NNƐ NTETEE KETEWAA
Akontaabu kakra. Fi ase foforo.
Nkyekyɛmu tiawa bi a ɛfa ka, yi, dɔɔso ne kyɛ ho. Nimdeɛ biara nya ne gyinabea. Biribiara nni hɔ a ɛsɛ sɛ woyɛ daa na wode bɔ wo ho, na enhia sɛ woyɛ nea woatwa mu no nyinaa.
Kɔ sɔhwɛ no soNea nhwehwɛmu no kyerɛ
Sɔ ɔkwan bi hwɛ, na ma mmuae nso: kyekyɛ akontaabu dodow bi mu, bɔ ho akontaabu twa no ho hyia na sesa no, anaa dannan kyɛyɛ ma ɛnyɛ dodow-dɔɔso. Saa ntetee yi yɛ ma akontaabu mu mmɔdenbɔ. Ntetee nɔma a ɛkorɔn kyerɛ sɛ IQ no akɔ soro.
Dwumadi biara wɔ ne gyinabea. Nsɛmmisa 3 no mu, nea wubua no pɛpɛɛpɛ 3 ma ɛforo gyinabea baako; 1 anaa nea ɛnnu saa ma ɛba fam. Sɛ ɛte saa a, ɛkɔ so gyina hɔ. Gyinabea no tena 1 ne 5 ntam.
Sɛ wosan bɔ mmɔden ka ade a woasua no a, ebetumi aboa ma woakora so (Roediger & Karpicke, 2006). Wɔde nsɛm a ɛtoatoa so yɛɛ wɔn sɔhwɛ no, ɛnyɛ akontaabu ntetee yi. Yɛma akontaabu ntetee, na ɛnyɛ nhyehyɛe a wɔada no adi sɛ ɛma adwene tumi nyinaa tu mpɔn.
Simons ne ne mfɛfo (2016) nhwehwɛmu a wɔyɛe no huu sɛ adanse a ɛkyɛn so wɔ hɔ sɛ nnipa tu mpɔn wɔ nnwuma a wɔatete mu sen sɛ saa nkɔso no bɛtrɛ akɔ nneɛma foforo so. Saa nnwinnade yi yɛ ntetee dwumadi, ɛnyɛ yareɛ ho sɔhwɛ anaa ayaresa ho afotu.
Mmuae kakraa bi a mfaso wɔ so
Ɛyɛ kwa wɔ ne fã biara mu?
Aane. Ɔfa biara, mfonini din, abakɔsɛm ne backup nyinaa yɛ kwa; enhia sɛ wokyerɛw wo din, na dawurubɔ nni mu.
Eyi bɛma me IQ anaa nkae tumi nyinaa atu mpɔn?
Yɛnka saa. Nea ɛkyerɛ titiriw ne sɛnea woyɛ adwuma wɔ saa ahokokwaw a woatete yi mu, wɔ nhyehyɛe yi mu.
Sɛ minnya da bi ntetee a, ɛbɛyɛ dɛn?
Biribiara nsan mfiase. Dwumadi biara kura ne ɔfa. Yɛ ntetee bere biara a wopɛ, mpɛn dodow biara a wopɛ.
Nwoma ne nhwehwɛmu fibea ne akenkan foforo
- Dresler ne afoforo (2017). Nkae ntetee sesa adwene ntam nkitahodi nhyehyɛe de boa nkae a ɛyɛ papa. Neuron.
- Simons ne afoforo (2016). So “adwene ntetee” nhyehyɛe yɛ adwuma? Psychological Science in the Public Interest.
- Roediger & Karpicke (2006). Sɔhwɛ boa adesua: Sɛ wɔsɔ nkae hwɛ a, ɛma ade tena hɔ bere tenten. Psychological Science.