Bopaki ba bohlokoa le lipalo
| Bongata | Tlhaloso e tobileng | Bopaki bo bong bo hlokahalang |
|---|---|---|
| Palo ea likarabo tse nepahetseng | Katleho lipotsong tse fanoeng | Bothata ba lipotso le melao ea tsamaiso |
| Nako e sebelisitsoeng | Lebelo tlas’a litaelo tseo | Nepahalo, linako tse behiloeng le boleng ba tekanyo |
| Peresente | Boemo ha e bapisoa le sampole ea litšupiso | Litekanyetso tse loketseng le tse emelang batho |
| Lintlha tsa sekala sa IQ | Tlhaloso e lekanyelitsoeng | Phetolelo e netefalitsoeng le litekanyetso tsa lilemo |
Carpenter, Just le Shell ba ile ba hlahloba mekhoa e sebelisoang lipateroneng tsa Raven ka ho sheba tšebetso, litlaleho tsa mantsoe le motsamao oa mahlo. Tlhaloso ea bona e totobatsa ho fumana ho ipheta ha melao le ho sebetsana le likamano. Ena ke tlhahlobo ea khopolo ea lelapa le tsebahalang la liteko, ha se netefatso ea papali e ’ngoe le e ’ngoe ea lipaterone e tšoanang le tsona. Carpenter et al., 1990
Ke hobane’ng ha hangata lipaterone li bitsoa tse sa sebeliseng mantsoe?
Litaba tsa lipotso li ka fokotsa tlhoko ea ho tseba mantsoe a itseng, empa seo ha se bolele hore teko ha e angoe ke litaelo, thuto, boiphihlelo kapa setso. Tlhahlobo ea Raven e tlaleha hore litekanyetso li fapana ho ea ka maemo le nako. Sebopeho se sa sebeliseng mantsoe le tlhaloso e sa angoeng ke setso ke lipolelo tse peli tse fapaneng. Raven, 2000
Kakaretso e pharaletseng ea bohlale le eona e nka lintlha tsa liteko e le litekanyo tse nang le matla le meeli, eseng litlhaloso tse felletseng tsa motho. Mesebetsi e fapaneng ea kelello e ka hloka maemo a fapaneng a ho beha mabaka, ho hopola le likarolo tse ling. Neisser et al., 1996 Hampshire et al., 2012
Na ho beha mabaka ka lipaterone ho tšoana le IQ e felletseng?
Ha ho na lebaka la ho nka hore lia lekana ka bohona. Tlhahlobo e pharaletseng e ka kopanya mefuta e mengata ea mesebetsi ’me ea sebelisa kakaretso e hlalositsoeng bukeng ea tataiso. Tataiso ea mofani e bontša hore lintlha tse lekanyelitsoeng le likheo tsa tšepo ke tsa tsamaiso e itseng ea tlhahlobo. Tloaelo ea lipalo feela ha e thehe tsamaiso e joalo bakeng sa papali e ncha. Pearson, 2020
Ke eng e se amang?
Ke eng e fetolang sephetho?
Khetho ea lipotso, bothata ba tsona, meeli ea nako le ho kopana le tsona pele li ama se lekoang. Lipatlisiso tsa ho pheta liteko li fumana lintlafatso litekong tse phetoang tsa bokhoni ba kelello; ka hona, ho tloaela lipaterone ho ka ntlafatsa tšebetso ntle le ho paka ntlafatso e tšoanang mesebetsing e sa tloaelehang kapa keketseho e akaretsang ea bokhoni. Scharfen et al., 2018
Litekanyetso tsa lilemo le tsona li bohlokoa. IQ e tloaelehileng e beoa bohareng ba 100 sehlopheng ka seng sa lilemo; palo e tšoanang ea lintlha tse tala ha e bolele hore lintlha tse lokisitsoeng ho latela lilemo li tla tšoana. Kakaretso ea lintlha tse tala ea ngoana kapa lintlha tsa motho e moholo li ke ke tsa fuoa boemo ba peresente ntle le mokhoa o loketseng oa litšupiso. Neisser et al., 1996 Pearson, 2020
Tekanyo e ntle e hloka eng?
Tataiso ea machaba ea tšebeliso ea liteko e hloka bopaki bo tšehetsang tlhaloso e reriloeng, tsamaiso e loketseng le kutloisiso ea meeli. Lipatlisiso tsa ho tšepahala li bontša hore na ke hobane’ng ha mosebetsi o tloaelehileng oa kelello o ntse o ka fana ka litekanyo tse sa tsitsang tsa batho ka bomong. Chate e khahlang ha e nke sebaka sa litšoaneleho tseo. International Test Commission, 2001 Hedge et al., 2017
Sena se bohlokoa haholo ha mosebetsi o mokhutšoanyane o sebelisoa ho beha motho leibole. Lipotso tse seng kae li fana ka setšoantšo se lekanyelitsoeng, ’me kakaretso e le ’ngoe e ke ke ea hlalosa hore na phoso e bakiloe ke ho se utloisise molao, ho potlaka, tšitiso kapa lebaka le leng. Tlhahlobo ea mekhoa e tšehetsa ho sheba litlhoko tsa ho rarolla bothata ho e-na le tlhaloso e le ’ngoe feela. Carpenter et al., 1990
Ke eng eo ho leng ntho ea sebele ho ikoetlisetsa eona?
Ho rarolla mathata a lipaterone ho ka etsa hore motho a tloaele mofuta oo oa mosebetsi. Bopaki ba ho pheta liteko bo tšehetsa ho hlalosa lintlafatso tseo e le liphetoho tšebetsong e lekantsoeng, ha lipolelo tse pharaletseng li lokela ho emela lithuto tsa phetisetso ea bokhoni. Ha ho mohloli mona o bontšang hore papali ea Helibrain e etsa hore motho a be bohlale haholoanyane kapa e hlahloba bofokoli ba kelello. Scharfen et al., 2018 International Test Commission, 2001
Ha u itlhahloba, sebelisa mofuta le melao ea nako tse tšoanang, ngola hore na u kile ua kopana le mosebetsi ona pele, ’me u hlalose sephetho e le lintlha tsa lipotso tse lekiloeng. Sena se ruta ho feta ho nka peresente e tala e le boemo ba kelello bo akaretsang bo sebetsang ho bohle. Raven, 2000 International Test Commission, 2001
Leka teko ea mahala e amanang le sena
Teko ea ho beha mabaka ka lipaterone
Leka teko ea ho beha mabaka ka lipaterone ho hlahloba ho sibolla melao lipateroneng tse bonoang. Bala litaelo tsa nako le lintlha. Lintlha tsa eona ke tsa mosebetsi oa inthaneteng; ho tšoana ha eona le lipaterone tse tsebahalang ha ho e fe litekanyetso tsa tsona kapa netefatso ea bongaka.
Lipotso tse botsoang hangata
Na ho beha mabaka ka lipaterone ha ho angoe ke setso?
Sebopeho sa lipotso se sa sebeliseng mantsoe ha se tlose tšusumetso ea maemo. Litekanyetso tse phatlalalitsoeng tsa lipaterone lia fapana ho ea ka libaka le nako. Raven, 2000
Na nka fetola peresente e nepahetseng hore e be IQ?
Phetolelo e netefalitsoeng e nang le litekanyetso tse loketseng tsa lilemo feela ke eona e ka lumellang tlhaloso eo. Tloaelo e tloaelehileng ea sekala sa IQ ha se phetolelo e joalo. International Test Commission, 2001 Neisser et al., 1996
Na boikoetliso bo ama lintlha tsa lipaterone?
Lintlafatso li etsahala ha liteko tsa bokhoni ba kelello li phetoa, kahoo ho tloaelana le tsona pele ho lokela ho nahanoa ha ho hlalosoa liphetho tse phetoang. Scharfen et al., 2018
Mehloli
- Neisser et al. (1996). Bohlale: Tse tsejoang le tse sa tsejoeng..
- Pearson (2020). Tlaleho ea tlhaloso ea WISC-V: Mabapi le lintlha.
- International Test Commission (2001). Litaelo tsa machaba tsa tšebeliso ea liteko.
- Raven (2000). Lipaterone tse Tsoelang Pele tsa Raven: Liphetoho le botsitso ho pholletsa le litso le nako.
- Carpenter et al. (1990). Seo teko e le ’ngoe ea bohlale e se lekanyang: Tlhaloso ea khopolo ea tšebetso ea kelello Tekong ea Lipaterone tse Tsoelang Pele tsa Raven..
- Hampshire et al. (2012). Ho arola likarolo tsa bohlale ba motho.
- Scharfen et al. (2018). Liphello tsa ho pheta liteko tsa bokhoni ba kelello: Tlhahlobo ea liphuputso tse ngata.
- Hedge et al. (2017). Pherekano ea ho tšepahala: Lebaka leo ka lona mesebetsi e matla ea kelello e sa hlahiseng phapang e tšepahalang pakeng tsa batho ka bomong.