Yeqela kulokucuketfwe

Likhono lelingemuva kwemphumela

Emakhono ekulawula ingcondvo

Emakhono ekulawula engcondvweni asita kutsi ugcine umgomo ubalulekile ngisho nalapho umkhuba noma kuphazamiseka kungakudonsela kulokunye. Etinkhombeni ta-Tombaugh temsebenti we-Trail Making lowentiwa ephepheni nangepeni, sikhatsi lesimaphakathi seNgxenye B besingu-48.97 wemasekhondi kubantfu labaneminyaka ya-18–24 na-63.76 wemasekhondi kulabaneminyaka ya-45–54; letikhatsi tihlanganisa tidzingo letinyenti, akusiko kulawula kwengcondvo kuphela. 1

Kugcinwe kubuyeketwa · Tinkhomba 14

Hlola tivivinyo nemathuluzi ↓

01 / Condza

Kuyini

Kulawula kunemsebenti leyehlukene

Kutibamba kusita kucindzetele phansi imphendvulo lengahambisani nesimo noma lokuphazamisako. Inkumbulo lesebentako igcina umgomo wanyalo nelwati lolufanele engcondvweni. Kuntjintja kwekucabanga kusita kushintja umtsetfo noma indlela yekubuka. Kuhlela kusebentisa letinchubo kute ucabange ngendlela yekufinyelela emgomweni. Lomehluko ulusito nanobe imisebenti yasekuphileni kwansuku tonkhe ivame kusebentisa letinchubo letinyenti ngesikhatsi sinye. 2

Lucwaningo lwekufana nekuhlukana kwemakhono ekulawula engcondvweni luhlola loko imisebenti yekulawula lefanako naloko leyehluke ngako. Umuntfu akusho kutsi utawuba sesikhundleni lesifanako ekutibambeni, ekubuyeketeneni kwelwati nasekushintjeni. Umphumela munye “wemakhono ekulawula” ungafihla lomehluko uma ungasekelwa yindlela yekukala lehloliwe. 3

Indlela lelula yekuchaza buchopho igcila etinhlelweni tesigaba se-prefrontal letisebenta kanye netinhlelo tesigaba se-parietal, letemiva netesigaba se-subcortical. Kulawula kuncike ekugcineni umgomo lobalulekile engcondvweni nasekuwusebentiseni ngesikhatsi lesifanele, hhayi endzaweni yinye yebuchopho leyenta konkhe. Umdlalo wekudlala wekulawula ngeke ukhombe kulimala kwengcondvo noma simo sasemtholampilo ngemphumela wawo. 2

Imisebenti ye-Helibrain yekutsi wente noma ungenti, ye-Stroop, yekushintja umsebenti neyokuhlela isebentisa imitsetfo leyehlukene ngenhloso. Yicatsanise njengendlela leyehlukene yekuhlola tidzingo tekulawula, hhayi emabito lahlukile elikhono linye lengcondvo.

Sikukala njani

UmsebentiLikhono lekulawula lelidzingekakoLokunye lokutsintsa umphumela
Wente noma ungentiUngaphendvuli nakuvela lokwehlukileKucaphela ekuphendvuleni nekutsi imilayeto lehlosiwe ivela kangaki
StroopKhetsa umbala nakuneligama lelingaphazamisaKufundza, kwehlukanisa imibala nendlela yekuphendvula
Kushintja umsebentiSebentisa umtsetfo lokhombisiwe nyaloSikhatsi sekulungiselela, kulungeleka nemizamo lephindzako noma leshintjile
Trail Making BShintjashintja emkhatsini wetinombolo nebetinhlamvuKufunisisa ngemehlo, kwati luhlelo lwetinhlamvu nekushukuma
Kuhlela i-TowerFika emgomweni ngekunyakatisa tintfo ngekuvumelekileKucondza imitsetfo, lisu lekucabanga kusengaphambili nekuyenta

Kulahlekelwa lijubane kucatsanisa kusebenta uma umtsetfo ushintjiwe nekusebenta uma uphindziwe. Akusilo linani lemasekhondi ladzingekako kuze ubuyele esimeni ngemuva kwako konkhe kuphazamiseka ekuphileni kwansuku tonkhe. Lucwaningo lwekushintja imisebenti lugcina sikhatsi sekulungiselela nendlela letsite yekuphendvula kuhambisana nalowo mphumela. 4

Tindlela te-Stroop nato tiyahluka: kusho ligama kakhulu, kucindzetela emakhiya noma kukhetsa tinkinobho akusiyo intfo yinye. Lolu hlobo lweluhlolo lunetindlela letinyenti tekukala, ngako-ke inombolo lebitwa ngekutsi “kuphazamiseka” idzinga inchazelo yayo ngalokucacile. 5

Imiphumela leminyenti yekulawula ivame kutfolakala etifundvweni letihlola emacembu, kantsi umehluko emkhatsini webantfu ngemiphumela lenjengaleyo ungase ungaphindzeki kahle. Ngako-ke umphumela lomfisha wekulahlekelwa lijubane akufanele uhumushwe ngekunemba lokungasekelwa bufakazi. 6

Iminyaka nemazinga ejwayelekile: ngukuphi kucatsanisa lokulungile?

Lemiphumela lemincane yemsebenti wephepha nepenseli itsatfwe kuThebula 2 ya-Tombaugh. Ikhombisa budzala nemfundvo ku-Trail Making, hhayi luhlolo lwe-Helibrain lwesikrini noma onkhe emakhono ekulawula. Bahlanganyeli belolucwaningo bekubantfu labadzala labatiphilela ngaphandle kwekusitwa; sikhatsi ngemasekhondi. 1

BudzalaLicembu lemfundvo njengobe libikiwe emtfombeniSikhatsi lesimaphakathi seNgxenye ASikhatsi lesimaphakathi seNgxenye B
18–24Licembu lelincane lebafundzi balolucwaningo22.9348.97
25–34Emacembu emfundvo lahlanganisiwe24.4050.68
35–44Emacembu emfundvo lahlanganisiwe28.5458.46
45–54Emacembu emfundvo lahlanganisiwe31.7863.76
65–69Iminyaka lengetulu kwa-1233.8467.12

Umugca walabadzala ugcina licembu labo lemfundvo lelikhetsekile ngenhloso. Kuhlanganisa nalabo labanelizinga lemfundvo lephansi ngaphandle kwekuchaza kukhetsa kungenta kucatsanisa kudukise. Incenye B ifaka kufunisisa nekushukuma kanye nekushintjashintja kwemitsetfo; Incenye A isita kukhombisa letinye tidzingo letifanako. 1

Kukhula kwemakhono ebuntfwaneni, umehluko wemisebenti kubantfu labadzala nekugucuka nasebudzalaneni kukhulunywa ngako ekubuyeketweni kwa-Diamond, kodvwa kute “umphumela lojwayelekile wemakhono ekulawula” lofanela bonkhe bantfu kuyo yonkhe iminyaka. Asiphendvuli leminchubo ye-Trail Making ibe ngumkhawulo we-Stroop, wekwenta noma kungenti noma wekuhlela i-Tower. 2

02 / Buka simo

Yini letsintsa lona

Emalebuli ebufakazi aphendvula umbuto lotsi: “ukhona yini umphumela kulomphumela lohlolwako?” Awetsembisi inzuzo letsite. Nangabe i-Helibrain inesilinganiso sesisekelo sebufakazi, licembu lebantfu nemphumela lohlolwako kuyachubeka kuhambisana naso. “Akukakalelwa” kusho kutsi site silinganiso lesihambisanako; akusho kutsi kute umphumela. Lokutfolwe ngeminyaka nangemadivayisi kubufakazi bekukala, akusito tigaba tekwelapha.

Kulala

Bufakazi lobuhle

Silinganiso lesigciniwe: kulahlekelwa busuku bonkhe bekulala → kulungeleka kwenkumbulo lesebentako nekugcilisa ingcondvo emisebentini lematima.

Kungakalali busuku bonkhe cishe kulimata umphumela lohlobene nenkumbulo lesebentako. Loku akusho kutsi umphumela ufana kulo lonkhe luhlolo lwekutibamba, kushintja nekuhlela. 7

Kucindzeteleka

Bufakazi lobulinganiselwe

Silinganiso lesigciniwe: kucindzeteleka lokusheshako → inkumbulo lesebentako noma kushintja kwekucabanga.

Kucindzeteleka lokusheshako kungaphazamisa lemiphumela; tilinganiso letihambisanako taletinye tindlela letimbili tiphansi. Imiphumela yekutibamba yehlukene kakhulu kunesimangalo sekutsi kucindzeteleka kuhlala kwenta butsakatsaka onkhe emakhono ekulawula. 8

Kuvivinya umtimba

Bufakazi lobuncane kakhulu

Silinganiso lesigciniwe: kuvivinya umtimba ngalokubanti → imiphumela lehlanganisiwe yekucabanga.

Silinganiso lesibanti siphansi kakhulu, futsi akufanele sithathe indzawo yemphumela wekuvivinya umtimba lohlobene nelicembu lelitsite lebantfu. Asinasilinganiso lesihloliwe sekutfutfuka kulemidlalo yekulawula yesiphequluli. 9

Budzala

Kucatsaniswa kweminyaka

Bufakazi bekukala lobuya ngemsebenti nemfundvo letsite.

Lemiphumela ye-Trail Making lekhonjisiwe iyashintja ngebudzala nangemfundvo. Ayisho kutsi tonkhe tinchubo tekulawula tikhula noma tehla ngendlela lefanako. 1

Kutilolonga

Bufakazi lobuncane kakhulu

Silinganiso lesigciniwe: kucecesha inkumbulo lesebentako → leminye imisebenti yenkumbulo lesebentako.

Kuciniseka kwekutsi litfutfuko lidlulela emisebentini lefanako kusisekelo setfu kuphansi kakhulu. Kujwayela indlela yekuphendvula nemphumela loshesha wekulahlekelwa lijubane akusho kutsi sekuhle kuhlelela noma kutibamba ngalokubanti. 10

Emadivayisi

Bufakazi besikhatsi

Tindlela tekuphendvula nesikhatsi sesikrini kuyincenye yemsebenti wekulawula.

Kushintja emakhiya noma kusuka ekusebentiseni ligundvwane uye ekutsintsa sikrini kushintja indlela yekuphendvula. Catsanisa imizamo lephindzako ngalendlela yinye ngaphambi kwekuhumusha umehluko lomncane wesikhatsi. 11

Yini ledlulisekako, futsi yini lengadluliseki?

Sekela sento lesidzingako, bese uhlola ngehlukana kutsi likhono liyadluliselwa yini

Kutilolonga kulawula kungatfutfukisa kusebenta ngemtfomo lowetayelekile. Kutsi litfutfuko lidlulele emisebentini leyehlukile kudzinga kukhombisa kutfutfuka emiphumeleni lengazange itilolongwe futsi lebalulekile kulomgomo lokukhulunywa ngawo. Kubuyeketwa lokukhulu kwekuceceshwa kwenkumbulo lesebentako nemidlalo yengcondvo kuyecwayisa ngekutsi umphumela wekucecesha losakhula akusho kutsi emakhono etfutfuke ngalokubanti. 12 13

Lisu langaphandle lingasita ngalenye indlela: lingakucacisela sento lesilandzelako nendzawo lotawuma kuyo. Lisu letfu lekulandzela indlela, lisu lekucala umsebenti nelibhodi leminye imicabango kugcina lolwati lapho ungalubona khona. Kusita umuntfu afeze lisu lelitsite akusiso simangalo sekutsi kwenyusa likhono lekulawula lelisekucaleni.

Uma ucat сравanisa imiphumela yemuntfu munye, gcina umehluko emkhatsini welijubane nekulungeleka engcondvweni. Emaphutha lambalwa ekuphendvuleni kanye netimphendvulo letihamba kancane kungasho kutsi lisu selicophelele kakhulu; timphendvulo letisheshako letinemaphutsa lamanyenti tingasho lokuphambene. Cabangela kokubili ngaphambi kwekuncoma inombolo yinye. 6

03 / Zama ucatjanise

Kuzame ku-Helibrain

Zama umsebenti munye wekutibamba, munye wekushintja nalomunye wekuhlela uma ufuna kucatsanisa tidzingo tato. Fundza ticondziso bese usebentisa imizamo yekutilolonga ngaphambi kwekutsi utsatse liphutsa njengeluphawu lwekungabi nelikhono. Gcina umbhalo wemizamo leyendlulile.

Emathuluzi lasebentisekako ahlanganisa imigomo yekulawula netento tekuphila kwansuku tonkhe: cala umsebenti, gcina umbono lokuphazamisako, linganisela sikhatsi noma ucedze luhlelo lolujwayelekile. Luhlolo lwesimo sekucindzeteleka lubika lokuhlangabetana nako, akusilo luhlolo lwemakhono ekulawula noma inchazelo yemphumela lomubi wemsebenti.

Tivivinyo nemidlalo

Emathuluzi nekutetayeta

Timphendvulo letihambisanako

Imibuto levame kubutwa

Emakhono ekulawula engcondvweni ayafana yini nekuba nesifiso lesicinile?

Emakhono ekulawula engcondvweni licembu letindlela tekulawula. Umphumela wemsebenti awusiso silinganiso lesicondzile sekutinikela ngendlela lefanele noma sakho konkhe lokudzingekako ekulandzeleni umgomo. 2

Ngingalisebentisa yini lelitafula le-Trail Making kukala luhlolo lwami lwesikrini?

Cha. Lelitafula lichaza luhlolo lolwentiwe ephepheni nangepeni, lube nelicembu lelitsite leminyaka nemfundvo. Kuhlelwa kwesikrini nendlela yekuphendvula kwehlukile. 1

Umphumela munye lomubi we-Stroop ukhombisa yini kutsi nginesifo?

Cha. Luhlolo lolufisha lwekulawula lutsintfwa tidzingo letinyenti futsi ludzinga kuhlolwa nekuhunyushwa lokufanele; alukwati kucinisekisa sifo sasemtholampilo. 14

Tinkhomba

Tihlanganisi tiholela ku-DOI yekucala noma kurekhodi lemtfombo. Kucatsanisa kwelucwaningo kuchaza imisebenti lehloliwe; akusho kutsi sivivinye tinhlobo tetfu tesiphequluli safakazela kutsi tiyasebenta.

  1. Tombaugh (2003). Trail Making Test A and B: Normative data stratified by age and education.
  2. Diamond (2012). Executive Functions.
  3. Miyake et al. (2000). The Unity and Diversity of Executive Functions and Their Contributions to Complex “Frontal Lobe” Tasks: A Latent Variable Analysis.
  4. Monsell (2003). Task switching.
  5. Scarpina et al. (2017). The Stroop Color and Word Test.
  6. Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
  7. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  8. Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
  9. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  10. Soveri et al. (2017). Working memory training revisited: A multi-level meta-analysis of n-back training studies.
  11. Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
  12. Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.
  13. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
  14. International Test Commission (2001). International Guidelines for Test Use.