01 / Kwešiša
Ke eng
Lebelo la go dira eng?
Go swantšha leswao le nomoro go nyaka gore o lebelele molao, o lemoge leswao, o gopole karabo gomme o e tsenye. Dipoelo tša go nanya di ka bakwa ke magato a mmalwa. Diteko tša lebelo la go šoma ka tshedimošo di diriša ditiro tše bonolo ka boomo gore motho a kgone go fetša tše dintši, eupša “bonolo” ga go re gore ga go nyakege kgopolo, pono goba go šomiša mmele. 2
Dikarolo tše mmalwa tša bjoko di šoma mmogo: ditshepedišo tša pono di lemoga tshedimošo; tša ka pele le tša ka godimo lehlakoreng la bjoko di boloka molao gomme di laola tlhokomelo; tša mosepelo di tšweletša karabelo. Go bolela gore ka moka tše ke lefelo le tee la lebelo go ka fora. Tekanyo ya tšona e a fetoga ge mošomo o swanago o dirwa ka go bolela, go ngwala ka seatla, go tlanya goba go kgoma sekirini. 3
Ke ka lebaka leo teko ya rena ya go nyalantšha leswao le nomoro e lego yona tsela ye e lebanyago kudu ya go thoma; teko ya go latela tsela le lebelo la dipalo di nea mehlala e mengwe yeo e batamelanago le yona. Go tlanya le go bala ke bokgoni bjo bo ithutwago, gomme di ithekgile kudu ka tsebo. Di ka lekanya bokgoni bjoo ka mohola, eupša ga se tša swanela go tšeelwa ka pela bjalo ka ditekanyo tše di sekilego kudu goba tše dikgolo kudu tša lebelo la monagano. 4 5
Kamoo re e lekanyago ka gona
| Teko | Mošomo wo o lekanywago ka nako | Dinako tše dingwe tšeo di nago le seabe |
|---|---|---|
| Go nyalantšha maswao le dinomoro | Nyalantšha maswao le dinomoro tšeo di lego senotlolong | Go nyaka ka pono, go ithuta senotlelo le go tsenya dikarabo |
| Trail Making A | Kgokaganya dinomoro ka tatelano | Go nyaka, peakanyo ya pono le go šomiša seatla |
| Nako ya karabelo ya dikgetho | Kgetha karabelo yeo e swanago le leswao | Palo ya dikgetho le kamano magareng ga leswao le karabelo |
| Dipalelo tše di lekanyeditšwego ka nako | Rarolla dipalelo tšeo o di tlwaetšego | Tsebo ya dipalo le kgopolo ya mošomo |
Motho o tee a ka arabela ka lebelo mošomong o bonolo eupša a nanya go nyalantšha maswao le dinomoro ka gobane mošomo woo o nyaka diphetho tše dingwe. Nyakišišo ya Woods le bašomi mmogo le yena ya karabelo ya dikgetho e ile ya aroganya dinyakwa tša go kgetha karabelo le go tšweletša karabelo e bonolo. Gore ditekanyo tše pedi di diriša “di-millisecond” ga go re gore di lekanya selo se tee. 6
Go nepagala go swanetše go lebelelwa mmogo le lebelo. Go dira dilo ka pela eupša o dira diphošo tše dintši go ka bontšha mokgwa o fapanego. Ka mo go swanago, phapano ya palogare ye e bonagalago gabotse magareng ga maemo a mabedi e ka ba gona mola dipoelo tša diphapano tša batho ka o tee ka o tee di sa tsepama, kudu ge diteko di kopana. 7
Mengwaga le ditekanyetšo: ke papetšo efe ye e swanetšego?
Dinomoro tše di tšwa karolong ya mengwaga ya teko ya go nyalantšha maswao le dinomoro ya nyakišišo ya tekanyetšo ya Ye le bašomi mmogo le yena. Dintlha di be di lekanyeditšwe go dirišwa sehlopha ka moka sa batho ba bagolo ba 723, ka palogare ya 10 le go fapana ga maemo ya 3, pele dihlopha tša mengwaga di bapetšwa. Ke dintlha tše lekanyeditšwego, e sego dikarabo tše di nepagetšego ka motsotso. 1
| Mengwaga | Palogare ya go nyalantšha maswao le dinomoro | Go fapana ga maemo |
|---|---|---|
| 18–29 | 11.56 | 2.55 |
| 30–39 | 10.48 | 2.93 |
| 40–49 | 8.69 | 2.38 |
| 50–59 | 8.07 | 2.86 |
Nyakišišo e dirilwe go batho ba China bao ba balago Semandarine. E nea bohlatse bja gore mengwaga le maemo a sehlopha di bohlokwa; ga e hlalose sekala sa inthanete sa go nyalantšha maswao le dinomoro seo se šomago go bohle. Hartshorne le Germine le bona ba hweditše gore bokgoni bja go nyalantšha maswao le dinomoro bo fihlile godimo pele ga bja kgopolo ya mošomo le tlotlontšu. Ka gona dintlha di ka fetoga go ya ka mengwaga ka tsela ye e fapanego le tsebo goba go bea mabaka. 2
Dipapetšo tša mengwaga magareng ga batho ba go fapana ga di swane le go latela motho o tee ge nako e dutše e eya. Go tlwaela teko go ka uta karolo ya phetogo ge e boeletšwa; ka gona, mothaladi wa phetogo ya batho ba go fapana goba dintlha tše kaone tša teko ya poeletšo ga se tša swanela go tšeelwa bjalo ka kanegelo ka moka. 8
02 / E bee maemong a yona
Seo se e amago
Maswao a bohlatse a araba potšišo ye e rego: “Na se se na le khuetšo go dipoelo tše?” Ga a holofetše koketšego ye itšego. Ge go na le tekanyetšo ya motheo wa bohlatse ya Helibrain, e dula e kgomaretše sehlopha sa batho le dipoelo tšeo e šomago go tšona. “Ga se ya fiwa maemo” e ra gore ga re na tekanyetšo ye e swanago; ga e re gore ga go na khuetšo. Dikutollo tša mengwaga le didirišwa ke bohlatse bja go lekanya, ga se maemo a kalafo.
Boroko
Bohlatse bjo bobotseTekanyetšo ye e bolokilwego: go se robale le gatee → go phafoga, e sego teko e nngwe le e nngwe ya lebelo.
Go se robale mohlomongwe go senya go phafoga. Ditlamorago tša gona dintlheng tša teko ye e lekanyeditšwego ka nako di ithekgile gape ka mošomo wo o lekanywago; tekanyo ya go se arabele ga se tokiso ya lebelo la go nyalantšha maswao le dinomoro. 9
Kgateletšego
Ga se ya lekanyetšwa go nyalantšheng maswaoBohlatse bja ditiro tša monagano ga bo lebanye le teko ye.
Kgateletšego e ka šitiša kgopolo ya mošomo le go fetoša mešomo. Ga re na tekanyetšo ya bohlatse bjo bo swanago yeo e bolelago gore motho yo itšego o tla lahlegelwa ke dikarabo tše kae tša go nyalantšha leswao le nomoro. 10
Boitšhidullo
Bohlatse bo bonala bo le bonyenyane kuduTekanyetšo ye e bolokilwego: boitšhidullo ka kakaretšo → bokgoni bja monagano ka kakaretšo.
Tekanyetšo ya rena ya bokgoni bja monagano ka kakaretšo bjo bo kopantšwego ke Tlase kudu. O se ke wa tšeela ditlamorago tšeo di bonagalago go palogare ya sehlopha bjalo ka kgodišego ya gore lebelo la go šoma ka tshedimošo le tla oketšega. 11
Mengwaga
Dipapetšo tša mengwagaDiteko tša go nyalantšha maswao le go nyaka; sehlopha le thuto di na le seabe.
Diriša ditekanyetšo tša teko yeo ka boyona gomme o boloke mokgwa wa go tsenya dikarabo o swana. Mokgwa wa mengwaga tafoleng ga o fetole dintlha tša sebatli gore e be “mengwaga ya bjoko.” 1
Go itlwaetša
Bohlatse bjo bo lebanyago le mošomoDipoelo tša go boeletša teko le ditekanyo tša lebelo tše di itlwaeditšwego.
Didirišwa
Bohlatse bja nakoPontšho, go amogela dikarabelo le bokgoni bja go tsenya dikarabo.
Didirišwa le mekgwa ya go lekanya nako di ama go diega mo go begilwego. Go diriša khiipoto, go kgoma sekirini goba legotlo le gona go ka ba selo se se diegišago ge dikarabelo di bušeletšwa ka lebelo. 14
Ke eng seo se fetišetšwago, gomme ke eng seo se sa fetišetšwego?
Tiro yeo o e tlwaeditšego ke polelo ye tshesane go feta go ba le monagano wa lebelo
Tlhahlo ya lebelo ya ACTIVE e dirišitše lenaneo le itšego la go šoma ka pono leo le bego le fetola bothata go ya ka dipoelo tša motho yo mogolo. Dipoelo tša bokgoni bjo bo tlwaeditšwego ke bohlatse bjo bo lebanego le tlhahlo yeo le sehlopha seo sa batho. Ga se nyakišišo ya go nyalantšha maswao mo wepesaeteng ye, gomme ga se ya swanela go bitšwa bohlatse bja gore papadi efe le efe ya karabelo ya ka pela e tla ba le mohola o swanago. 13
Ka kakaretšo, ditlhahlobo tša tlhahlo ya bjoko di nyaka dipoelo tša mešomo yeo motho a sego a e itlwaetša. Dintlha tše kaone tša go tlanya di ka ba kaonafalo ya go tlanya yeo e nago le mohola, go swana le lebelo le le nepagetšego la go bala leo le ka thušago go bala. E tee ya dipoelo tše ga e netefatše gore bokgoni bo kaonafetše mo mešomong ka moka ya monagano. 15
Ge o itlwaetša, thoma pele ka go kgetha dipoelo tše o di nyakago. Ge o nyaka go nyalantšha maswao le dinomoro ka nepagalo kudu, bapetša teko yeo ya go swana gomme o lebelele palo ya diphošo. Ge o nyaka go kaonafatša mošomo wa dithuto, lekola tshedimošo yeo o ithutilego yona. Go tloga go dipoelo tše dingwe go ya go tše dingwe go nyaka bohlatse, e sego leina le tee la “lebelo.”
03 / E leke gomme o bapetše
E leke go Helibrain
Diriša teko ya go nyalantšha maswao le dinomoro bjalo ka teko ya gago ya motheo, gomme o e bapetše le tiro e nngwe e bjalo ka go latela tsela goba nako e bonolo ya karabelo. Boloka dipoelo di arogane: dipalo tša dilo, metsotswana, mantšu ka motsotso le di-millisecond di na le ditlhalošo tše di fapanego.
Dikarata tša go tlanya le go bala di akareditšwe ka gobane ke bokgoni bjo bo dirišwago ka nako. Dikarabo tše di di felegetšago di hlalosa karolo ya mokgwa wa go tsenya dikarabo, go nepagala, polelo le kwešišo. Sedirišwa sa go itlwaetša se thuša go boeletša tiro; dintlha di sa nyaka tlhaloso ya teko yeo e swanago.
Diteko le dipapadi
Teko ya lebelo la go šoma ka tshedimošo
Nyalantšha maswao le dinomoro o diriša senotlelo.
Teko ya go latela tsela
Lekanya nako ya go nyaka ka pono ka tatelano le go fapanyetšana ga tatelano.
Teko ya lebelo la dipalo
Bokgoni bja dipalelo ge nako e lekanyeditšwe.
Teko ya nako ya karabelo
Bapetša tiro ye bonolo ya go bona leswao le go arabela.
Teko ya go fetoša mešomo
Bapetša melao ya mošomo yeo e bušeletšwago le yeo e fetogago.
Teko ya lebelo la go kgotla
Mosepelo wa go boeletšwa; ga se teko ya lebelo la monagano ka kakaretšo.
Teko ya go nepiša
Bokgoni bja go kgetha selo seo o se nepišago le go se lebantšha ka go šomiša mosepelo.
Teko ya IQ
Lekola lebelo le dikarolo tše dingwe tša teko e nabilego.
Didirišwa le go itlwaetša
Tlhahlo ya go tlanya
Itlwaetše go tsenya sengwalwa ka nepagalo.
Tlhahlo ya dipalo tša monaganong
Itlwaetše ditiro tša dipalo tše o di kgethilego.
Go itlwaetša go bala
Šoma ka lebelo mola o sa hlokomela kwešišo.
Tlhahlo ya go nepiša
Itlwaetše go kgetha selo le go se lebantšha o diriša mokgwa o swanago wa go tsenya dikarabo.
Teko ya boitšhidullo le mošomo
Lebelela dinako tša gago pele le ka morago ga boitšhidullo; ye ga se teko ya boitekelo bjo bo arogantšwego ka go se kgethe.
Dikarabo tše di tswalanago
- Boko bja gago bo fihlelela bokgoni bjo bogolo kudu mengwageng efe? →
- Na nako ya go arabela modumo e kopana go feta ya go arabela se o se bonago? →
- Palogare ya IQ ke efe go ya ka mengwaga? →
- Lebelo la palogare la go bala ke le lekaaka’ng? →
- Lebelo la palogare la go tlanya ka smartphone ke le lekaaka’ng? →
- Lebelo la palogare la go tlanya ke le lekaaka’ng? →
- Na khafeine e ka kaonafatša lebelo la karabelo? →
- Na batho ba ka dira mešomo e mentši ka nako e tee e le ka kgonthe? →
- Na o swanetše go šomiša menwana e lesome gore o tlanye ka lebelo? →
- Diteko tša IQ tša inthaneteng di nepagetše gakaaka'ng? →
- Go tšea nako ye kaakang go bala mantšu a 1,000? →
- Na ruri go tšea metsotso e 23 gore motho a boele a tsepamiše kgopolo ka morago ga tšhitišo? →
- Lebelo la go tlanya mantšu ka motsotso le balwa bjang? →
- Dikelo tša IQ tša 115, 130 le 145 di wela diperesenteleng dife? →
- Na go dira teko ya IQ gape go ka godiša dintlha tša gago? →
- Ke ka baka la eng nako ya ka ya go arabela e le telele ge ke diriša mogala go feta khomphutha? →
- Nako ya karabelo e fetoga bjang ge motho a tšofala? →
- Ke diteko tše kae tšeo di dirago gore teko ya nako ya karabelo e tshepagale? →
- Na nako ya karabelo ya motho e ka ba ka tlase ga 100 milliseconds? →
- Ke ka lebaka la eng go bala ka setu go akgofa go feta go balela godimo? →
- Go bala ka leleme la bobedi go diragala ka go nanya gakaaka’ng? →
- Phapano ke efe magareng ga nako ya go arabela ka tsela e tee le ya go kgetha karabelo? →
- Go hloka boroko go fokotša lebelo la karabelo gakaaka’ng? →
- Na o ka bala ka lebelo ntle le go lahlegelwa ke kwešišo? →
- Na o swanetše go emiša go bitša mantšu ka setu monaganong gore o bale ka lebelo? →
- Na ke swanetše go tsepamiša kgopolo lebelo la go tlanya goba go nepagala? →
- Dintlha tše dibotse tša IQ ke dife? →
- Nako ye botse ya karabelo ke efe? →
- Lebelo le lebotse la go tlanya ke lefe? →
Dipotšišo tše di botšišwago gantši
Na lebelo la go šoma ka tshedimošo ke nako ya karabelo feela?
Aowa. Diteko tša go nyalantšha maswao le go nyaka di akaretša ditiro tše mmalwa, mola teko ya nako e bonolo ya karabelo e diriša karabelo e tee go leswao. 6
Na go dira dipoelo tša tlase tekong ya go nyalantšha maswao go ra gore bohlale bja ka bo tlase?
Teko ya go nyalantšha maswao ye e lekanywago ka nako ke karolo e tee ya dipoelo tša gago, gomme e tutuetšwa ke pono, go ithuta molao le mokgwa wa go tsenya dikarabo. E ka se tšeele tekolo e nabilego legato. 2
Na nka bapetša lebelo la ka la go tlanya le dintlha tša go nyalantšha maswao le dinomoro?
Di boloke e le dipoelo tše di fapanego. Go tlanya go diriša kudu bokgoni bjo bo ithutilego bja mosepelo le polelo, gomme go na le melao ya gona ya go lekanya. 4
Ditšhupetšo
Dikgokagano di išwa go DOI ya mathomo goba rekoto ya mothopo. Dipapetšo tša nyakišišo di hlalosa mešomo yeo go boletšwego ka yona, ga di netefatše gore diphetolelo tša rena tša go šomiša ka sephephediši di a lekana.
- Ye et al. (2022). The Chinese Brief Cognitive Test: Normative Data Stratified by Gender, Age and Education.
- Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
- Diamond (2012). Executive Functions.
- Dhakal et al. (2018). Observations on Typing from 136 Million Keystrokes.
- Brysbaert (2019). How many words do we read per minute? A review and meta-analysis of reading rate.
- Woods et al. (2015). Age-related slowing of response selection and production in a visual choice reaction time task.
- Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
- Salthouse (2009). When does age-related cognitive decline begin?.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Scharfen et al. (2018). Retest effects in cognitive ability tests: A meta-analysis.
- Rebok et al. (2014). Ten‐Year Effects of the Advanced Cognitive Training for Independent and Vital Elderly Cognitive Training Trial on Cognition and Everyday Functioning in Older Adults.
- Bridges et al. (2020). The timing mega-study: comparing a range of experiment generators, both lab-based and online.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.