go nepagala, polelo le kwešišo. Sedirišwa sa go itlwaetša se thuša go boeletša tiro; dintlha di sa nyaka tlhaloso ya teko yeo e swanago.

Diteko le dipapadi

Didirišwa le go itlwaetša

Dikarabo tše di tswalanago

Dipotšišo tše di botšišwago gantši

Na lebelo la go šoma ka tshedimošo ke nako ya karabelo feela?

Aowa. Diteko tša go nyalantšha maswao le go nyaka di akaretša ditiro tše mmalwa, mola teko ya nako e bonolo ya karabelo e diriša karabelo e tee go leswao. 6

Na go dira dipoelo tša tlase tekong ya go nyalantšha maswao go ra gore bohlale bja ka bo tlase?

Teko ya go nyalantšha maswao ye e lekanywago ka nako ke karolo e tee ya dipoelo tša gago, gomme e tutuetšwa ke pono, go ithuta molao le mokgwa wa go tsenya dikarabo. E ka se tšeele tekolo e nabilego legato. 2

Na nka bapetša lebelo la ka la go tlanya le dintlha tša go nyalantšha maswao le dinomoro?

Di boloke e le dipoelo tše di fapanego. Go tlanya go diriša kudu bokgoni bjo bo ithutilego bja mosepelo le polelo, gomme go na le melao ya gona ya go lekanya. 4

Ditšhupetšo

Dikgokagano di išwa go DOI ya mathomo goba rekoto ya mothopo. Dipapetšo tša nyakišišo di hlalosa mešomo yeo go boletšwego ka yona, ga di netefatše gore diphetolelo tša rena tša go šomiša ka sephephediši di a lekana.

  1. Ye et al. (2022). The Chinese Brief Cognitive Test: Normative Data Stratified by Gender, Age and Education.
  2. Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
  3. Diamond (2012). Executive Functions.
  4. Dhakal et al. (2018). Observations on Typing from 136 Million Keystrokes.
  5. Brysbaert (2019). How many words do we read per minute? A review and meta-analysis of reading rate.
  6. Woods et al. (2015). Age-related slowing of response selection and production in a visual choice reaction time task.
  7. Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
  8. Salthouse (2009). When does age-related cognitive decline begin?.
  9. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  10. Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
  11. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  12. Scharfen et al. (2018). Retest effects in cognitive ability tests: A meta-analysis.
  13. Rebok et al. (2014). Ten‐Year Effects of the Advanced Cognitive Training for Independent and Vital Elderly Cognitive Training Trial on Cognition and Everyday Functioning in Older Adults.
  14. Bridges et al. (2020). The timing mega-study: comparing a range of experiment generators, both lab-based and online.
  15. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.