01 / Tlhaloganya
Se e leng sone
Taolo e na le ditiro di le mmalwa
Go ithiba go thusa go thibela karabo kgotsa sengwe se se go kgoreletsang se se sa amaneng le tiro. Kgakologelo e e dirang e boloka mokgele wa jaanong le tshedimosetso e e botlhokwa di le teng mo mogopolong. Go fetofetoga ga mogopolo go thusa go fetola molao kgotsa tsela ya go leba dilo. Go rulaganya go dirisa ditsamaiso tseno go tsamaya mo tseleng e e isang kwa mokgeleng. Dipharologano tseno di na le mosola le fa ditiro tsa mmatota gantsi di tlhoka go dirisiwa mmogo. 2
Dipatlisiso tsa dilo tse ditiro tsa tsamaiso di tshwanang ka tsone le tse di farologanang ka tsone di sekaseka se ditiro tsa taolo di se abelanang le kafa di farologanang ka teng. Motho ga a tlhoke go nna mo maemong a a tshwanang mo go ithibeng, go ntšhafatsa tshedimosetso le go fetola tiro. Maduo a le mangwe a “tiro ya tsamaiso” a ka fitlha dipharologano tseo fa go se na mokgwa o o lekantsweng sentle wa go kopanya ditekanyo. 3
Tlhaloso e e motlhofo ya boboko e gatelela kafa ditsamaiso tsa kwa pele ga boboko di dirisanang le tsa parietal, tsa ditemosi le tse di kwa teng ga boboko ka teng. Taolo e ikaegile ka go tshola mokgele o o tshwanetseng mo mogopolong le go o dirisa ka nako e e siameng, e seng ka kgaolo e le nngwe ya boboko e bereka e le nosi. Motshameko wa taolo o o monate ga o kgone go lemoga kgaotso kgotsa bolwetse ka go leba maduo fela. 2
Diteko tsa Helibrain tsa go araba kgotsa go se arabe, Stroop, go fetola tiro le go rulaganya di dirisa melao e e farologaneng ka boomo. Di bapise e le ditsela tse di farologaneng tsa go sekaseka dikgwetlho tsa taolo, e seng maina a mangwe fela a bokgoni bo le bongwe.
Kafa re bo lekanyang ka teng
| Tiro | Bokgoni jwa taolo jo bo dirisiwang | Dilo tse dingwe tse di amang phelelo |
|---|---|---|
| Go araba kgotsa go se arabe | Ithibe go araba fa go tlhaga mokgelo | Go nna kelotlhoko mo go arabeng le gore dilo tse o tshwanetse go di bona di tlhaga ga kae |
| Stroop | Tlhopha mmala le fa lefoko le go gogela kwa karabong e nngwe | Go buisa, go farologanya mebala le go golaganya karabo le konopo |
| Go fetola tiro | Dirisa molao o o supilweng ka nako eo | Nako ya go ipaakanyetsa, go nepahala, le diteko tse di ipoeletsang kgotsa tse di fetotsweng |
| Trail Making B | Fapantsha dinomoro le ditlhaka | Go batla ka matlho, go itse tatelano ya dialefabete le go tsamaisa seatla |
| Go rulaganya Tora | Fitlhelela se se batliwang ka dikgato tse di letleletsweng | Go tlhaloganya melao, leano la go rulaganya le go diragatsa |
Tshenyegelo ya go fetola tiro e bapisa tiro fa molao o fetolwa le fa molao o o tshwanang o dirisiwa gape. Ga se nako ya metsotswana e e tlhokegang go boa o dira sentle morago ga tšhakgalo nngwe le nngwe ya botshelo jwa mmatota. Dipatlisiso tsa go fetola tiro di ela tlhoko nako ya go ipaakanyetsa le mokgwa o o rileng wa go araba. 4
Mekgwa ya Stroop le yone e a farologana: go bua ka lentswe, go tobetsa dikonopo le go tlhopha dikonopo ga se ditsela tse di tshwanang. Go na le ditsela di le mmalwa tsa go naya maduo mo setlhopheng seno sa diteko; ka jalo, palo e e bidiwang “kgoreletso” e tshwanetse go tlhalosiwa sentle gore e raya eng. 5
Diphelelo di le dintsi tse di tlwaelegileng tsa go laola mo patlisisong di a boeledisega mo ditlhopheng, mme dipharologano tsa maduo a batho ka bongwe di ka nna di sa ikanyesege thata. Ka jalo, maduo a tshenyegelo ya tiro a a tswang mo tekong e khutshwane ga a tshwanela go tsewa a nepagetse go feta kafa bosupi bo bontshang ka teng. 6
Dingwaga le maemo a papiso: ke papiso efe e e siameng?
Dipalo tseno tsa palogare tsa teko ya pampiri le pene di tswa mo Tafoleng 2 ya Tombaugh. Di bontsha kafa dingwaga le thuto di amang tshedimosetso ya Trail Making ka teng; ga se tsa mofuta wa sekerini sa Helibrain e bile ga di akaretse ditiro tsotlhe tsa tsamaiso. Batsayakarolo mo patlisisong e ne e le bagolo ba ba neng ba nna ka bobone; dinako di mo metsotswaneng. 1
| Dingwaga | Setlhopha sa thuto go ya ka motswedi | Palogare ya Karolo A | Palogare ya Karolo B |
|---|---|---|---|
| 18–24 | Setlhopha sa baithuti ba bannye mo patlisisong | 22.93 | 48.97 |
| 25–34 | Ditlhopha tsa thuto di kopantswe | 24.40 | 50.68 |
| 35–44 | Ditlhopha tsa thuto di kopantswe | 28.54 | 58.46 |
| 45–54 | Ditlhopha tsa thuto di kopantswe | 31.78 | 63.76 |
| 65–69 | Dingwaga tse di fetang 12 tsa thuto | 33.84 | 67.12 |
Mola wa setlhopha sa bagolwane o tlogetswe o na le karolo ya one ya thuto ka boomo. Go o kopanya le setlhopha se se nang le thuto e nnye o sa tlhalose gore o tlhophile mokgwa ofe go ka dira gore papiso e tsietse. Karolo B e akaretsa go batla le go tsamaisa seatla gammogo le go fetofetola melao; Karolo A e thusa go lemoga dingwe tsa dikgwetlho tseo tse di tshwanang. 1
Tswelelopele ya bongwana, dipharologano tsa ditiro mo bagolong le diphetogo mo botshelong jwa botsofe di tlhalosiwa mo tshekatshekong ya Diamond, mme ga go na “maduo a tiro ya tsamaiso a a tlwaelegileng” a a tshwanang mo dingwageng tsotlhe. Ga re fetole dipalopalo tsa Trail Making go nna tekanyetso ya Stroop, go araba kgotsa go se arabe, kgotsa go rulaganya Tora. 2
02 / E lebe go ya ka maemo a yone
Dilo tse di bo amang
Matshwao a bosupi a araba potso ya gore “a go na le phelelo mo maemong ano?” Ga a solofetse koketsego e e rileng. Fa Helibrain e na le selekanyo sa bosupi, setlhopha sa batho le phelelo e se lekanang di nna di bontshitswe. “Ga e a lekanngwa” go raya gore ga re na selekanyo se se tsamaisanang le yone; ga go reye gore ga go na phelelo. Diphitlhelelo tsa dingwaga le didirisiwa ke bosupi jwa go lekanya, e seng selekanyo sa kalafi.
Boroko
Bosupi jo bo siamengTekanyetso e e bolokilweng: go tlhoka boroko jotlhe → go nepahala ga kgakologelo e e dirang le kelotlhoko mo ditirong tse di raraaneng.
Go tlhoka boroko jotlhe go ka senya bokgoni jo bo lekanang jwa kgakologelo e e dirang. Seno ga se bontshe gore ditiro tsotlhe tsa go ithiba, go fetola tiro le go rulaganya di tla amiwa ka tsela e e tshwanang. 7
Kgatelelo ya maikutlo
Bosupi jo bo lekanyeditswengTekanyetso e e bolokilweng: kgatelelo e e tsogang ka bonako → kgakologelo e e dirang kgotsa go fetofetoga ga mogopolo.
Kgatelelo ya maikutlo ya ka bonako e ka koafatsa ditiro tseno; ditheko tse pedi tsa bosupi jo bo amanang le tsone di kwa tlase. Diphelelo tsa go ithiba di farologana go feta se se ka tlhalosiwang ke gore kgatelelo ya maikutlo e koafatsa ditiro tsotlhe tsa taolo ka go tshwana. 8
Ikatiso ya mmele
Bosupi bo bonnye thataTekanyetso e e bolokilweng: ikatiso ya mmele ka kakaretso → kitso e e kopantsweng.
Tekanyetso e e akaretsang e kwa tlase thata, mme ga e a tshwanela go emisetsa diphelelo tsa ikatiso ya mmele tse di maleba le setlhopha se se rileng. Ga re na tekanyetso e e tlhomamisitsweng ya gore metshameko eno ya taolo mo borawsereng e ka tokafala go le kana kang. 9
Dingwaga
Dipapiso tsa dingwagaBosupi jwa tekanyo bo ikaegile ka tiro le thuto.
Dipalo tsa Trail Making tse di bontshitsweng di a fetoga go ya ka dingwaga le thuto. Ga di reye gore ditiro tsotlhe tsa taolo di fetoga ka selekanyo se le sengwe. 1
Go ikatisa
Bosupi bo bonnye thataTekanyetso e e bolokilweng: go ikatisa kgakologelo e e dirang → ditiro tse dingwe tsa kgakologelo e e dirang.
Tlhomamo ya bosupi jwa tokafalo mo ditiro tse di gaufi le tse di ikatiseditsweng e kwa tlase thata mo motheong wa rona. Go tlwaela molao wa karabo le go bona maduo a tshenyegelo ya tiro a a bofefo ga go supe gore go rulaganya kgotsa go itaola go tokafetse ka kakaretso. 10
Didirisiwa
Bosupi jwa nakoDikgolagano tsa dikonopo le nako ya sekerini ke karolo ya tiro ya taolo.
Go fetola dikonopo kgotsa go tlogela peba o simolola go dirisa sekerini se se kgomang go fetola se karabo e se tlhokang. Bapisa makgetlo a tiro e e dirwang ka tsela e le nngwe pele o tlhalosa pharologano e nnye ya nako. 11
Ke bokgoni bofe jo bo fetisetswang kwa ditirong tse dingwe, mme ke bofe jo bo sa fetisediweng?
Tshegetsa kgato e o batlang go e tsaya, mme o sekaseke ka thoko gore bokgoni bo fetisediwa go le kana kang
Go ikatisa taolo go ka tokafatsa tiro e e dirisiwang ka molao o o tlwaelegileng. Gore tokafalo e fetisediwe kwa ditirong tse dingwe go tlhoka bosupi jwa gore tiro e e sa ikatisiwang e tokafetse le gore e botlhokwa mo mokgeleng o o buiwang ka one. Ditshwaelo tse dikgolo tsa ikatiso ya kgakologelo e e dirang le thapiso ya boboko di tlhagisa gore re se ka ra tsaya gore maduo a a oketsegang mo thapising a supa tokafalo e e anameng. 12 13
Thulaganyo e e kwadilweng e ka thusa ka tsela e nngwe: e ka dira gore kgato e e latelang le gore o tla ema kae di tlhaloganyege sentle. Sedirisiwa sa rona sa go tsamaisa thulaganyo, sa go simolola tiro le sa go kwala dikakanyo tse di kgoreletsang se ka tshola tshedimosetso eo e bonala. Go thusa motho go diragatsa thulaganyo nngwe ga go tshwane le go bolela gore bokgoni jwa gagwe jwa tiro ya tsamaiso bo oketsegile.
Fa o bapisa diphelelo tsa motho a le mongwe, ela tlhoko kamano magareng ga lebelo le go nepahala. Diphoso tse dinnye tsa go tsaya dilo e le tse di batlang karabo di tsamaisana le dikarabo tse di bonya, go ka raya gore motho o dirisa mokgwa wa kelotlhoko e kgolo; dikarabo tse di bofefo tse di nang le diphoso tse dintsi di ka raya se se farologaneng. Sekaseka dilo tseno ka bobedi pele o re palo e nngwe e bontsha tokafalo. 6
03 / E leke mme o bapise
E leke mo Helibrain
Leka tiro e le nngwe ya go ithiba, e le nngwe ya go fetola tiro le e le nngwe ya go rulaganya fa o batla go bapisa dikgwetlho tsa tsone. Bala ditaelo mme o leke diteko tsa ikatiso pele o tsaya gore phoso e supa go palelwa ke bokgoni. Boloka rekoto ya diteko tse o kileng wa di dira.
Didirisiwa tse di dirisiwang letsatsi le letsatsi di golaganya mekgele ya taolo le ditiro tsa mmatota: simolola tiro, boloka sengwe se se go kgoreletsang, fopholetsa nako kgotsa wetsa thulaganyo. Porofaele ya kgatelelo ke dikarabo tsa gago ka maitemogelo a fa o gateletswe; ga se teko ya ditiro tsa tsamaiso e bile ga e tlhalose lebaka la maduo a a kwa tlase mo tekong.
Diteko le metshameko
Teko ya go araba kgotsa go se arabe
Ithibe go araba fa go tlhaga mokgelo.
Teko ya Stroop
Tlhopha mmala wa enke fa lefoko le go gogela kwa karabong e nngwe.
Teko ya go fetola ditiro
Fapantsha melao e e tshwanetseng go dirisiwa ka nako eo.
Teko ya go golaganya dintlha ka tatelano
Golaganya dilo ka tatelano, o fapantsha dinomoro le ditlhaka.
Teko ya Tora ya Lontone
Rulaganya dikgato tse di letleletsweng pele o dira sengwe.
Dikotsi tsa go dira ditshwetso
Akanya ka dikakanyo tse di ka go raelang; seno ga se maduo a bokgoni jwa taolo.
Dintlha tsa go itshokela kgatelelo ya maikutlo
Dikarabo tsa gago ka kgatelelo; di se ka tsa kopanngwa le diphelelo tsa diteko.
Didirisiwa le ikatiso
Sedirisiwa sa go tsamaisa thulaganyo
Boloka tatelano ya ditiro tse o ikaeletseng go di dira e bonala.
Sedirisiwa sa go simolola tiro
Tlhopha kgato ya ntlha e e bonalang sentle.
Pampiri ya dikakanyo tse di go kgoreletsang
Kwala ntlha nngwe o ntse o tsweletse ka tiro ya konokono.
Tshupanako ya go tsepamisa mogopolo
Baya lobaka lwa tiro lo lo bonalang sentle.
Thapiso ya go fopholetsa nako
Bapisa nako e o e fopholeditseng le e tota e fetileng.
Thapiso ya go lemoga nako
Sekaseka nako ka go dirisa ditshwaelo; leina la sedirisiwa ga se tlhatlhobo ya bolwetse.
Sedirisiwa sa go bala nako ya tiro e e tlhokang go tsepamisiwa mogopolo
Rulaganya dinako tsa tiro e e sa kgorelediwing.
Sedirisiwa sa go bala palo ya dikopano
Sekaseka nako e o nang le yone fa gare ga ditlamo.
Pampiri ya go wetsa tiro ya letsatsi
Kwala tiro e e iseng e wedisiwe le kgato e e latelang pele o emisa.
Teko ya go hema le go dira tiro
Ela tlhoko makgetlo a tiro e dirwang ka morago ga go hema le a e dirwang kwa ntle ga moo; go dira tshwetso ya gore ke eng se se bakang phetogo go tlhoka dipapiso tse di laolwang.
Dikarabo tse di amanang
- A batho ba ba buang dipuo tse pedi ba dira botoka mo tekong ya Stroop? →
- A thapiso ya boboko e ka tokafatsa IQ ya gago? →
- A tota batho ba ka dira ditiro di le dintsi ka nako e le nngwe? →
- A teko ya Stroop e ka lemoga ADHD? →
- A go tsaya metsotso e 23 tota go boa o tsepamisitse mogopolo morago ga go kgorelediwa? →
- Pharologanyo ke efe fa gare ga n-back ya molapo o le mongwe le ya melapo e mebedi? →
- Teko ya n-back tota e lekanya eng? →
- Dintlha tse di siameng mo tekong ya Stroop ke dife? →
- Ke ka ntlha yang fa teko ya Stroop e le thata? →
Dipotso tse di bodiwang gangwe le gape
A ditiro tsa tsamaiso di tshwana le boikemisetso?
Ditiro tsa tsamaiso ke setlhopha sa ditsamaiso tsa taolo. Maduo a teko ga se tekanyo e e tlhamaletseng ya maiteko a motho kgotsa dilo tsotlhe tse di mo go lateleleng mokgele. 2
A nka dirisa tafole ya Trail Making go lekanya maduo a teko ya sekerini?
Nnyaa. Tafole e tlhalosa mokgwa o o rileng wa teko ya pampiri le pene le setlhopha sa batho ba dingwaga le thuto tse di rileng. Thulaganyo ya sekerini le tsela ya go araba di farologane. 1
A phelelo e le nngwe e e bokoa mo tekong ya Stroop e bontsha gore ke na le bolwetse?
Nnyaa. Teko e khutshwane ya taolo e amiwa ke dikgwetlho di le mmalwa mme e tlhoka go tlhomamisiwa le go tlhalosiwa ka tshwanelo; ga e kgone go tlhatlhoba bolwetse. 14
Metswedi
Dikgolagano di ya kwa go DOI ya kwa tshimologong kgotsa kwa rekotong ya motswedi. Dipapiso tsa patlisiso di tlhalosa ditiro tse di umakilweng, ga di tlhomamise gore mefuta ya rona ya mo sefetleking e lekantswe sentle.
- Tombaugh (2003). Trail Making Test A and B: Normative data stratified by age and education.
- Diamond (2012). Executive Functions.
- Miyake et al. (2000). The Unity and Diversity of Executive Functions and Their Contributions to Complex “Frontal Lobe” Tasks: A Latent Variable Analysis.
- Monsell (2003). Task switching.
- Scarpina et al. (2017). The Stroop Color and Word Test.
- Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
- Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
- Soveri et al. (2017). Working memory training revisited: A multi-level meta-analysis of n-back training studies.
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
- International Test Commission (2001). International Guidelines for Test Use.