01 / Se gɔme
Nu kae nye
Ŋuɖoɖo ɖoɖo wɔa dɔ vovovowo
Ŋuɖoɖo ƒe ɖeɖe kpe be nàtsɔ ŋuɖoɖo si mehiã o alo nu si ɖea susu ɖe wò ŋu ɖa. Ŋugbedodo ɖoa taɖodzinu si nèwɔ kple nyatakaka si hiã la ɖe susu me. Susu trɔtrɔ nana nàtrɔ se alo bu nù le mɔ bubu nu. Nu ƒe ɖoɖo le ŋgɔ zã dɔwɔwowo siawo be nàwɔ mɔ si nàyi taɖodzinu ŋu. Esiawo nye vovototo siwo kpeɖeŋu, togbɔ be gbe sia gbe ƒe dɔwɔwowo hiã wo dometɔ geɖe le ɣeyiɣi ɖeka me hã. 2
Executive-function ƒe ɖoɖo ɖeka kple vovototo ŋu nyadzɔdzɔwo kpɔ nu si ɖe dɔwɔwowo katã kpe ŋu kple ale si wo vovo. Ame ɖeka mate ŋu axɔ rank ɖeka le ŋuɖoɖo ɖeɖe, nyatakaka yeye de susu me kple se ƒe trɔtrɔ me o. Executive-function score si ƒo dɔwɔwowo katã ƒu ate ŋu aɣla vovototo siawo ne eƒe ɖoɖo ƒe mɔ mekpɔ nɔnɔme si dze ŋu o. 3
Dziŋusẽ ƒe dɔwɔwowo ƒe gɔmeɖeɖe sue aɖe ɖe prefrontal systemwo ƒe kadodo kple parietal, nukpɔkpɔ kple subcortical systemwo ŋu. Ŋuɖoɖo zale taɖodzinu si hiã la de susu me eye nàzãe le ɣeyiɣi si dze me, menye dziŋusẽ ƒe teƒe ɖeka ko wɔa dɔ sia o. Control game si dze dzidzeme mekpɔ lesion alo dɔléle ƒe nɔnɔme tso score me o. 2
Helibrain ƒe go/no-go, Stroop, se trɔtrɔ kple plan gamewo zãa se vovovowo. Bu wo abe ŋuɖoɖo ƒe nuxaxa vovovowo kpɔɖeŋu ene, menye dzidzeme ɖeka ƒe ŋkɔ vovovowo o.
Aleke míewɔa dzidzenu
| Dɔwɔwola | Ŋuɖoɖo ƒe dɔ | Nu bubu siwo hã trɔa ŋuɖoɖo |
|---|---|---|
| Go/no-go | Ɖe asi le ŋuɖoɖo ŋu ne nɔnɔme bubu do | Ŋuɖoɖo ƒe nɔme kpɔkpɔ kple taɖodzinu ƒe didime |
| Stroop | Tia vivi ƒe ŋkɔ to nyagbe si wòle eŋu nu ŋu | Xlẽ, vivi vovovowo kpɔkpɔ kple ŋuɖoɖo ƒe mɔ si wotsɔ wɔe |
| Dɔwɔwowo ƒe se trɔtrɔ | Zã se si wogblɔ be nàzã fifi | Dɔwɔwowo dzraɖoɖo ƒe ɣeyiɣi, ŋuɖoɖo kple trial si se la trɔ alo meɖɔ o |
| Trail Making B | Trɔ nɔmba kple nyagbe | Nukpɔkpɔ ƒe biabia, alfabet ƒe nunya kple zɔzɔ |
| Tower planning | Va taɖodzinu la dzi kple mɔ si se na | Se gɔmeɖeɖe, planning ƒe mɔ kple dɔwɔwowo wɔwɔ |
Se trɔtrɔ ƒe nuxaxa sɔ ŋuɖoɖo le trial si se la trɔ kple trial si meɖɔ o. Menye seƒe si hiã be nàtrɔ tso gbe sia gbe ƒe dɔ si wòwɔ ŋu o. Task-switching ŋu dɔwɔwowo kpe preparation kple ŋuɖoɖo ƒe mɔ si wotsɔ zã la ɖe nuxaxa la ŋu. 4
Stroop ƒe dɔwɔwola vovovowo hã le: nya gblɔ le gbe me, button dzi press kple button ɖeɖe nye nu vovovowo. Dɔwɔwola la ƒe score ƒe mɔ geɖe le, eya ta nɔmba si woyɔna be “interference” la hia be wònya ale si wogblɔ gɔmeɖeɖe nɛ. 5
Control ƒe ŋuɖoɖo siwo le group dɔwɔwome la te ŋu anɔ dzidzeme, gake ame ɖeka ƒe vovototo scorewo ƒe nɔnɔme ate ŋu anɔ sue. Eya ta score sue si fia nuxaxa ɖeka la mègana nàde ŋgɔwuɖoɖo si wòle dɔwɔwome la ŋu o. 6
Ƒe kple dzidzenuwo: sɔsɔe kae nye sɔsɔe?
Ŋuɖoɖo titina siawo ŋɔŋlɔgbalẽ kple pɛnsil tso Tombaugh ƒe Table 2 me. Wofia age kple agbalẽsrɔ̃ ƒe nɔnɔme le Trail Making me; menye Helibrain screen version alo executive function katã o. Dɔwɔwola siwo wòkpɔ nɔ aƒe me wo ŋutɔ; ɣeyiɣiwo nye seƒe. 1
| Age | Agbalẽsrɔ̃ ƒe ha si le nudzɔdzɔ me | Part A ƒe titina | Part B ƒe titina |
|---|---|---|---|
| 18–24 | Srɔ̃viwo ƒe ha le dɔwɔwome | 22.93 | 48.97 |
| 25–34 | Agbalẽsrɔ̃ ƒe ha siwo wotsɔ ƒu | 24.40 | 50.68 |
| 35–44 | Agbalẽsrɔ̃ ƒe ha siwo wotsɔ ƒu | 28.54 | 58.46 |
| 45–54 | Agbalẽsrɔ̃ ƒe ha siwo wotsɔ ƒu | 31.78 | 63.76 |
| 65–69 | ƒe 12 wu | 33.84 | 67.12 |
Tabel ƒe ame tsitsi la ɖo agbalẽsrɔ̃ ƒe ha si wòle me. Ne èƒo eƒu kple ha si srɔ̃ sue la, eye mèŋlɔ nuxaxa ƒe nɔnɔme ɖe ete o la, asɔsɔ si wòwɔ la ate ŋu aɖe ame ƒe susu ɖe mɔ bubu dzi. Part B kpe nukpɔkpɔ ƒe diɖi kple zɔzɔ, ne eya hã trɔa sewo; Part A kpe ɖe dɔwɔwowo siawo ƒe nuxaxa aɖewo kple eƒe vovototo kpɔkpɔ ŋu. 1
Diamond ƒe review ɖe ɖeviwo ƒe ŋgɔyiyi, adult dɔwɔwowo ƒe vovototo kple ame tsitsiwo ƒe trɔtrɔwo ŋu, gake executive score “si ɖɔ” si wòle age ɖesiaɖe me la mele o. Míetrɔ Trail Making ƒe ŋuɖoɖo titina siawo be Stroop, go/no-go alo tower planning ƒe cutoff nàwɔ o. 2
02 / Ɖo le nɔnɔme me
Nu siwo trɔa eŋuɖoɖo
Xɔse ƒe dzesiwo ɖoa biabia sia ŋu: “Ɖe tɔtrɔ aɖe va le ŋuɖoɖo sia me?” Womele ŋugbedodo be wò ŋuɖoɖo atso ɖe dzi nenema o. Ne Helibrain ƒe xɔse dzidzenu aɖe li la, amewo kple nu si wotsɔ kpɔ la gblɔe kplii. “Womekpɔ dzidzenu aɖeke o” fia be míexɔ xɔse dzidzenu aɖeke si sɔ kple nu sia o; menye be tɔtrɔ mele o. Ƒe kple dɔwɔnu ƒe nyatakakawo fia ale si míewɔa dɔwɔwowo ƒe dzidzenu, menye lãmesẽ ƒe dɔwɔwowo ƒe dzidzenu o.
Nɔnɔƒe
Ŋuɖoɖo nyui ƒe nyadzɔdzɔwoŊuɖoɖo si wode ɖo: nɔnɔƒe ƒe ŋuɖoɖo katã → ŋugbedodo ŋuɖoɖo kple ŋkuɖoɖo sesẽ.
Nɔnɔƒe meɖeɖe blibo ate ŋu awɔ ŋuɖoɖo ŋu na ŋugbedodo dɔ si dze nɔnɔme la. Esia meɖe fia be nɔnɔƒe ƒe ŋuɖoɖo ɖeka wòle executive dɔwɔwowo katã, switching kple planning ŋu o. 7
Dzitsitsi
Ŋuɖoɖo sue aɖewo le esiŊuɖoɖo si wode ɖo: dzitsitsi vevie → ŋugbedodo alo susu trɔtrɔ.
Dzitsitsi vevie ate ŋu awɔ dɔ siawo ŋu nàsesẽ; ŋuɖoɖo ƒe nɔnɔme eve siawo ƒe nyadzɔdzɔwo nye Sue. Ŋuɖoɖo ɖeɖe ŋu nyadzɔdzɔwo vovo ɖe nya si gblɔna be dzitsitsi na ŋuɖoɖo ƒe dɔwɔwowo katã nàwɔ nu vɔ̃ la ŋu. 8
Agbe ƒe ŋutilãdɔwɔwɔ
Nyadzɔdzɔ sue aɖewo ko le esiŊuɖoɖo si wode ɖo: ŋutilãdɔwɔwɔ gã → susu ƒe ŋuɖoɖo siwo wòɖo ƒu.
Ŋuɖoɖo gã la nye Kɔkɔ sue ŋutɔ, eya ta mètsɔe wɔ ɖoɖo si le ŋutilãdɔwɔwɔ ƒe ha ɖeka ŋu o. Míexɔ ŋuɖoɖo si wotsɔ kpɔ na browser ƒe control game siawo ƒe ŋgɔyiyi ŋu aɖeke o. 9
Age
Age ƒe sɔsɔwoDɔwɔwola kple agbalẽsrɔ̃ ƒe nɔnɔme dzi ŋuɖoɖo ƒe nyadzɔdzɔ.
Trail Making ŋuɖoɖo siwo wòkpɔ la trɔ ɖe age kple agbalẽsrɔ̃ nu. Meɖe fia be ŋuɖoɖo ƒe dɔwɔwowo katã ɖea anyi le mɔ ɖeka dzi o. 1
Dɔwɔwɔ gbugbɔgbugbɔ
Nyadzɔdzɔ sue aɖewo ko le esiŊuɖoɖo si wode ɖo: ŋugbedodo srɔ̃ → ŋugbedodo dɔwɔwowo bubu.
Míƒe ŋuɖoɖo ƒe nyadzɔdzɔ me le base la, near-transfer ŋuɖoɖo ƒe nyadzɔdzɔ nye Kɔkɔ sue ŋutɔ. Se ƒe srɔ̃ kple score si ƒe ɣeyiɣi sue mèɖe fia be planning alo dziku kpɔkpɔ nànyo le dɔwɔwowo katã me o. 10
Dɔwɔnuwo
Ɣeyiɣi ŋu nyadzɔdzɔwoŊuɖoɖo ƒe key mɔ kple screen ƒe ɣeyiɣi nye control task la ƒe akpa.
Key vovovowo zã alo mouse trɔ yi touch la trɔ ŋuɖoɖo ƒe dɔwɔwola. Sɔ session siwo nèwɔ ɖe mɔ ɖeka nu hafi nàgblɔ nya aɖe tso ɣeyiɣi sue ƒe vovototo ŋu. 11
Nu kae zɔa yi dɔ bubuwo me, eye kae meyi o?
Kpe ɖe dɔwɔwɔ si hiã na wò ŋu, eye kpɔ ŋuɖoɖo ƒe maɖeɖe la ɖeɖe
Control dɔwɔwowo srɔ̃ ate ŋu ana dɔ nànyo le se si nènya ŋu. Ŋuɖoɖo maɖeɖe gã hia be wòɖe ŋgɔyiyi fia le dɔwɔwowo si mèwɔ srɔ̃ o, eye woƒe ŋuɖoɖo kpe ɖe taɖodzinu si nèna la ŋu. Ŋugbedodo srɔ̃ kple dziŋusẽ game srɔ̃ ƒe reviewwo kaɖo ŋku be score si ɖea dzi le srɔ̃ me mèɖe fia be susu ƒe ŋgɔyiyi gã va eme o. 12 13
Plan si tso wo ŋutɔ me ate ŋu akpe ɖe mɔ bubu ŋu: eɖea dɔ si nàwɔ le megbe kple teƒe si nàdze nu la gɔme. Míƒe routine runner, task starter kple distraction pad ɖoa nyatakaka sia ɖe teƒe si nàkpɔ. Kpeɖeŋu na ame be wòwɔ plan ɖeka la menye nya si gblɔ be dziŋusẽ ƒe executive capacity si le eme la kɔ wu o.
Ne èsɔ ŋuɖoɖo le ame ɖeka me la, ɖe speed–accuracy tradeoff ɖe ŋku me. False alarm sue kple ŋuɖoɖo si ƒe ɣeyiɣi didi ate ŋu afia mɔ si me ame ɖoa ŋu nyuie; ŋuɖoɖo kaba kple vodada geɖe ate ŋu afia mɔ bubu. Bu wo eveawo hã hafi nàda nɔmba ɖeka ŋu akɔ. 6
03 / Wɔ kpɔ, eye tsɔe sɔ
Ɖo eŋu kpɔ le Helibrain
Wɔ ŋuɖoɖo ƒe ɖeɖe dɔwɔwɔ ɖeka, se trɔtrɔ dɔwɔwɔ ɖeka kple planning dɔwɔwɔ ɖeka ne èdi be nàkpɔ woƒe nuxaxa. Xlẽ ɖoɖoawo eye zã kpɔɖeŋu trialwo hafi nàbu vodada be ŋusẽ mele wò si o. Ɖo ŋku ɖe dɔwɔwowo si nèwɔ xoxo ŋu.
Dɔwɔnuwo kpe control taɖodzinuwo kple gbe sia gbe ƒe dɔwɔwowo: dze dɔ gɔme, ŋlɔ susu bubu ɖo, bu ɣeyiɣi alo wu routine. Dzitsitsi ƒe profile nye ame ŋutɔ ƒe nya tso ale si nèsea ŋuʋuʋu; menye executive-function kpɔɖeŋu alo gɔmeɖeɖe na score sue o.
Dodokpɔwo kple agamewo
Yi alo megayi kpɔɖeŋu
Ɖe asi le ŋuɖoɖo ŋu ne nu si vovo do.
Stroop kpɔɖeŋu
Tia vivi si woŋlɔ nya la kple, eye nya la di ŋuɖoɖo bubu.
Dɔwo ƒe maɖeɖe kpɔɖeŋu
Trɔ ɖe se si hiã fifi la dzi.
Mɔɖeɖe ƒe kpɔɖeŋu
De nù siwo le ɖoɖo me kadodo me, eye trɔ nɔmba kple nyagbe.
London ƒe atike ƒe kpɔɖeŋu
Plan mɔ si se na hafi nàwɔ.
Tɔtrɔ ƒe kluviwo
Bu susu siwo do dzɔ be wòawɔ nu ŋu; menye control-capacity score o.
Dzitsitsi teƒe ŋusẽ ƒe nɔnɔme
Ame ŋutɔ ƒe nya tso dzitsitsi ŋu; ɖe eŋuɖoɖo ɖe dɔwɔwowo ƒe ŋuɖoɖo ŋu vovo.
Dɔwɔnuwo kple srɔ̃ɖeɖe
Routine dɔwɔnu
De dɔwɔwowo si nèdi be nàwɔ ɖe ɖoɖo me si nàkpɔ.
Dɔ gɔmeɖeɖe
Tia nu gbãtɔ si dze ŋu.
Susu bubu ŋlɔɖoɖo
Ŋlɔ susu ɖevi aɖe ɖo eye nàɖo dɔ vevitɔ la ɖe edzi.
Ŋkuɖoɖo ɣeyiɣi
De dɔwɔwɔ ƒe ɣeyiɣi ɖe kɔkɔme.
Ɣeyiɣi buɖoɖo srɔ̃nu
Sɔ ɣeyiɣi si nèbu kple ɣeyiɣi si va yi.
Ɣeyiɣi srɔ̃nu
Kpɔ ɣeyiɣi ŋu dɔwɔwowo kple ŋuɖoɖo; ŋkɔ la menye dɔléle ƒe ŋkɔ o.
Dɔ gã ƒe ga akɔnta
Plan ɣeyiɣi si wòawɔ dɔ kplikpaa.
Meeting dɔwɔwowo ƒe ga akɔnta
Kpɔ ɣeyiɣi si susɔ le dɔwɔwowo dome.
Dɔwu ƒe axa
Ŋlɔ dɔ si mewu o kple nu si nàwɔ le megbe hafi nàdze nu.
Ƒoɖeɖe kple dɔwɔwɔ ƒe kpɔɖeŋu
Kpɔ session si me ƒoɖeɖe nɔ kple si me menɔ o; se nànya gɔmeɖeɖe ƒe kadodo la hia control.
Biabia bubuwo ƒe ŋuɖoɖowo
- Ðe ame siwo doa gbe evea ŋutɔ wɔa Stroop kpɔɖeŋu la nyuie wu? →
- Ðe dziŋusẽ ƒe nufiafia ate ŋu ana wò IQ nàɖo dzi? →
- Amewo ate ŋu awɔ dɔ geɖe ɖeɣi ɖeka me vavã? →
- Stroop kpɔɖeŋu ate ŋu adi ADHD? →
- Ɖe ɣeyiɣi 23 hia be nàtrɔ va ɖo ŋku le dɔ aɖe ŋu ne woɖe asi le eme? →
- Nukae nye n-back ƒe ɖeka kple n-back ƒe eve dome ƒe vovototo? →
- Nukae n-back kpɔɖeŋu la leɖeɖe le nyateƒe me? →
- Stroop kpɔɖeŋu ƒe teƒe kae nye nyo? →
- Nu ka ta wonye be Stroop kpɔɖeŋu sesẽ? →
Biabia siwo ame bia zi geɖe
Executive function nye dzitsitsi kple ŋuɖoɖo ɖeka?
Executive function nye ŋuɖoɖo ƒe dɔwɔwowo ƒe ha. Dɔwɔwɔ score menye ame ƒe nɔnɔme, agbe ƒe dɔwɔwowo katã alo mɔ si nàzã be nàwɔ taɖodzinu la ƒe kpɔɖeŋu ŋutɔ o. 2
Mate ŋu atsɔ Trail Making tabel la atsɔ axɔ nye screen test scorea?
Ao. Tabel la ɖe ŋɔŋlɔgbalẽ kple pɛnsil dɔwɔwola ɖeka kple age/agbalẽsrɔ̃ ƒe ha si wòkpɔ ŋu. Screen ƒe nɔnɔme kple ŋuɖoɖo ƒe mɔ vovo. 1
Stroop ŋuɖoɖo vɔ̃ ɖeka ɖe fia be dɔléle aɖe le ame ŋu?
Ao. Control dɔwɔwɔ sue la zale nuxaxa geɖe ŋu, eye ehiã be wotsɔ dɔwɔwola si dze kpeɖeŋu na ame ŋu kpɔe eye woaɖe eŋuɖoɖo gɔme nyuie; mate ŋu atsɔ clinical diagnosis na ame o. 14
Nyatakakadzroɖeɖewo
Kadodoawo yi DOI alo nyatakakaŋlɔɖoƒe gbãtɔ dzi. Nyatakakadzroɖeɖe ƒe sɔsɔe ku ɖe dɔwɔwowo si woŋlɔ le eme ŋu; meɖee fia be míeɖo míaƒe browser dɔwɔwowo ƒe dzidzenu ŋu o.
- Tombaugh (2003). Trail Making Test A and B: Normative data stratified by age and education.
- Diamond (2012). Executive Functions.
- Miyake et al. (2000). The Unity and Diversity of Executive Functions and Their Contributions to Complex “Frontal Lobe” Tasks: A Latent Variable Analysis.
- Monsell (2003). Task switching.
- Scarpina et al. (2017). The Stroop Color and Word Test.
- Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Soveri et al. (2017). Working memory training revisited: A multi-level meta-analysis of n-back training studies.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
- International Test Commission (2001). International Guidelines for Test Use.