Pitani ku zomwe zili patsambali

Luso limene layesedwa

Ntchito za ubongo zoyang’anira

Ntchito za ubongo zoyang’anira zimakuthandizani kusunga cholinga chanu pamene chizolowezi kapena zinthu zosokoneza zingakupatutse. Pa miyezo ya mayeso a Trail Making a pepala ndi pensulo ya Tombaugh, nthawi yapakati pa Gawo B inali masekondi 48.97 kwa anthu azaka 18–24 ndi masekondi 63.76 kwa azaka 45–54; nthawizi zimadalira maluso angapo, osati kudziletsa kokha. 1

Tsiku lomaliza lowunikiridwa · magwero 14

Onani mayeso ndi zida ↓

01 / Mvetsetsani

Mmene luso limeneli lilili

Kudziletsa kumagwira ntchito zosiyanasiyana

Kudziletsa kumathandiza kuletsa zochita zosafunika kapena zinthu zosokoneza. Kukumbukira zinthu m’maganizo kumathandiza kusunga cholinga cha panopa ndi mfundo zofunika. Kusinthasintha kwa maganizo kumathandiza kusintha lamulo kapena mmene mukuonera zinthu. Kukonzekera kumagwiritsa ntchito maluso amenewa kuti munthu atsatire njira yokwaniritsira cholinga. Kusiyanitsa kumeneku n’kothandiza, ngakhale kuti ntchito zenizeni zimafuna maluso angapo nthawi imodzi. 2

Kafukufuku wa kufanana ndi kusiyana kwa ntchito za ubongo zoyang’anira amafufuza zimene ntchito zosiyanasiyana zimafanana ndi zimene zimasiyana. Munthu sangakhale ndi malo ofanana pa kuletsa mayankho, kusintha zimene akusunga m’maganizo ndi kusintha ntchito. Chiwerengero chimodzi cha “ntchito za ubongo zoyang’anira” chingabise kusiyana kumeneku ngati palibe njira yovomerezeka yoyezera maluso osiyanasiyana. 3

Pofotokoza mwachidule mmene ubongo umagwirira ntchito, mbali zakutsogolo za ubongo zimagwirizana ndi mbali za parietal, zomva ndi za pansi pa ubongo. Kudziletsa kumadalira kusunga cholinga chofunika ndi kuchigwiritsa ntchito pa nthawi yoyenera, osati gawo limodzi lokha la ubongo. Masewera osangalatsa oyesa kudziletsa sangathe kuzindikira kuvulala kwa ubongo kapena matenda potengera zotsatira zake. 2

Mayeso a Helibrain oletsa kapena kuchitapo kanthu, a Stroop, osinthasintha ntchito ndi okonzekera zochita amagwiritsa ntchito malamulo osiyanasiyana mwadala. Yerekezani zotsatira zake ngati mbali zosiyanasiyana za mmene ntchito zimafunira kudziletsa, osati mayina ena a luso limodzi la maganizo.

Mmene timaliziyesera

NtchitoLuso loyang’anira limene imafunaZinthu zina zimene zimakhudza zotsatira
Kuletsa kapena kuchitapo kanthuOsayankha pamene chinthu chosiyana ndi zina chikuonekaKusamala poyankha ndi kuchuluka kwa zizindikiro zoyenera kuyankhidwa
StroopSankhani mtundu wa inki ngakhale mawu akusokonezaKuwerenga, kusiyanitsa mitundu ndi kugwirizanitsa yankho
Kusinthasintha ntchitoGwiritsani ntchito lamulo limene lasonyezedwa panopaNthawi yokonzekera, kulondola ndi mayesero obwereza kapena osinthidwa
Trail Making BSinthasinthani manambala ndi zilemboKusaka ndi maso, kudziwa zilembo ndi kayendedwe ka dzanja
Kukonzekera nsanjaFikani pa cholinga mwa kuchita zinthu mololekaKumvetsa malamulo, njira yokonzekera ndi mmene zochita zikuyendera

Kusiyana kwa kusinthana ntchito kumayerekezera mmene munthu amachitira pa mayesero osintha lamulo ndi obwereza lamulo lomwelo. Sikutanthauza kuchuluka kwa masekondi amene mumafunikira kuti muyambenso kugwira ntchito mukasokonezedwa tsiku ndi tsiku. Kafukufuku wa kusinthana ntchito amaganizira nthawi yokonzekera ndi mmene yankho limafunidwira. 4

Njira zoyezera Stroop nazonso zimasiyana: kunena mokweza, kukanikiza makiyi kapena kusankha mabatani si ntchito zofanana. Pali njira zosiyanasiyana zowerengera zotsatira za mayeso a mtundu umenewu, choncho chiwerengero chotchedwa “kusokonezedwa” chiyenera kufotokozedwa bwino mmene chinapezedwera. 5

Zotsatira zambiri za mayeso a kudziletsa zimapezeka mobwerezabwereza m’kafukufuku wa magulu a anthu, koma ziwerengero za kusiyana pakati pa anthu enaake zingakhale zosadalirika kwambiri. Choncho, musanene kuti chiwerengero chaching’ono cha kusiyana kwa nthawi n’chotsimikizika kuposa mmene umboni ukusonyezera. 6

Zaka ndi miyezo: kodi kufananitsa koyenera n’kotani?

Miyezo yapakati ya mayeso a pepala ndi pensulo imeneyi yachokera pa Tebulo 2 la Tombaugh. Ikusonyeza mmene zaka ndi maphunziro zimakhudzira mayeso a Trail Making; si ya mtundu wa pa sikirini wa Helibrain kapena ntchito zonse za ubongo zoyang’anira. Anthu amene anachita nawo kafukufukuyu anali akuluakulu odziyimira pa moyo wawo; nthawi zili m’masekondi. 1

ZakaGulu la maphunziro malinga ndi gweroNthawi yapakati pa Gawo ANthawi yapakati pa Gawo B
18–24Gulu la ophunzira achinyamata la kafukufukuyu22.9348.97
25–34Magulu a maphunziro ophatikizidwa24.4050.68
35–44Magulu a maphunziro ophatikizidwa28.5458.46
45–54Magulu a maphunziro ophatikizidwa31.7863.76
65–69Zaka zoposa 12 za maphunziro33.8467.12

Gulu la zaka zapamwamba m’tebuloli lasungidwa limodzi ndi mlingo wake wa maphunziro. Kuliphatikiza ndi gulu la maphunziro ochepa popanda kunena zimene mwasankha kungayambitse kuyerekezera kolakwika. Gawo B limafuna kusaka ndi kusuntha dzanja komanso kusinthasintha malamulo; Gawo A limathandiza kuona zina mwa zinthu zimene magawo onse awiri amafuna. 1

Ndemanga ya Diamond ikufotokoza mmene ntchito za ubongo zoyang’anira zimakulira paubwana, kusiyanasiyana kwa ntchito pakati pa akuluakulu ndi kusintha pa ukalamba. Komabe, palibe “chiwerengero chabwino cha ntchito za ubongo zoyang’anira” chimodzi chogwirizana ndi zaka zonse. Sititembenuza nthawi zapakati za Trail Making kukhala malire oweruzira zotsatira za Stroop, kuletsa kapena kuchitapo kanthu, kapena kukonzekera nsanja. 2

02 / Ikani pa nkhani yake

Zimene zimakhudza luso limeneli

Zizindikiro za umboni zimayankha funso lakuti, “Kodi pali zotsatira pa zimenezi?” Sizikulonjeza kuti phindu lake lidzakhala lotani. Ngati Helibrain ili ndi mlingo wa umboni, gulu la anthu ndi zotsatira zake zimatchulidwa limodzi. “Palibe mlingo” zikutanthauza kuti tilibe mlingo wogwirizana ndi zimenezi; sizikutanthauza kuti palibe zotsatira. Zimene kafukufuku wa zaka ndi zipangizo wapeza ndi umboni wokhudza kuyeza, osati mlingo wa chithandizo.

Tulo

Umboni wabwino

Chiwerengero chosungidwa: kusagona konse → kulondola kwa kukumbukira zinthu m’maganizo ndi chidwi chovuta.

Kusagona usiku wonse mwina kumawononga kulondola kwa kukumbukira zinthu m’maganizo, komwe ndi muyezo wofanana ndi umene unaphunziridwa. Izi sizikusonyeza kuti zotsatira zonse za kuletsa mayankho, kusinthasintha ntchito ndi kukonzekera zimakhudzidwa mofanana. 7

Kupsinjika maganizo

Umboni wochepa

Chiwerengero chosungidwa: kupsinjika mwadzidzidzi → kukumbukira zinthu m’maganizo kapena kusinthasintha.

Kupsinjika maganizo kwadzidzidzi kungasokoneze maluso amenewa; chiwerengero cha kafukufuku wofanana pa onse awiri ndi chochepa. Zotsatira za kuletsa mayankho zimasiyana kwambiri kuposa kunena kuti kupsinjika maganizo kumafooketsa maluso onse odziletsa mofanana. 8

Kuchita masewera olimbitsa thupi

Umboni ndi wochepa kwambiri

Chiwerengero chosungidwa: kuchita masewera olimbitsa thupi ambiri → luso loganiza lophatikizidwa.

Chiwerengero cha kafukufuku wonse ndi chochepa kwambiri, ndipo sichiyenera kusintha zotsatira za kafukufuku wa gulu linalake la anthu. Tilibe chiwerengero chotsimikizika cha kusintha kwa zotsatira pa masewera athu a pa msakatuli oyesa kudziletsa. 9

Zaka

Kuyerekezera zaka

Umboni wa muyeso umatengera ntchito ndi maphunziro.

Miyezo ya Trail Making imene ikusonyezedwayi imasintha malinga ndi zaka ndi maphunziro. Izi sizikutanthauza kuti njira zonse zodziletsa zimasintha mofanana. 1

Kuyeserera

Umboni ndi wochepa kwambiri

Chiwerengero chosungidwa: maphunziro a kukumbukira zinthu m’maganizo → ntchito zina zofanana za kukumbukira.

Umboni wa phindu pa ntchito zina zofanana ndi yochepa kwambiri m’gulu lathu la umboni. Kuzolowera lamulo loyankhira ndi kupeza chiwerengero chabwino pa kusiyana kwa nthawi sizikusonyeza kuti luso lanu lokonzekera kapena kudziletsa lonse lakula. 10

Zipangizo

Umboni wa nthawi

Mmene mayankhira amagwirira ntchito ndi nthawi ya sikirini n’zina mwa zinthu zimene ntchitoyo imafuna.

Kusintha makiyi kapena kusiya mbewa n’kuyamba kugwiritsa ntchito chala kumasintha mmene munthu amayankhira. Yerekezani mayeso obwereza pogwiritsa ntchito njira yomweyo musanatanthauzire kusiyana kochepa kwa nthawi. 11

Kodi luso limene mwayeseza limathandiza pa ntchito ziti?

Thandizani zochita zimene mukufuna ndipo fufuzani padera ngati luso lasamukira kwina

Kuyeserera kudziletsa kungathandize munthu kuchita bwino pa lamulo limene wazolowera. Kuti tione ngati luso lasamukira kwina, tiyenera kusonyeza kuti munthu akuchita bwino pa zinthu zimene sanaphunzirepo, komanso zogwirizana ndi cholinga chimene akuti akukwaniritsa. Maphunziro akuluakulu a kukumbukira zinthu m’maganizo ndi a masewera ophunzitsa ubongo amachenjeza kuti kukwera kwa chiwerengero pa maphunziro sikutsimikizira phindu pa zinthu zina. 12 13

Kukonza zinthu pasadakhale kungathandize mwanjira ina: kungasonyeze bwino chinthu chotsatira kuchita ndi nthawi yosiya. Chida chathu chotsatira ndondomeko, choyambira ntchito ndi malo olembera zosokoneza zimasunga mfundozi pamalo ooneka. Kuthandiza munthu kutsatira ndondomeko inayake sikutanthauza kuti luso lake la ubongo loyang’anira lakula.

Poyerekezera zotsatira za munthu, kumbukirani kuti liwiro ndi kulondola zingasinthane. Zizindikiro zochepa zabodza limodzi ndi mayankho ochedwa zingasonyeze kuti munasankha njira yosamala kwambiri; mayankho ofulumira limodzi ndi zolakwa zambiri zingasonyeze zosiyana. Onani zotsatira ziwirizo musananene kuti chiwerengero chimodzi chokha n’chabwino. 6

03 / Yesani ndi kuyerekezera

Yesani pa Helibrain

Yeserani ntchito imodzi yoletsa mayankho, imodzi yosinthasintha ntchito ndi imodzi yokonzekera ngati mukufuna kuyerekezera zimene zimafunika pa iliyonse. Werengani malangizo ndipo yesani kaye mayesero oyambirira musananene kuti kulakwitsa kukusonyeza kusowa kwa luso. Lembani zotsatira za mayeso amene munachita kale.

Zida zothandiza zimagwirizanitsa zolinga za kudziletsa ndi zochita za tsiku ndi tsiku: kuyamba ntchito, kulemba zinthu zosokoneza, kuyerekezera nthawi kapena kumaliza ndondomeko. Mbiri ya kupsinjika maganizo imafunsa mmene mumamvera mukapanikizika; si mayeso a ntchito za ubongo zoyang’anira, komanso si chifukwa chofotokozera zotsatira zochepa za mayeso.

Mayeso ndi masewera

Zida ndi kuyeseza

Mayankho okhudzana ndi zimenezi

Mafunso amene anthu amafunsa kawirikawiri

Kodi ntchito za ubongo zoyang’anira n’zofanana ndi kufunitsitsa?

Ntchito za ubongo zoyang’anira ndi gulu la maluso odziletsa. Zotsatira za mayeso siziyesa mwachindunji khama la munthu pankhani ya makhalidwe abwino kapena zonse zimene zimafunika kuti akwaniritse cholinga. 2

Kodi ndingagwiritse ntchito tebulo la Trail Making poyeza mayeso anga a pa sikirini?

Ayi. Tebuloli limafotokoza mtundu winawake wa mayeso a pepala ndi pensulo pa anthu a zaka ndi maphunziro enaake. Kapangidwe ka pa sikirini ndi njira yoyankhira n’zosiyana. 1

Kodi zotsatira zochepa pa Stroop kamodzi zimasonyeza kuti ndili ndi matenda?

Ayi. Ntchito yachidule yoyesa kudziletsa imakhudzidwa ndi zinthu zambiri ndipo imafuna kutsimikiziridwa ndi kumasuliridwa moyenera; siingapereke chidziwitso cha matenda. 14

Magwero

Maulalo amapita ku DOI yoyambirira kapena ku mbiri ya gwero. Zofananitsa za kafukufuku zikufotokoza ntchito zimene zinayesedwa, osati kutsimikizira kuti mitundu yathu ya pa msakatuli ndi yolondola.

  1. Tombaugh (2003). Trail Making Test A and B: Normative data stratified by age and education.
  2. Diamond (2012). Executive Functions.
  3. Miyake et al. (2000). The Unity and Diversity of Executive Functions and Their Contributions to Complex “Frontal Lobe” Tasks: A Latent Variable Analysis.
  4. Monsell (2003). Task switching.
  5. Scarpina et al. (2017). The Stroop Color and Word Test.
  6. Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
  7. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  8. Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
  9. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  10. Soveri et al. (2017). Working memory training revisited: A multi-level meta-analysis of n-back training studies.
  11. Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
  12. Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.
  13. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
  14. International Test Commission (2001). International Guidelines for Test Use.