01 / Te ase
Nea ɛyɛ
Sɛ wobɛhwehwɛ mmuae no ne sɛ wunim dada no
Nsusuwii ahoni mu ahodwiriwde bi hwehwɛ sɛ wohu nsakrae a ɛkɔ so wɔ nsensanee a ɛda fam anaa nkyekyɛmu mu, woaka mmara no abom, na woapaw ɔfa a ɛyera no. Eyi yɛ soronko wɔ asɛmfua bi nkyerɛase a wobɛkae ho, ɛwom sɛ nsɛmfua nimdeɛ ne nsusuwii nyinaa betumi aboa wɔ nhwehwɛmu a emu dɔ mu. Nsusuwii a ɛfa ade foforo ho ne nimdeɛ a wonyae bere tenten yɛ adwuma bom; nsonsonoe a emu da hɔ pɛpɛɛpɛ nni nnwuma a adesua aka ho ne nea adesua nni mu ntam. 2
Raven nsusuwii ahoni ho nhwehwɛmu a agye din no kyerɛ nnwuma te sɛ abusuabɔ a wubehu, mmara nketewa a wode besie w'adwene mu bere tiaa bi, ne mmara pii a wode bɛyɛ adwuma bom. Enti, adwuma no hwehwɛ sɛ wode nkae a wode yɛ adwuma ne adwene a wode si biribi so nso di dwuma. Sɛ yɛka sɛ ɛyɛ “nyansa ankasa nkutoo” a, ɛmma yɛnhu nneɛma a obi reyɛ no nyinaa. 3
Sɛ yɛka amemene nhyehyɛe no ho asɛm tiawa a, aniwa nhyehyɛe no kyerɛ ahodwiriwde no, na nhyehyɛe a ɛwɔ amemene no anim ne nkyɛnkyɛn boa adwene dwumadi a ɛfa botae ho. Saa nhyehyɛe yi gu so ne nea wɔde ahosodi ne nkae yɛ adwuma no di nsawɔso; nea efi mu ba no nkyerɛ sɛ nsusuwii wɔ amemene no fã baako pɛ mu. Adwene sɔhwɛ akuw ho nhwehwɛmu nso hu nsonsonoe wɔ nnwuma ahorow mu, na ɛnyɛ adeyɛ baako pɛ a ɛkɔ so wɔ sɔhwɛ biara mu. 4 5
Helibrain wɔ nsusuwii ahoni ahodwiriwde a bere nni ano, IQ sɔhwɛ a ɛwɔ afã pii, akontaabu ne da biara da nteaseɛ mu ahodwiriwde. Eyinom ma wotumi hwɛ sɛnea adwuma ahorow hwehwɛ nneɛma gu ahorow. Ɛwom sɛ emu biara hwehwɛ nsusuwii de, nanso ɛno nkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ wɔde wɔn nsɔano nyinaa hyehyɛ IQ susudua koro so.
Sɛnea yesusuw ho
| Ɔkwan a wɔfa so susuw | Nea ebetumi aka ho asɛm | Nea ɛsɛ sɛ wɔnya ho adanse foforo |
|---|---|---|
| Nsusuwii ahoni mu nsusuwii | Hu abusuabɔ a ɛda ahoni ntam | Berehwɛ a wɔasiesie, nsɛmmisa no mu den ne mfe gyinapɛn |
| Mmara a wohu anaa ntoatoaso nnwuma | Hu abusuabɔ na fa di dwuma | Nimdeɛ a obi wɔ wɔ sɔhwɛ kwan no ne akwankyerɛ a wanya dedaw |
| Nyansa sɔhwɛ a ɛwɔ afã pii | Tumi ahorow a ɛyɛ pɛ na ɛka bom pii | Ne gyinapɛn a wɔde besi hɔ ne nea wonnim ho pefee |
| Da biara da ahodwiriwde | Siesie ɔhaw bi a mmara pɔtee bi wɔ ho | Sɛ mfaso no kɔ ahodwiriwde abusua foforo so anaa |
Nsɛmmisa nhyehyɛe boa nhwehwɛmu efisɛ ɛma wɔnya nneɛma a wɔahyɛ da asiesie. Ɛbɛyɛ sɔhwɛ a wɔde gyinapɛn susuw nnipa ho bere a wɔayɛ adwuma foforo wɔ nsɛmmisa a wɔpaw, sɛnea wɔde sɔhwɛ no yɛ, sɛnea wobetumi agye no adi, ne nnipa kuw a ɛfata a wɔde toto ho no ho. MaRs-IB krataa no kyerɛ nsonsonoe yi pefee. 1
Ɛsɛ sɛ wɔkenkan yɛn nsusuwii ahoni sɔhwɛ no sɛnea ne nkyerɛkyerɛmu te. IQ nsɔano a adwumayɛfoɔ de di dwuma taa yɛ 100 sɛ nkyekyem, na ɛyɛ 15 sɛ gyinapɛn mu nsonsonoe; wɔde toto nnipa kuw a ɛfata obi mfe ho. Ɛnsɛ sɛ mpanyimfo IQ nkyekyem a wɔasiesie ama wɔn mfe no ba fam kɛkɛ efisɛ sɔhwɛ bi mu nsɔano a wɔankyekyɛ mfe mu no sesae wɔ mfe ho. 6
Sɛ obi san yɛ sɔhwɛ a, ɛsɛ sɛ yɛhwɛ sɔhwɛ a wayɛ dedaw no abakɔsɛm nso. Sɛ ɔkae mmuae bi, hu ɔkwan pa a ɔbɛfa so, anaa ɔhaw a ɔwɔ wɔ sɔhwɛ kwan no ho so a, ebetumi ama ne nsɔano akɔ soro; eyi nkyerɛ ankasa sɛ ne nsusuwii tumi nyinaa asesa. 7
Mfe ne gyinapɛn: ntotoho bɛn na ɛfata?
Mfe ho ntotoho a ɛfa sɔhwɛ yi pɔtee ho ni, na efi MaRs-IB, Pon 1 ne 3 mu. Mmuae a ɛyɛ pɛ no nkyekyem yɛ nsɛmmisa a wɔbuaa no yiye no ɔha mu nkyem wɔ nhwehwɛmu no kwan ase; ɛnyɛ IQ anaa ɔmanfo mu nkyekyɛmu. 1
| Mfe mu nkyekyem | Nnipa dodow | Mmuae a ɛyɛ pɛ no nkyekyem |
|---|---|---|
| 11.27–13.39 | 185 | 61% |
| 13.40–15.91 | 184 | 68% |
| 15.93–17.99 | 184 | 73% |
| 18.00–33.15 | 106 | 81% |
Eyi yɛ nhwehwɛmu a ɛfa nyin a ɛkɔ so ho nnipa kuw; ɛnyɛ mfe nyinaa ho gyinapɛn a egyina nnipa a wogyina hɔ ma obiara so. Wɔrentumi mfa nɔma yi mmu yɛn ahodwiriwde foforo no ho nsɔano, na ɛnka mfe a ɛboro mpanyimfo kuw no mfe mu ho hwee. Mpanyimfo kuw no nso de bere pii kyɛe wɔ nsɛmmisa biara ho sen mmabun kuw no, na eyi kyerɛ nea enti a ɛnsɛ sɛ yɛhwɛ mmuae a ɛyɛ pɛ no nko ara na yɛnka mmuae kwan ho asɛm. 1
Salthouse nhwehwɛmu a ɛfa mpanyimfo a wɔn mfe yɛ 18–60 ho no huu mfe akuw ntam nsonsonoe wɔ nsusuwii mu, na ɔsan huu sɛ sɔhwɛ a wɔsan yɛ no sesaa nsɔano pii. Mfe akuw ntam ntotoho, nsakrae a ɛba bere tenten mu ne IQ nsɔano a wɔasiesie ama mfe no bua nsɛmmisa abiɛsa a ɛsono wɔn ho. Yɛmmɔ saa nsɛm no ngu pon a ɛnyɛ nokware a ɛkyerɛ mfe ne nsɔano ntam abusuabɔ mu. 8
02 / Fa tebea a ɛfata mu
Nea ɛka ho nkɛntɛnso
Adanse nkyerɛkyerɛmu bua asɛmmisa yi: “Nkɛntɛnso wɔ adeyɛ yi so anaa?” Ɛnhyɛ nkɔanim pɔtee bi ho bɔ. Sɛ Helibrain adanse gyinabea wɔ hɔ a, wɔka nnipa kuw ne nea wɔsusuw ho no ho. “Wɔmmuu ho nkontaa” kyerɛ sɛ yenni gyinabea a ɛne eyi hyia; ɛnkyerɛ sɛ nkɛntɛnso biara nni hɔ. Mfe ne mfiri ho nsɛm a wɔahu yɛ susuw ho adanse, ɛnyɛ ayaresa ho gyinabea.
Nna
Wɔmmaa nsusuwii a ɛfa ade foforo ho gyinabeaAdanse a ɛfa ahwɛyiye ho yɛ den sen nea ɛkyerɛ mfaso pɔtee a nna nya wɔ nsusuwii so.
Sɛ obi nna a ɛnɔɔso a, ebetumi aka nnwuma a ɛboa sɔhwɛ bere mu. Ahwɛyiye ho nsɔano no nkyerɛ sɛ nna nhyehyɛe pɔtee bi ma IQ nsɔano kɔ soro anaa fam dodow pɔtee bi. 9
Nhyɛso
Adanse suaAdanse a wɔakora so: nhyɛso mpofirim → nkae a wɔde yɛ adwuma ne adwene mu nsakrae.
Nhyɛso mpofirim betumi asɛe nnwuma a ɛboa nsusuwii. Yɛde adanse a emu nni yɛn awerɛhyem kɛse a ɛfa adwene dwumadi ahorow ho no gyinabea a ɛba fam no di dwuma; yɛmmfa gyinabea foforo mma nyansa a ɛfa ade foforo ho. 10
Apɔw-mu-teɛteɛ
Adanse sua dodoAdanse a wɔakora so: nnipa ahorow ne adwene dwumadi nyinaa.
Yɛn adanse nhoma mu no, apɔw-mu-teɛteɛ ne adwene dwumadi ho adanse nyinaa nni gyinabea a ɛyɛ den. Enti ɛrentumi nkyerɛ nkɔanim a yebetumi ahwɛ kwan wɔ nyansa a ɛfa ade foforo ho mu. 11
Mfe
Mfe ho ntotohoMmabun nyin ne mpanyimfo ho nhwehwɛmu; nsɔano susudua gu ahorow.
Nsɔano a wɔankyekyɛ mfe mu no sesa sɛnea mfe ne adwuma te, na mfe mu nsɔano a wɔasiesie no de obi toto nnipa kuw a wɔde mfe toto ho no mu. Ebiara nkyerɛ “amemene mfe a ɛsen biara” baako pɛ. 12
Nteteɛ
Sɔhwɛ a wɔsan yɛ ho adanseNsɔano a ɛkɔ anim wɔ adwene tumi sɔhwɛ a wɔsan yɛ mu.
Nteteɛ nkɛntɛnso ada adi wɔ adwene tumi sɔhwɛ ahorow mu. Nea nsɔano no kyerɛ gyina bere a ɛda sɔhwɛ ahorow no ntam, sɛ wɔsan de nsɛmmisa no ara di dwuma, ne sɔhwɛ kwan so; ɛnyɛ sɛ ɛkyerɛ nkɔanim a ɛtra hɔ daa wɔ tumi mu ankasa. 7
Mfiri
Berehwɛ ho adanseƐho hia titiriw wɔ sɔhwɛ afã a bere wɔ mu no.
Bere ne mmuae kwan betumi aka sɔhwɛ afã a wɔde bere yɛ no. Sɔhwɛ a bere nni ano tew anohyeto baako so, nanso ɛmma nsonsonoe a ɛwɔ aniwa so ɔyɛkyerɛ, mfiri a obi betumi de adi dwuma ne nsɛmmisa ho nimdeɛ no nyera. 13
Dɛn na nkɔanim no trɛw kɔ so, na dɛn na ɛntrɛw kɔ so?
Ɛsɛ sɛ wohu sɛ nkɔso no kɔ baabi foforo ankasa
Ɛfata sɛ obi sua sɛnea nsusuwii ahoni mmara yɛ adwuma na n'ani gye sɛ ɔrebɛyɛ saa sɔhwɛ kwan no yiye. Nanso, sɛ obi ka sɛ ntetee yi ma nyansa anaa nnwuma foforo a ɛne no nni abusuabɔ tu mpɔn a, ɛsɛ sɛ wɔsɔ nnwuma a wɔanantew ho ntetee no hwɛ, na wɔde nnipa kuw a ɛfata toto ho. Nsɔano a ɛkɔ soro wɔ ntetee mu nko ara nkyerɛ sɛ wɔyɛɛ saa ntotoho yi. 14
Nkae a wɔde yɛ adwuma ho ntetee yɛ kɔkɔbɔ pa efisɛ nnwuma a wɔatete obi wɔ ho no betumi atu mpɔn, bere a nhwehwɛmu akɛse bi mu no, wɔannya adanse a ɛda adi sɛ saa ntetee no boa nyansa tumi foforo a ɛne no nni abusuabɔ. Eyi nkyerɛ sɛ ntetee nni mfaso; ɛkyerɛ nea ne nsɔano betumi akyerɛ ara kwa. 15
Sɛ ɛyɛ da biara da ɔhaw bi a, fa nsusuwii no ankasa di dwuma: kyerɛ nsusuwii a wode gyina so pefee, twetwe abusuabɔ no ho mfonini, na san hwɛ mfomso ahorow. Yɛn nsusuwii mfonini ne mfomso ho nwoma betumi akura saa adwuma yi. Wobetumi asɔ sɛ ɛboa adwuma a wopɛ no anaa wɔ adwuma no ankasa so; ɛnyɛ sɛ adwinnade yi wɔ krataafa yi so no kyerɛ sɛ ɛma nyansa nsɔano a wonhu no kɔ soro.
03 / Sɔ hwɛ na fa toto ho
Sɔ wɔ Helibrain
Sɔ nsusuwii ahoni adwuma no hwɛ sɛ wopɛ sɛ wohu sɛnea wuhu mmara, anaa sɔ IQ sɔhwɛ a ɛwɔ afã pii no hwɛ sɛ wopɛ sɛ woyɛ nnwuma ahorow wɔ nhyiam baako mu. Kura nsɔano no ho nkyerɛkyerɛmu ne anohyeto ahorow no mu. Da biara da nɔma ahodwiriwde yɛ ɔhaw siesie kwan foforo; ɛnyɛ IQ susudua foforo.
Sɛ wosan yɛ sɔhwɛ a, kyerɛw mmɔdenbɔ a woayɛ dedaw no, na mfa wo nsɔano a woatete ho no a ɛyɛ sen biara ntoto obi foforo mmɔdenbɔ a edi kan ho. Fa mmuae a ɛfa IQ nkyekyɛmu, nsusuwii ahoni ne sɔhwɛ a wɔsan yɛ ho nkɛntɛnso ho di dwuma.
Sɔhwɛ ne agodie
Matrix mu nsusuwii sɔhwɛ
Hu ɔfa a enni hɔ no denam ahoni mu mmara a wubehu so.
IQ sɔhwɛ
Sɔhwɛ afã pii a ɛwɔ anohyeto ne nsɔano ho nkyerɛkyerɛmu a ɛyɛ ne dea.
Da biara da nteaseɛ mu ahodwiriwde
Fa mmara di dwuma wɔ da biara da nɔma ahinani foforo mu.
Akontaabu ahoɔhare sɔhwɛ
Susuw na bu akontaabu wɔ bere nhyehyɛe ase; nimdeɛ nso ho hia.
London aban sɔhwɛ
Hyehyɛ nnidiso nnidiso a ɛfata a wode bedu botae bi ho.
Nnwinnade ne ntetee
Mmuae a ɛfa ho
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
Nsusuwii ahoni yɛ ade koro ne IQ anaa?
Ɛyɛ nsusuwii adwuma biako a ɛho hia. IQ sɔhwɛ a ɛtrɛw no ka tumi ahorow pii bom, na ɛho hia sɛ wɔde ne gyinapɛn a ɛyɛ ne dea na ɛsusuw. 2
Ɛsɛ sɛ IQ nkyekyem kɔ fam bere a nkurɔfo nyin anaa?
IQ a wɔasiesie ama mfe no de obi toto nnipa kuw a wɔn mfe te sɛ ne de ho. Ɛnsɛ sɛ wɔde nsonsonoe a ɛwɔ sɔhwɛ mu nsɔano a wɔankyekyɛ mfe mu no toto IQ nkyekyem a wɔasiesie ama mfe ho na wɔka sɛ ɛte sɛ ade koro. 6
Sɛ mesan yɛ ahodwiriwde no mpɛn pii a, me nsɔano betumi akɔ soro anaa?
Yiw, sɔhwɛ a wɔsan yɛ no betumi ama nsɔano akɔ soro. Saa nkɔanim no nko ara nkyerɛ sɛ wutumi yɛ nnwuma foforo a wunhyiaa da yiye, anaa sɛ wo tumi nyinaa asesa daa. 7
Nhwehwɛmu fibea ahorow
Nkitahodi no de wo kɔ DOI anaa fibea no ankasa kyerɛwtohɔ so. Nhwehwɛmu mu ntotoho no kyerɛ nnwuma a wɔaka ho asɛm no; ɛnyɛ adanse sɛ yɛagye yɛn browser mu nkyerɛase atom.
- Chierchia et al. (2019). The matrix reasoning item bank (MaRs-IB): novel, open-access abstract reasoning items for adolescents and adults.
- Neisser et al. (1996). Intelligence: Knowns and unknowns..
- Carpenter et al. (1990). What one intelligence test measures: A theoretical account of the processing in the Raven Progressive Matrices Test..
- Diamond (2012). Executive Functions.
- Hampshire et al. (2012). Fractionating Human Intelligence.
- Pearson (2020). WISC-V Interpretive Report: About Scores.
- Scharfen et al. (2018). Retest effects in cognitive ability tests: A meta-analysis.
- Salthouse (2009). When does age-related cognitive decline begin?.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
- Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.