01 / Utloisisa
Seo e leng sona
Taolo ea kelello e na le mesebetsi e ’maloa
Ho ithiba ho thusa ho thibela karabelo e sa hlokahaleng kapa tšitiso. Mohopolo o sebetsang o boloka sepheo sa hona joale le boitsebiso ba bohlokoa bo le teng kelellong. Ho tenyetseha ha kelello ho thusa ho fetola molao kapa tsela ea ho talima taba. Ho rera ho sebelisa mesebetsi ena ho sebetsa mehato ea tsela e isang sepheong. Phapang ena e molemo le hoja mesebetsi ea sebele hangata e hloka tse ’maloa ka nako e le ’ngoe. 2
Liphuputso tsa bonngoe le ho fapana ha mesebetsi ea taolo ea kelello li hlahloba lintho tseo mesebetsi ea taolo e tšoanang ka tsona le tseo e fapaneng ka tsona. Motho ha a tlamehe ho ba boemong bo tšoanang ba ho ithiba, ho nchafatsa boitsebiso kelellong le ho fetola mosebetsi. Lintlha tse akaretsang tsa “mesebetsi ea taolo ea kelello” li ka pata liphapang tseo haeba li sa thehoa mokhoeng oa tekanyo o netefalitsoeng. 3
Tlhaloso e nolofalitsoeng ea boko e totobatsa tšebelisano ea litsamaiso tse ka pele tsa boko le litsamaiso tsa lobe ea parietal, tsa kutlo le tse ka tlas’a boko. Taolo ea kelello e itšetlehile ka ho boloka sepheo se loketseng kelellong le ho se sebelisa ka nako e nepahetseng; ha e etsoe ke karolo e le ’ngoe ea boko. Papali ea taolo e etselitsoeng ho ithabisa e ke ke ea tseba ka lintlha tsa eona hore na ho na le leqeba la boko kapa boemo ba bongaka. 2
Liteko tsa Helibrain tsa ho nka khato kapa ho ema, Stroop, ho fetola mesebetsi le ho rera li sebelisa melao e fapaneng ka boomo. Li bapise joaloka litsela tse fapaneng tsa ho lekola litlhoko tsa taolo, eseng mabitso a fapaneng a bokhoni bo le bong ba kelello.
Kamoo re e lekanyang kateng
| Mosebetsi | Tlhoko ea taolo | Lintho tse ling tse amang sephetho |
|---|---|---|
| Ho nka khato kapa ho ema | Ithibe ho araba ha ho hlaha ntho e sa tloaelehang | Tlhokomeliso ha u araba le hore na lintho tseo u lokelang ho li hlokomela li hlaha hangata hakae |
| Stroop | Khetha ’mala ho sa natsoe lentsoe le qothisanang lehlokoa | Ho bala, ho khetholla mebala le mokhoa oa ho araba |
| Ho fetola mesebetsi | Sebelisa molao o bontšitsoeng hona joale | Nako ea ho itokisetsa, ho nepahala le liteko tse phetoang kapa tse fetolang molao |
| Ho Hokahanya Matšoao ka Tatellano, B | Fapanyetsana linomoro le litlhaku | Ho batla ka pono, tsebo ea alfabeta le motsamao |
| Ho Rera Tora | Finyella sepheo ka metsamao e lumelletsoeng | Ho utloisisa melao, leano la ho rera le ho phethahatsa |
Phapang ea ho fetola mesebetsi e bapisa tšebetso ha molao o fetotsoe le ha o phetoa. Ha e bolele hore na motho o hloka metsotsoana e mekae hore a khutlele mosebetsing ka mor’a tšitiso e ’ngoe le e ’ngoe bophelong ba letsatsi le letsatsi. Liphuputso tsa ho fetola mesebetsi li ela hloko nako ea ho itokisetsa le mokhoa o itseng oa ho araba. 4
Mekhoa ea Stroop le eona ea fapana: ho bolela lentsoe ka lentsoe le phahameng, ho tobetsa linotlolo le ho khetha likonopo ha se ntho e le ’ngoe. Lelapa lena la liteko le na le mekhoa e mengata ea ho beha lintlha, kahoo palo e bitsoang “tšitiso” e hloka tlhaloso e tobileng ea hore na e baliloe joang. 5
Liphuputso tsa khale li bontša hore liphello tse ngata tsa taolo ea kelello li ka phetoa ka botšepehi ha ho ithutoa lihlopha, empa lipalo tsa phapang pakeng tsa batho ka bomong li ka se tšepahale hakaalo. Ka hona, palo e khutšoanyane ea litšenyehelo ha ea lokela ho hlalosoa ka nepo ho feta kamoo bopaki bo lumellang kateng. 6
Lilemo le litekanyetso: papiso e nepahetseng ke efe?
Lipalo tsena tse khethiloeng tsa teko ea pampiri le pentšele li tsoa ho Tafole ea 2 ea Tombaugh. Li bontša kamoo lilemo le thuto li amang moelelo oa teko ea ho hokahanya matšoao ka tatellano kateng; ha se tsa mofuta oa Helibrain oa skrineng ebile ha li akaretse mesebetsi eohle ea taolo ea kelello. Barupeluoa ba phuputsong ena e ne e le batho ba baholo ba lulang ba ikemetse; linako li ka metsotsoana. 1
| Lilemo | Sehlopha sa thuto se hlalositsoeng mohloling | Karolelano ea Part A | Karolelano ea Part B |
|---|---|---|---|
| 18–24 | Sehlopha sa baithuti ba bacha sa phuputso | 22.93 | 48.97 |
| 25–34 | Lihlopha tsa thuto tse kopantsoeng | 24.40 | 50.68 |
| 35–44 | Lihlopha tsa thuto tse kopantsoeng | 28.54 | 58.46 |
| 45–54 | Lihlopha tsa thuto tse kopantsoeng | 31.78 | 63.76 |
| 65–69 | Lilemo tse fetang 12 tsa thuto | 33.84 | 67.12 |
Mola oa batho ba baholoanyane o boloka ka boomo sehlopha sa bona sa thuto. Ho li kopanya le sehlopha sa thuto e tlaase ntle le ho hlalosa khetho eo ho ne ho tla etsa papiso e khelosang. Part B e akarelletsa ho batla le motsamao hammoho le ho fapanyetsana melao; Part A e thusa ho bontša tse ling tsa litlhoko tseo li tšoanang ka tsona. 1
Tlhahlobo ea Diamond e bua ka kholo ea bongoaneng, phapang ea mesebetsi ha motho e le moholo le liphetoho tsa botsofali, empa ha ho lintlha tse le ’ngoe tse tloaelehileng tsa mesebetsi ea taolo ea kelello tse sebetsang lilemong tsohle. Ha re fetole lipalo tsena tsa teko ea ho hokahanya matšoao ka tatellano hore e be moeli oa lintlha bakeng sa Stroop, teko ea ho nka khato kapa ho ema, kapa ho rera tora. 2
02 / Beha maemong
Lintho tse e amang
Matšoao a bopaki a araba potso ena: “Na ho na le phello sephethong see?” Ha a tšepise ntlafalo e itseng. Ha ho na le tekanyo ea motheo oa bopaki ba Helibrain, palo ea batho le sephetho tseo e sebetsang ho tsona li lula li hokahane le eona. “Ha hoa fuoa tekanyo” ho bolela hore ha re na tekanyo e lumellanang; ha ho bolele hore ha ho na phello. Liphuputso tsa lilemo le lisebelisoa ke bopaki ba mokhoa oa ho metha, eseng litekanyo tsa phekolo.
Boroko
Bopaki bo botleTekanyetso e bolokiloeng: ho hloka boroko ka ho feletseng → ho nepahala ha mohopolo o sebetsang le tlhokomelo mesebetsing e rarahaneng.
Ho ka etsahala hore ho hloka boroko ka ho feletseng ho senye sephetho se lumellanang sa mohopolo o sebetsang. Sena ha se pake hore phello e tšoana litekong tsohle tsa ho ithiba, ho fetola mesebetsi le ho rera. 7
Khatello ea maikutlo
Bopaki bo lekanyelitsoeTekanyetso e bolokiloeng: khatello ea maikutlo ea tšohanyetso → mohopolo o sebetsang kapa ho tenyetseha ha kelello.
Khatello ea maikutlo ea tšohanyetso e ka senya liphetho tsena ka bobeli; litekanyetso tse lumellanang tsa boteng ba kamano ena li tlase. Liphuputso tsa ho ithiba li bontša phapang e ngata ho feta polelo ea hore khatello ea maikutlo e fokolisa mefuta eohle ea taolo ka ho tšoana. 8
Boikoetliso
Bopaki ha boa lekanaTekanyetso e bolokiloeng: boikoetliso ka kakaretso → liphetho tse kopaneng tsa temoho.
Tekanyetso e akaretsang e tlase haholo; ha ea lokela ho nkela sebaka sephetho sa boikoetliso se mabapi le sehlopha se itseng sa batho. Ha re na tekanyo e netefalitsoeng ea hore na lipapali tsena tsa taolo tsa sebatli li tla ntlafala hakae. 9
Lilemo
Lipapiso tsa lilemoBopaki ba tekanyo bo itshetlehile ka mosebetsi le thuto.
Lipalo tsa teko ea ho hokahanya matšoao ka tatellano tse bontšitsoeng mona lia fetoha ho latela lilemo le thuto. Ha li bolele hore litsamaiso tsohle tsa taolo li latela tsela e tšoanang ea phetoho. 1
Ho ikoetlisa ka mosebetsi
Bopaki ha boa lekanaTekanyetso e bolokiloeng: koetliso ea mohopolo o sebetsang → mesebetsi e meng ea mohopolo o sebetsang.
Bopaki ba hore ntlafatso e fetela mesebetsing e amanang le o koetlisitsoeng bo tlase haholo pokellong ea rōna. Ho tloaela molao oa ho araba le ho fumana lintlha tse potlakileng tsa phapang ha ho pake hore bokhoni ba ho rera kapa ba boitšoaro bo ntlafetse ka kakaretso. 10
Lisebelisoa
Bopaki ba nakoMokhoa oa ho kenya likarabo le nako ea skrine ke likarolo tsa mosebetsi oa taolo.
Ho fetola linotlolo kapa ho tloha ho toeba ho ea ho ho ama skrine ho fetola litlhoko tsa ho araba. Bapisa linako tse phetoang ka mokhoa o tšoanang pele u hlalosa phapang e nyenyane ea nako. 11
Ke eng e fetisetsoang, hona ke eng e sa fetisetsoeng?
Tšehetsa ketso eo u e hlokang, ’me u hlahlobe ka thoko hore na ntlafatso e fetela hokae
Ho ikoetlisetsa taolo ea kelello ho ka ntlafatsa tšebetso molaong oo u o tloaetseng. Ho paka hore ntlafatso e fetela mesebetsing e meng ho hloka hore ho bontšoe ntlafatso liphellong tseo u sa kang ua ikoetlisetsa tsona le tse amanang le sepheo se boleloang. Litlhahlobo tse kholo tsa koetliso ea mohopolo o sebetsang le koetliso ea boko li lemosa hore lintlha tse nyolohang nakong ea koetliso ha li pake hore bokhoni bo ntlafetse ka kakaretso. 12 13
Leano le ka ntle le ka thusa ka tsela e fapaneng: le ka hlakisa ketso e latelang le ntlha eo u lokelang ho ema ho eona. Sesebelisoa sa rōna sa ho tsamaisa kemiso, sa ho qala mosebetsi le sa ho ngola litšitiso li boloka boitsebiso boo moo u ka bo bonang. Ho thusa motho ho phetha leano le itseng ha ho tšoane le ho bolela hore bokhoni ba hae ba motheo ba taolo ea kelello bo eketsehile.
Ha u bapisa motho ka boeena, ela hloko phapanyetsano pakeng tsa lebelo le ho nepahala. Ho ba le likarabo tse fosahetseng tse fokolang empa u arabela butle ho ka bontša leano la ho ba hlokolosi haholoanyane; ho arabela ka potlako empa ka liphoso tse ngata ho ka bontša se fapaneng. Hlahloba lintho tsena tse peli pele u rorisa palo e le ’ngoe. 6
03 / Leka ’me u bapise
E leke ho Helibrain
Leka mosebetsi o le mong oa ho ithiba, o le mong oa ho fetola mesebetsi le o le mong oa ho rera haeba u batla ho bapisa litlhoko tsa tsona. Bala litaelo ’me u sebelise liteko tsa boikoetliso pele u nka phoso e le ho hlōleha ha bokhoni. Ngola liteko tseo u seng u li entse.
Lisebelisoa tse sebetsang li hokahanya lipakane tsa taolo le liketso tsa letsatsi le letsatsi: qala mosebetsi, boloka tšitiso e ’ngoe ka thōko, hakanya nako kapa qeta kemiso. Boemo ba khatello ke tlaleho ea kamoo u ikutloang kateng ha u le tlas’a khatello, eseng teko ea mesebetsi ea taolo ea kelello kapa tlhaloso ea hore na ke hobane’ng ha u fumane lintlha tse tlaase.
Liteko le lipapali
Teko ea ho nka khato kapa ho ema
Ithibe ho araba ha ho hlaha ntho e sa tloaelehang.
Teko ea Stroop
Khetha ’mala oa enke ha lentsoe le qothisanang lehlokoa le leka ho ama karabo.
Teko ea ho fetola mesebetsi
Fapanyetsana melao e lokelang ho sebelisoa hona joale.
Teko ea ho hokahanya matšoao ka tatellano
Hokahanya lintho ka tatellano, u fapanyetsane linomoro le litlhaku.
Teko ea Tora ea London
Rera metsamao e lumelletsoeng pele u nka khato.
Maraba a liqeto
Nahana ka likahlolo tse hohelang; hona ha se tekanyo ea matla a taolo ea kelello.
Boemo ba bokhoni ba ho mamella khatello ea maikutlo
Tlaleho ea motho ka boeena mabapi le khatello; e boloke e arohane le tšebetso mesebetsing.
Lisebelisoa le boikoetliso
Sesebelisoa sa ho latela kemiso
Boloka tatellano ea liketso tseo u rerileng ho li etsa e bonahala.
Sesebelisoa sa ho qala mosebetsi
Hlalosa mohato oa pele o tobileng.
Sebaka sa ho ngola litšitiso
Ngola molaetsa ntle le ho tlohela mosebetsi oa sehlooho.
Oache ea ho tsepamisa maikutlo
Hlalosa nako eo u tla sebetsa ka eona.
Koetliso ea ho hakanya nako
Bapisa tekanyetso ea hao le nako e fetileng.
Koetliso ea ho lemoha nako
Lekola nako ’me u fumane maikutlo a hore u sebelitse joang; lebitso lena ha se tlhahlobo ea bongaka.
Khalkhuleita ea mosebetsi o tebileng
Rera linako tsa mosebetsi tse se nang litšitiso.
Khalkhuleita ea nako ea liboka
Hlahloba nako e setseng pakeng tsa boitlamo.
Leqephe la ho qetella mosebetsi
Pele u emisa, ngola mosebetsi o sa phethoang le ketso e latelang.
Teko ea ho hema le mosebetsi
Sheba linako tseo u sebelitseng ka tsona u sa hema ka boomo le tseo u qetileng nako u hema ka boomo; ho fihlela liqeto tsa sesosa ho hloka lihlopha tsa papiso.
Likarabo tse amanang
- Na batho ba buang lipuo tse peli ba sebetsa hantle ho feta tekong ea Stroop? →
- Na koetliso ea boko e ka ntlafatsa IQ ea hao? →
- Na batho ba ka etsa mesebetsi e mengata ka nako e le ’ngoe? →
- Na teko ea Stroop e ka hlahloba hore na motho o na le ADHD? →
- Na ho hlile ho nka metsotso e 23 ho boela u tsepamisa maikutlo ka mor’a tšitiso? →
- Phapang ke efe pakeng tsa n-back e le ’ngoe le n-back e habeli? →
- Teko ea n-back e lekanya eng hantle? →
- Lintlha tse ntle tsa teko ea Stroop ke life? →
- Ke hobaneng ha teko ea Stroop e le thata? →
Lipotso tse botsoang khafetsa
Na mesebetsi ea taolo ea kelello e tšoana le boikemisetso?
Mesebetsi ea taolo ea kelello ke sehlopha sa litsamaiso tse laolang menahano le liketso. Lintlha tsa teko ha se tekanyo e tobileng ea boiteko ba boitšoaro kapa ea lintho tsohle tse amehang ha motho a hahamalla sepheo. 2
Na nka sebelisa tafole ea teko ea ho hokahanya matšoao ka tatellano ho beha lintlha tsa teko ea ka ea skrineng?
Che. Tafole e hlalosa teko e itseng ea pampiri le pentšele le sehlopha sa batho se khethiloeng ho latela lilemo le thuto. Sebopeho sa skrineng le mokhoa oa ho araba li fapane. 1
Na sephetho se le seng se sebe sa Stroop se bontša hore ke na le boloetse?
Che. Teko e khutšoanyane ea taolo e angoa ke litlhoko tse ’maloa, ’me e hloka netefatso le tlhaloso tse loketseng; e ke ke ea fana ka tlhahlobo ea bongaka. 14
Litšupiso
Lihokelo li isa ho DOI kapa rekoto ea mohloli oa pele. Lipapiso tsa lipatlisiso li hlalosa mesebetsi e qotsitsoeng; ha li netefatse hore mefuta ea rona ea sebatli e lekantsoe ka nepo.
- Tombaugh (2003). Trail Making Test A and B: Normative data stratified by age and education.
- Diamond (2012). Executive Functions.
- Miyake et al. (2000). The Unity and Diversity of Executive Functions and Their Contributions to Complex “Frontal Lobe” Tasks: A Latent Variable Analysis.
- Monsell (2003). Task switching.
- Scarpina et al. (2017). The Stroop Color and Word Test.
- Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Soveri et al. (2017). Working memory training revisited: A multi-level meta-analysis of n-back training studies.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
- International Test Commission (2001). International Guidelines for Test Use.