Yeqela kulokucuketfwe

Likhono lelingemuva kwemphumela

Kucabanga nekuhlatiya nekucabanga lokungafani nalokujwayelekile

Kucabanga lokungafani nalokujwayelekile kusho kutfola nekusebentisa imitsetfo nawungakawati imphendvulo. Kulucwaningo lwetimo temaphethini lweMaRs-IB, imphumelelo lelinganiselwa ngemaphesenti ikhuphuke kusuka ku-61% ecenjini lentsha lebelincane kakhulu ngeminyaka kuya ku-81% ecenjini lebantfu labadzala; labacwaningi bakhumbuta ngalokucacile kutsi luhlu lwetinkinga tabo lwalungakabi sikhali lesilinganiswe ngekwemazinga ekuhlola kuhlakanipha. 1

Kugcinwe kubuyeketwa · Tinkhomba 15

Hlola tivivinyo nemathuluzi ↓

01 / Condza

Kuyini

Kuticatsela nekukwati vele

Indida yetimo temaphethini ikucela kutsi ucoshise kutsi yini lushintjako emigceni noma emigceni leyehlako, uhlanganise imitsetfo bese ukhetsa incenye lelahlekile. Loku kwehlukile ekukhumbuleni inchazelo yeligama, nanobe silulumagama nekucabanga kungaba nencenye ekuhlolweni lokubanti. Likhono lekucabanga lokungafani nalokujwayelekile kanye nemakhono latfolakele ayahlobana; akwehlukanisi kahle imisebenti lengafundziwanga naleyo lefaka kufundza. 2

Kuhlatiya kwakudala kwetinkinga letifana naleto taRaven kuchaza tento letifaka ekhatsi kubona budlelwane, kubamba imitsetfo yesikhashana engcondvweni nekusebentisa imitsetfo leminyenti ndzawonye. Ngako lomsebenti udzinga nenkhumbulo lesebentako nekubeka ingcondvo kuloko lokwentako. Kuwubita ngekutsi “kuhlakanipha kuphela” kungafihla lokunye lokwentiwa ngumuntfu. 3

Ngekubuka lokulula kwekusebenta kwetinhlelo, kunamanethiwekhi engcondvo langaphambili nasemaceleni lasita kwenta imisebenti leholwa ngumgomo, bese tinhlelo tekubona tichaza lendida. Lamanethiwekhi ayahlangana nalawo lasetjentiselwa kulawula nekukhumbula; umphumela awukhombi kutsi kucabanga kwenteka endzaweni yinye kuphela engcondvweni. Tifundvo letisebentisa emabhethri ekuhlola kucabanga nato titfola kutsi kunemehluko emkhatsini wetincenye temphumela, hhayi sento sinye lesifana kuto tonkhe tivivinyo. 4 5

I-Helibrain inetinselele tetimo temaphethini letingabalwa sikhatsi, luhlolo lwe-IQ lolubanti, kubala kanye nendida yamalanga onkhe yekucabanga. Tingakusita ucatsanise tinhlobo letehlukene tetinkinga. Kusebentisa kucabanga kuto tonkhe akusho kutsi yonkhe imiphumela kufanele ibekwe esikalini sinye se-IQ.

Sikukala njani

Luhlobo lwekulinganisaLokungahlolwaLokudzingeka bufakazi lobuhlukile ngako
Kucabanga ngetimo temaphethiniKucosisa budlelwane emkhatsini wetimoKulinganisa, lizinga lebumatima betinkinga nemazinga ebudzala
Imisebenti yekutfola umtsetfo noma kulandzelanisaKutfola budlelwane bese uyabusebentisaKujwayelana nendlela yekuhlola kanye nemfundvo leyendlulile
Luhlolo lwetingxenye letinyenti tekuhlakaniphaLuhlu lolubanti lwemakhono lahlobeneIndlela yalo yekulinganisa nemikhawulo yekungaciniseki
Indida yamalanga onkheKusombulula inkinga letsite lenemitsetfoKutsi likhono lidlulela yini ngale kwaloluhlobo lwendida

Luhlu lwetinkinga lusita lucwaningo ngobe lunetintfo letilawulwako. Luba luhlolo lolunemazinga kuphela naselwentiwe lomunye umsebenti wekukhetsa tinkinga, kulandzela indlela lefananako, kuhlola kwetsembeka kwalo nekucatsanisa nesampula lefanele. Liphepha leMaRs-IB liyawuchaza kahle lomahluko. 1

Imiphumela yeluhlolo lwetfu lwetimo temaphethini kufanele ifundvwe ngekuya ngaloko lokuchazwe ngalo. Ema-IQ lamukelekako ngekwemsebenti avame kusebentisa sikhatsi lesimaphakathi lesingu-100 kanye nekuphambuka lokujwayelekile lokungu-15, acatsanisa nemacembu ebudzala lobufanele. Umuntfu lomdzala akukafaneli abe ne-IQ lesimaphakathi lephansi kunaleyo yeminyaka yakhe ngenxa nje yekutsi leminye imiphumela yeluhlolo ingahluka ngeminyaka. 6

Nawuphindza luhlolo, kufanele ucabange ngetikhatsi lowake walubona ngato. Kukhumbula sisombululo, kutfola indlela lewusitako nekungasakhatsateki kakhulu ngeluhlobo lweluhlolo kungakhuphula umphumela ngaphandle kwekukhombisa lushintjo lolubanti ekhonweni lekucabanga. 7

Iminyaka nemazinga ejwayelekile: ngukuphi kucatsanisa lokulungile?

Nasi sicatsaniso sebudzala salomsebenti lotsite lesivela ku-MaRs-IB, Tables 1 and 3. Imphumelelo lelinganiselwa ngemaphesenti isho sabelo setinkinga letiphendvulwe kahle ngekulandzela indlela yalolucwaningo, hhayi i-IQ noma sikhundla ngemaphesenti emphakatsini. 1

Budzala ngeminyakaBahlanganyeliImphumelelo lelinganiselwa ngemaphesenti
11.27–13.3918561%
13.40–15.9118468%
15.93–17.9918473%
18.00–33.1510681%

Leli bekulisampula yelucwaningo lwekutfutfuka, hhayi lizinga lelimele bonkhe bantfu kusukela ebuncaneni kuya ebudaleni. Lamanani awanakusetjentiselwa kulinganisa lelinye luhlu lwetindida tetfu, futsi awasho lutfo ngebantfu labangetulu kweminyaka yebudzala yelicembu lelacwaningwa. Licembu lebantfu labadzala nalo latsatsa sikhatsi lesidze entweni ngayinye kunemacembu lamancane ngeminyaka; loku kukhombisa kutsi imphumelelo akukafaneli yehlukaniswe nendlela yekuphendvula. 1

Mayelana nebantfu labadzala kakhulu, lucwaningo lwaSalthouse lwebantfu labaneminyaka lengu-18–60 lwabika umehluko wekucabanga emkhatsini wemacembu ebudzala, kanye nemiphumela lebonakalako yekuphindza luhlolo. Kucatsanisa emacembu ebudzala, lushintjo lolubonwa kubantfu labalandzelwa iminyaka leminyenti, kanye nemphumela we-IQ lolungiswe ngeminyaka kuphendvula imibuto lemitsatfu leyehlukene. Asikuhlanganisi kwente litafula lelingekho lemphumela ngekuya ngeminyaka. 8

02 / Buka simo

Yini letsintsa lona

Emalebuli ebufakazi aphendvula umbuto lotsi: “ukhona yini umphumela kulomphumela lohlolwako?” Awetsembisi inzuzo letsite. Nangabe i-Helibrain inesilinganiso sesisekelo sebufakazi, licembu lebantfu nemphumela lohlolwako kuyachubeka kuhambisana naso. “Akukakalelwa” kusho kutsi site silinganiso lesihambisanako; akusho kutsi kute umphumela. Lokutfolwe ngeminyaka nangemadivayisi kubufakazi bekukala, akusito tigaba tekwelapha.

Kulala

Akukalinganiselwa ekucabangeni lokungafani nalokujwayelekile

Bufakazi bekulindza bukhulu kunesimangalo lesitsite sekuzuza ekucabangeni.

Kungalali kungaphazamisa tinhlelo letisekela luhlolo lolunesikhatsi. Silinganiso sekulindza asikhombisi kuncishiswa noma kwengeteka kwemaphuzu e-IQ lokudalwa luhlelo lolutsite lwekulala. 9

Kucindzeteleka

Bufakazi lobulinganiselwe

Silinganiso lesigciniwe: kucindzeteleka kwesikhashana → inkumbulo lesebentako nekugucugucuka.

Kucindzeteleka kwesikhashana kungaphazamisa tento letisekelako. Sigcina siciniseko lesiphansi semiphumela lehambisanako yekusebenta kwengcondvo kunekunikeza silinganiso lesisha sekucabanga lokungafani nalokujwayelekile. 10

Kuvocavoca umtimba

Bufakazi abukanele

Silinganiso lesigciniwe: emacembu lahlukene kanye nekucabanga jikelele.

Bufakazi lobubanti mayelana nekucocavoca nekucabanga abucinisekisi kakhulu kusisekelo setfu. Abukafakazeli kutsi likhono lekucabanga lokungafani nalokujwayelekile lingakhula ngendlela letibekelwako. 11

Budzala

Kucatsanisa ngeminyaka

Lucwaningo lwekutfutfuka nebelibantfu labadzala; kusetjentiswe tikali temiphumela letehlukene.

Imiphumela yeluhlolo ingashintja ngekuya ngeminyaka nangemsebenti, kantsi imiphumela lelungiswe ngeminyaka icatsanisa umuntfu nelicembu lebudzala bakhe. Kute kulokubili lokunikeza “budzala lapho ingcondvo isebenta kahle kakhulu” lobunye bobalula. 12

Kucecesha

Bufakazi bekuphindza luhlolo

Kutfutfuka kwemphumela nawuphindza kuvivinya likhono lekucabanga.

Imiphumela yekucecesha ibonakele etivivinyweni letehlukene temakhono ekucabanga. Inchazelo yayo incike esikhatsini lesisemkhatsini, ekusetjentisweni kabusha kwetinkinga naseluhlobo lweluhlolo; akusho ngokuzenzakalela kutsi likhono likhule ngalokuhlala njalo. 7

Imishini

Bufakazi betikhatsi

Kubaluleke kakhulu etigabeni teluhlolo lolubanti letinesikhatsi.

Sikhatsi nendlela yekufaka imphendvulo kungatsintsa sigaba seluhlolo lesinesikhatsi. Indlela lengasebentisi sibali sesikhatsi inciphisa lomunye umkhawulo, kodvwa ayikususi kwehluka kwendlela tintfo letiboniswa ngayo, tidzingo tekufinyelela noma kujwayelana netinkinga. 13

Yini ledlulisekako, futsi yini lengadluliseki?

Kufanele kukhonjiswe kutsi likhono lidlulela nakulenye imisebenti

Kunengcondvo kufundza indlela yekusebenta ngemitsetfo yetimo temaphethini nekutfokota ngekuyenta kahle kakhulu leyo ndlela. Simangalo lesikhulu kakhulu—sekutsi kucecesha ngalendlela kutfutfukisa kuhlakanipha noma kwenta kahle emikhakheni lengahlangani nayo—sidzinga imiphumela yemisebenti lengazange iceshwe kanye nelicembu lelifanele lelicatsaniswa nayo. Umphumela lomkhulu nawuphindza kucecesha awunikezi lobo bufakazi. 14

Kucecesha inkumbulo lesebentako kuyisikhumbuto lesibalulekile ngobe imisebenti leyeciwe ingaba nemiphumela lencono, kantsi kuhlatiya lokukhulu akukatfoli bufakazi lobucinile bekutsi loku kudlulela ekukhuleni kwekuhlakanipha noma emakhonweni akhashane. Loku akusho kutsi kucecesha akusiti ngalutfo; kukhombisa imikhawulo yaloko lokungafakazelwa yimiphumela yako. 15

Nawubhekene nenkinga yansuku tonkhe, sebentisa inqubo yekucabanga yona lucobo: chaza loko lokucabangako, dwweba budlelwane, bese ubuyeketa emaphutsa. Libalave letfu lemiqondo nencwadzi yekubhala emaphutsa kungakusita ugcine lomsebenti. Kutsi kuyasita yini kulomsebenti lohloswe kuwo kungahlolwa kulowo msebenti; kuba khona kwato kulelikhasi akusho kutsi tikhulisa umphumela webuhlakani lobufihlekile.

03 / Zama ucatjanise

Kuzame ku-Helibrain

Tama luhlolo lwetimo temaphethini kuze uhlole kutfola imitsetfo, noma usebentise luhlolo lolubanti uma ufuna tinhlobo letinyenti temisebenti esikhatsini sinye. Khumbula kungaciniseki nemikhawulo lechaziwe yemphumela. Indida yansuku tonkhe yetinombolo ingulolunye luhlobo lwekusombulula tinkinga, ayisiyo lenye indlela yekulinganisa i-IQ.

Nawuphindza luhlolo, bhala phansi imizamo leyendlulile kunekucatsanisa umphumela wakho lomuhle kakhulu losuwuceceshile nemphumela wemuntfu lolinga kwekucala. Sebentisa timphendvulo letihambisanako kuze wente umehluko emkhatsini wemaphesenti e-IQ, kucabanga ngetimo temaphethini nemiphumela yekuphindza luhlolo.

Tivivinyo nemidlalo

Emathuluzi nekutetayeta

Timphendvulo letihambisanako

Imibuto levame kubutwa

Kucabanga ngetimo temaphethini kuyafana ne-IQ yini?

Luhlobo lunye lolubalulekile lwemsebenti wekucabanga. Luhlolo lwe-IQ lolubanti luhlanganisa emakhono lamanyenti futsi ludzinga lizinga lalo lekulinganisa. 2

Ingabe i-IQ lesimaphakathi kufanele yehle njengobe bantfu bakhula?

I-IQ lelungiswe ngeminyaka icatsanisa umuntfu nelicembu lebudzala bakhe. Akukafaneli kutsi umehluko wemiphumela yeluhlolo lolungakalungiswa ngeminyaka udidaniswe ne-IQ lesimaphakathi lephansi uma icatsaniswa nelicembu lebudzala bakhe. 6

Kuphindza kucecesha tindida kungawukhuphula yini umphumela wami?

Yebo, umphumela ungakhuphuka nawuphindza luhlolo. Loyo mphumela wodvwa awukhombisi kutfutfuka emisebentini lemisha noma kushintja lokuhlala njalo kwelikhono jikelele. 7

Tinkhomba

Tihlanganisi tiholela ku-DOI yekucala noma kurekhodi lemtfombo. Kucatsanisa kwelucwaningo kuchaza imisebenti lehloliwe; akusho kutsi sivivinye tinhlobo tetfu tesiphequluli safakazela kutsi tiyasebenta.

  1. Chierchia et al. (2019). The matrix reasoning item bank (MaRs-IB): novel, open-access abstract reasoning items for adolescents and adults.
  2. Neisser et al. (1996). Intelligence: Knowns and unknowns..
  3. Carpenter et al. (1990). What one intelligence test measures: A theoretical account of the processing in the Raven Progressive Matrices Test..
  4. Diamond (2012). Executive Functions.
  5. Hampshire et al. (2012). Fractionating Human Intelligence.
  6. Pearson (2020). WISC-V Interpretive Report: About Scores.
  7. Scharfen et al. (2018). Retest effects in cognitive ability tests: A meta-analysis.
  8. Salthouse (2009). When does age-related cognitive decline begin?.
  9. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  10. Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
  11. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  12. Hartshorne & Germine (2015). When Does Cognitive Functioning Peak? The Asynchronous Rise and Fall of Different Cognitive Abilities Across the Life Span.
  13. Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
  14. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
  15. Melby-Lervåg et al. (2016). Working Memory Training Does Not Improve Performance on Measures of Intelligence or Other Measures of “Far Transfer”.