01 / Utloisisa
Seo e leng sona
Ho fumana karabo khahlanong le ho hopola seo u seng u se tseba
Papali ea lipaterone e u kōpa hore u lemohe se fetohang meleng kapa likholomong, u kopanye melao ebe u khetha karolo e sieo. Sena se fapane le ho hopola tlhaloso ea lentsoe, leha pokello ea mantsoe le ho beha mabaka ka bobeli li ka kenya letsoho tekanyong e pharaletseng. Bokhoni ba ho beha mabaka le bokhoni bo fumanoeng lia amana; ha li arole mesebetsi ka ho hlaka hore e be e ithutoang le e sa ithutoang. 2
Tlhaloso ea khale ea lipotso tsa mofuta oa Raven e bua ka mesebetsi e kang ho lemoha likamano, ho boloka melao ea nakoana kelellong le ho hokahanya melao e mengata. Ka hona mosebetsi ona o boetse o sebelisa mohopolo o sebetsang le tlhokomelo. Ho o bitsa “bohlale bo hloekileng” ho ka pata tse ling tsa lintho tseo motho a li etsang. 3
Tlhaloso e nolofalitsoeng ea tšebetso ea boko e akarelletsa marang-rang a ka pele le a parietal a tšehetsang ho sebetsa ho lebisitsoeng sepheong, hammoho le litsamaiso tsa pono tse emelang papali. Marang-rang ana aa kopana le a sebelisetsoang taolo le mohopolo; liphetho ha li bontše hore ho beha mabaka ho etsahala karolong e le ’ngoe feela ea boko. Liphuputso tsa liteko tsa temoho le tsona li fumana likarolo tse fapaneng tsa tšebetso, eseng mosebetsi o le mong o tšoanang tekong e ’ngoe le e ’ngoe. 4 5
Helibrain e fana ka lipapali tsa lipaterone tse se nang moeli oa nako, teko e pharaletseng ea mofuta oa IQ, lipalo tsa kelello le papali ea letsatsi le letsatsi ea ho beha mabaka. Li u lumella ho bapisa litlhoko tse fapaneng tsa ho rarolla mathata. Taba ea hore kaofela li sebelisa ho beha mabaka ha e bolele hore lintlha tsa tsona li ka behoa sekaleng se le seng sa IQ.
Kamoo re e lekanyang kateng
| Tekanyo | Seo e ka se lekanyang | Seo se hlokang bopaki bo arohaneng |
|---|---|---|
| Ho beha mabaka ka lipaterone | Ho lemoha likamano pakeng tsa libopeho | Tekanyo, bothata ba lipotso le litekanyetso tsa lilemo |
| Mesebetsi ea ho sibolla molao kapa tatellano | Ho fumana kamano le ho e sebelisa | Ho tloaela mokhoa le taeo eo motho a kileng a e fumana |
| Teko ea bohlale e nang le likarolo tse ngata | Bokhoni bo ’maloa bo amanang ka kakaretso | Tekanyo ea eona e tloaelehileng le ho se tiisehe ha eona |
| Papali ea letsatsi le letsatsi | Ho rarolla bothata bo itseng ba maemo | Hore bokhoni bo fetela ka nģ’ane ho mofuta oo oa papali |
Pokello ea lipotso e thusa lipatlisisong hobane e fana ka lintho tse laoloang. E fetoha teko e nang le litekanyetso tse tloaelehileng feela ka mor’a mosebetsi o mong oa ho khetha lipotso, ho tsamaisa teko, ho netefatsa hore liphetho lia tšepahala le ho fumana sampole e loketseng ea papiso. Pampiri ea MaRs-IB e hlalosa phapang ena ka ho hlaka. 1
Teko ea rona ea lipaterone e lokela ho utloisisoa ho latela tlhaloso ea eona. Ka tloaelo, lintlha tsa IQ tsa liteko tsa litsebi li na le karolelano ea 100 le phapang e tloaelehileng ea 15, ha li bapisoa le sehlopha sa batho ba lilemo tse tšoanang. Ha hoa lebelloa hore karolelano ea IQ e lekantsoeng ho latela lilemo e be tlase ho motho e moholo feela hobane lintlha tse tala tsa mesebetsi e meng li fapana le lilemo. 6
Ha u pheta teko, ho bohlokoa ho ela hloko hore na u kile ua e bona kapa ua e etsa hakae. Ho hopola tharollo, ho fumana leano le molemo le ho fokotsa ho tšoenyeha ka mokhoa oa teko ho ka phahamisa tšebetso ntle le ho bontša phetoho e akaretsang bokhoning ba ho beha mabaka. 7
Lilemo le litekanyetso: papiso e nepahetseng ke efe?
Papiso ena ea lilemo e tobileng mosebetsing e tsoa ho MaRs-IB, Tables 1 and 3. Ho nepahala ha karolelano ke liperesente tsa lipotso tse arajoang ka nepo ho latela mokhoa oa thuto eo; ha se IQ kapa boemo ba motho har’a baahi ka kakaretso. 1
| Lilemo ka lilemo | Barupeluoa | Ho nepahala ka karolelano |
|---|---|---|
| 11.27–13.39 | 185 | 61% |
| 13.40–15.91 | 184 | 68% |
| 15.93–17.99 | 184 | 73% |
| 18.00–33.15 | 106 | 81% |
Ena e ne e le sampole ea lipatlisiso tsa kholo, eseng tekanyetso e emelang batho ba lilemo tsohle. Lipalo tsena li ke ke tsa sebelisoa ho lekanya lintlha tsa sehlopha sa rona se fapaneng sa lipapali, ’me ha li bue letho ka lilemo tse fetang tsa batho ba baholo tse neng li le thutong eo. Sehlopha sa batho ba baholo le sona se ne se qeta nako e telele potsong ka ’ngoe ho feta lihlopha tse nyenyane, ho bontša lebaka leo ho nepahala ho sa lokelang ho aroloa ho leano la karabelo. 1
Bakeng sa batho ba baholo ba lilemo tse eketsehileng, thuto ea Salthouse ea batho ba lilemo li 18–60 e tlalehile liphapang tsa ho beha mabaka pakeng tsa lihlopha tse fapaneng tsa lilemo ka nako e le ’ngoe, hammoho le phello e kholo ea ho pheta teko. Papiso ea lihlopha tsa lilemo, phetoho e lateloang ho motho ka nako le lintlha tsa IQ tse lekantsoeng ho latela lilemo li araba lipotso tse tharo tse fapaneng. Ha re li kopanye ho etsa tafole ea lilemo le lintlha e iqapetsoeng. 8
02 / Beha maemong
Lintho tse e amang
Matšoao a bopaki a araba potso ena: “Na ho na le phello sephethong see?” Ha a tšepise ntlafalo e itseng. Ha ho na le tekanyo ea motheo oa bopaki ba Helibrain, palo ea batho le sephetho tseo e sebetsang ho tsona li lula li hokahane le eona. “Ha hoa fuoa tekanyo” ho bolela hore ha re na tekanyo e lumellanang; ha ho bolele hore ha ho na phello. Liphuputso tsa lilemo le lisebelisoa ke bopaki ba mokhoa oa ho metha, eseng litekanyo tsa phekolo.
Boroko
Ha ea fuoa boemo bakeng sa ho beha mabaka ka metsiBopaki ba ho falimeha bo matla ho feta polelo e itseng ea hore ho beha mabaka ho ntlafala.
Ho hloka boroko ho ka ama mekhoa e tšehetsang teko e nang le moeli oa nako. Tekanyetso ea ho falimeha ha e bontše hore kemiso e itseng ea boroko e fokotsa kapa e eketsa lintlha tsa IQ ka palo e itseng. 9
Khatello ea maikutlo
Bopaki bo lekanyelitsoengTekanyetso e bolokiloeng: khatello ea maikutlo ea nakoana → mohopolo o sebetsang le ho tenyetseha ha monahano.
Khatello ea maikutlo ea nakoana e ka sitisa mesebetsi e tšehetsang bokhoni bona. Re boloka boemo ba bopaki bo tlaase bakeng sa liphetho tse tšoanang tsa tšebetso ea kelello e phahameng, ho e-na le ho fa bohlale bo thehiloeng ho nahana boemo bo bocha. 10
Boikoetliso
Bopaki bo fokolang haholoTekanyetso e bolokiloeng: batho ba mefuta e fapaneng le temoho ka kakaretso.
Bopaki bo akaretsang ba boikoetliso le temoho bo na le bonnete bo tlase haholo. Ha bo tšehetse keketseho e ka lebelloang ea bohlale bo thehiloeng ho nahana. 11
Lilemo
Lipapiso tsa lilemoLiphuputso tsa kholo le tsa batho ba baholo; likala tse fapaneng tsa lintlha.
Tšebetso e tala e fetoha ho latela lilemo le mofuta oa mosebetsi, athe lintlha tse lekantsoeng ho latela lilemo li bapisa motho le sehlopha sa lilemo tse tšoanang. Ha ho le e ’ngoe ea tsona e fanang ka “lilemo tse ntle ka ho fetisisa tsa boko” tse le ’ngoe. 12
Ho ikoetlisa
Bopaki ba liteko tse phetoangNtlafalo ha liteko tsa temoho li phetoa.
Phello ea ho ikoetlisa e tlalehiloe litekong tse ngata tsa bokhoni ba kelello. Tlhaloso ea eona e itšetlehile ka nako e pakeng tsa liteko, hore na ho sebelisitsoe lipotso tse tšoanang hape le mofuta oa teko; ha se kamehla e bontšang ntlafalo e tšoarellang ea bokhoni. 7
Lisebelisoa
Bopaki ba nakoE bohlokoa haholo likarolong tsa teko tse nang le moeli oa nako.
Nako le mokhoa oa ho kenya karabelo li ka ama karolo e nang le moeli oa nako. Mokhoa o se nang moeli oa nako o fokotsa tšitiso e le ’ngoe, empa ha o tlose liphapang tsa ho hlahisa litšoantšo, tsa phihlello kapa tsa ho tloaela lipotso. 13
Ke eng e fetisetsoang, hona ke eng e sa fetisetsoeng?
Ho fetisetsa bokhoni ke ntho e lokelang ho bontšoa ka bopaki
Hoa utloahala hore u ithute kamoo melao ea lipaterone e sebetsang kateng ’me u thabele ho ntlafala mosebetsing oo. Polelo e pharaletseng haholoanyane—ea hore ho ikoetlisa ka tsela eo ho ntlafatsa bohlale kapa tšebetso likarolong tse sa amaneng—e hloka liphetho tsa mesebetsi e sa ikoetlisetsoang le sehlopha se loketseng sa papiso. Lintlha tse phahameng ka mor’a ho ikoetlisa ha li fane ka taolo eo. 14
Koetliso ea mohopolo o sebetsang ke mohlala oa bohlokoa oa ho ba hlokolosi, hobane batho ba ka ntlafala mesebetsing eo ba e ikoetlisitseng, athe tlhahlobo e kholo ea lipatlisiso ha ea ka ea fumana bopaki bo kholisang ba hore ntlafalo e fetela hōle bohlaleng. Sena ha se bolele hore ho ikoetlisa ha ho na thuso; se bolela hore liphetho li bontša lintho tse fokolang ho feta tseo ho ka ’nang ha boleloa. 15
Bakeng sa bothata ba letsatsi le letsatsi, sebelisa mokhoa oa ho beha mabaka ka kotloloho: hlalosa likhakanyo, taka likamano ’me u hlahlobe liphoso. ’Mapa oa likhopolo le bukana ea liphoso li ka u thusa ho boloka mosebetsi oo. Hore na li thusa mosebetsi oo u o rerileng ho ka lekoa ka oona; ho ba teng ha tsona leqepheng lena ha ho bolele hore li phahamisa lintlha tsa bohlale bo itseng.
03 / Leka ’me u bapise
E leke ho Helibrain
Leka papali ea lipaterone ho hlahloba kamoo u sibollang melao kateng, kapa u sebelise teko e pharaletseng haeba u batla mefuta e ’maloa ea mesebetsi tekong e le ’ngoe. Ela hloko ho se tiisehe le meeli e boletsoeng bakeng sa sephetho. Papali ea linomoro ea letsatsi le letsatsi ke mokhoa o mong oa ho rarolla mathata, eseng mokhoa o mong oa ho lekanya IQ.
Ha u pheta teko, ela hloko hore na u se u lekile ka makhetlo a makae, ho e-na le ho bapisa lintlha tsa hao tse ntle ka ho fetisisa ka mor’a ho ikoetlisa le tsa motho e mong tekong ea hae ea pele. Sheba likarabo tse amanang le sena bakeng sa phapang pakeng tsa liperesente tsa IQ, ho beha mabaka ka lipaterone le phello ea ho pheta teko.
Liteko le lipapali
Teko ea ho beha mabaka ka lipaterone
Fumana karolo e sieo ka ho lemoha melao ea pono.
Teko ea IQ
Tekanyo e nang le likarolo tse ngata, e nang le meeli le tlhaloso ea lintlha tsa eona.
Papali ea letsatsi le letsatsi ea ho beha mabaka
Sebelisa melao ho grid e ncha ea linomoro ea letsatsi le letsatsi.
Teko ea lebelo la ho bala lipalo ka kelello
Beha mabaka ’me u bale ka nako e lekanyelitsoeng; tsebo le eona e bohlokoa.
Teko ea Tora ea London
Rera tatellano ea metsamao e lumelletsoeng ho fihlela sepheo.
Lisebelisoa le boikoetliso
’Mapa oa likhopolo
Hlahisa likhakanyo le likamano ka mokhoa o hlakileng.
Bukana ea liphoso
Ngola phoso ea tharollo le mabaka a entseng hore u e lokise.
Koetliso ea lipalo tsa kelello
Itloaetse mofuta o itseng oa lipalo.
Boemo ba Boko ba Hao
Hlahloba mesebetsi ea likarolo tse ’maloa ntle le ho nka hore likala tsa tsona lia lekana.
Likarabo tse amanang
- IQ e tloaelehileng ho latela lilemo ke efe? →
- Liteko tsa IQ tsa inthaneteng li nepahetse hakae? →
- Liphesentele tsa lintlha tsa IQ tsa 115, 130 le 145 ke life? →
- Na ho etsa teko ea IQ hape ho ka phahamisa lintlha tsa hao? →
- Lintlha tse ntle tsa IQ ke life? →
- Teko ea ho beha mabaka ka lipaterone e lekanya eng? →
Lipotso tse botsoang khafetsa
Na ho beha mabaka ka lipaterone ho tšoana le IQ?
Ke mofuta o mong oa bohlokoa oa mosebetsi oa ho beha mabaka. Teko e pharaletseng ea IQ e kopanya bokhoni bo ’maloa ’me e hloka tekanyo ea eona e tloaelehileng. 2
Na karolelano ea IQ e lokela ho theoha ha batho ba ntse ba tsofala?
IQ e lekantsoeng ho latela lilemo e bapisa motho le sehlopha sa lilemo tse tšoanang. Phapang ea tšebetso e tala mesebetsing ha ea lokela ho ferekanngoa le IQ e tlase ka karolelano e lekantsoeng ho latela lilemo. 6
Na ho ikoetlisa khafetsa ka lipapali tsa lipaterone ho ka phahamisa lintlha tsa ka?
E, phello ea ho pheta teko e ka phahamisa lintlha. Seo feela ha se bontše ntlafalo mesebetsing e mecha kapa phetoho e tšoarellang ea bokhoni ka kakaretso. 7
Litšupiso
Lihokelo li isa ho DOI kapa rekoto ea mohloli oa pele. Lipapiso tsa lipatlisiso li hlalosa mesebetsi e qotsitsoeng; ha li netefatse hore mefuta ea rona ea sebatli e lekantsoe ka nepo.
- Chierchia et al. (2019). The matrix reasoning item bank (MaRs-IB): novel, open-access abstract reasoning items for adolescents and adults.
- Neisser et al. (1996). Intelligence: Knowns and unknowns..
- Carpenter et al. (1990). What one intelligence test measures: A theoretical account of the processing in the Raven Progressive Matrices Test..
- Diamond (2012). Executive Functions.
- Hampshire et al. (2012). Fractionating Human Intelligence.
- Pearson (2020). WISC-V Interpretive Report: About Scores.
- Scharfen et al. (2018). Retest effects in cognitive ability tests: A meta-analysis.
- Salthouse (2009). When does age-related cognitive decline begin?.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
- Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.