01 / Te ase
Nea ɛyɛ
Yɛ adwene bi na ma ɛnyɛ adwuma
Sɛ wunya nsɛmfua a wɔn nteaseɛ wɔ akyirikyiri wɔ wɔn ho wɔn ho mu a, ɛyɛ adebɔ afã baako. Sɛ wode adwene no yɛ adwuma, sɔ hwɛ na woma ɛyɛ papa a, ɛhwehwɛ nneɛma foforo. Obi betumi anya adwene a ɛyɛ soronko pii nanso wampaw nea ɛbɛyɛ adwuma; ɔbenfo nso betumi ayɛ biribi foforo a mfasoɔ wɔ mu wɔ adwuma pɔtee bi mu. Adwuma tiawa baako ntumi nkyerɛ adebɔ mu nneɛma nyinaa. 2
Sɛ yɛka sɛnea adwene nhyehyɛeɛ ahorow di nkitaho no tiawa a, nhyehyɛeɛ a ɛboa adwene a ɛba ankasa, nkaeɛ ne sɛnea yɛde adwene si biribi so susuw nneɛma ho no yɛ adwuma bom. Adebɔ ho adwene nhwehwɛmu taa hwehwɛ sɛnea default ne executive-control nhyehyɛeɛ ahorow yɛ adwuma bom, mmom sen sɛ wɔbɛkyekyɛ adwene mu sɛ benkum yɛ adebɔ na nifa yɛ nteaseɛ. Eyi kyerɛ sɛ nhyehyɛeɛ ahorow di nkitaho; ɛnyɛ yareɛ ho nhwehwɛmu a egyina nsɛmfua aba so. 3
Helibrain nsɛmfua-abusuabɔ adwuma no susuw sɛnea nsɛmfua a wode ba no nteaseɛ wɔ akyirikyiri wɔ wɔn ho wɔn ho mu. Nsɛmfua abiɛsa ho abɛbusɛm no bisa sɛ wunya asɛmfua baako a ɛde nsɛmfua no bom. Nnwuma no hwehwɛ nneɛma ahorow; baako ma wosusuw akwan foforo pii ho, na baako nso hwehwɛ abusuabɔ. Wɔn mu biara nsusu adebɔ, mfasoɔ, adwumayɛ papa anaa adebɔ mu nkonimdi nyinaa. 2 4
Sɛnea yesusuw ho
| Nsusuwii kwan | Nea ɛsɔ hwɛ | Nea ɛnsusuw ho |
|---|---|---|
| Adeɛ foforo a wode bedi dwuma ahorow | Yɛ akwan pii a wɔfa so de adeɛ baako di dwuma | Nimdeɛ a ɛfa adwuma pɔtee bi ho ne sɛ adwene no bɛyɛ adwuma wɔ asetena mu anaa |
| Nsɛmfua abusuabɔ kwan | Ka nsɛmfua a wɔn nteaseɛ wɔ akyirikyiri bom | Adeɛ a wɔawie a wɔyɛ na wɔhwɛ sɛ ɛyɛ adwuma anaa |
| Nsɛmfua a ɛwɔ abusuabɔ mu abɛbusɛm | Hwehwɛ asɛmfua a ɛde nsɛmfua ne nsɛnkyerɛnne pii bom | Adebɔ mu nnwuma a emu binom nni ano pɔtee |
| Adeɛ a wɔasusuw ho | Hwɛ mfonini, anansesɛm anaa ano aduru biara | Sɛnea ɛgyina adwuma no, wɔn a wɔresusuw ho ne akwankyerɛ a wɔde mae so |
Sɛ woresusuw aba ho a, ɛsɛ sɛ wo nim nea wode susuw. Nsɛmfua a wotumi nya dodow no susuw dodow, na soronko ho susuw sɛnea ɛntaa mma anaa sɛnea nkurɔfo susuw sɛ ɛyɛ foforo. Sɛ wunya adwene pii a, ebetumi ama woanya hokwan pii ma emu baako ayɛ soronko; ɛno nti ɛnsɛ sɛ wɔfa saa nsusuwii abien yi sɛ su koro a wɔmmɔ ho asɛm. 2
Nsɛmfua ho nnwuma nso gyina kasa ne sɛnea obi nim no so. Abɛbusɛm a ɛda adi pefee ma obi a onim kasa bi mu kasakoa betumi ayɛ den ma osuani a ɔwɔ ahoɔden. Nsɛmfua a wɔde yɛɛ abɛbusɛm ho gyinapɛn a edi kan no ne nneɛma pɔtee ne bere pɔtee a wɔde mae no na ɛnam; ɛnkyerɛ adebɔ nyinaa gyinabea baako. 4
Abusuabɔ a ɛda adwene dwumadie ne adebɔ ho ɔhaw ano aduru ntam no nyɛ mmara tiawa bi a ɛka sɛ “ahosodi sua yɛ papa.” Nhwehwɛmu bi a ɛde mpanyimfo nkumaa ne mpanyimfo akɛseɛ totoeɛ no susuu biribi a ɛsi mmuaeɛ kwan, adwene mu nkaeɛ, nsusuwii a ɛpaapae ne nsɛmfua abusuabɔ ho wɔ ɔkwan soronko so. Saa nhyehyɛeɛ yi kyerɛ nea enti a nkontaabu baako ntumi nkyerɛ adwene mu adeyɛ pɔtee a ɛde aba no. 5
Mfe ne gyinapɛn: ntotoho bɛn na ɛfata?
Yɛn nsɛmfua agodie no nni adebɔ susudua nyinaa gyinapɛn bi a egyina mfeɛ ho nkurɔfo a wɔgyina hɔ ma ɔmanfoɔ so. Nea edi so yi yɛ nhwehwɛmu kuw ntotoho a efi Ozkalp-Poincloux ne ne mfɛfoɔ nhwehwɛmu no mu; ɛfa wɔn amanneɛbɔ a edi mũ no mu nnipa pon ne nea ɛbaeɛ ho. Nnipa a wɔyɛɛ nhwehwɛmu no yɛɛ ano aduru maa ɔhaw a ɛfa nkesua ho banbɔ ho. “Ntrɛwmu” adwene no tra ano aduru ahorow a wɔtaa fa so no akyi; wɔsusuu sɛnea adwene no yɛ soronko wɔ nkyekyɛmu anum mu. 1
| Mfeɛ | Nnipa dodow | Ntrɛwmu adwene nkyekyɛmu | Soronko a ɛyɛ nkyekyɛmu |
|---|---|---|---|
| 18–23 | 83 | 2.57 | 2.21 |
| 29–46 | 85 | 2.61 | 2.23 |
| 64–78 | 77 | 3.31 | 2.46 |
Mpanyimfo akɛseɛ yɛɛ ntrɛwmu adwene pii sen kuw nkumaa no; nanso ɛnyɛ nhwehwɛmu a wɔde hwehwɛɛ gyinapɛn a egyina nnipa nyinaa so. Ɛnkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ mpanyimfo akɛseɛ nya abasobɔdeɛ a ɛkorɔn wɔ adebɔ sɔhwɛ biara mu. 1
Nhwehwɛmu foforo a ɛfa nsɛmfua a ɛwɔ abusuabɔ mu abɛbusɛm ho no hunuu sɛ mmuaeɛ a ɛyɛ nokware no nkyekyɛmu yɛɛ 0.43 wɔ wɔn a wɔn mfeɛ yɛ 20–26 mu, ne 0.40 wɔ wɔn a wɔn mfeɛ yɛ 60–70 mu; nsonsonoe a ɛwɔ pɛpɛɛpɛyɛ mu no amma sɛ ɛho hia wɔ akontaabu mu. Nsusuwii ahorow a aka no nsonsonoe wɔ mu. Sɛ yɛde nhwehwɛmu ahorow yi toto ho a, ɛma yehu sɛ adwuma, akontabuo kwan ne ɔkwan a wɔfa so yɛ no ho hia sen asɛm tiawa bi a ɛka mfeɛ a adebɔ ye paa ho. 5
02 / Fa tebea a ɛfata mu
Nea ɛka ho nkɛntɛnso
Adanse nkyerɛkyerɛmu bua asɛmmisa yi: “Nkɛntɛnso wɔ adeyɛ yi so anaa?” Ɛnhyɛ nkɔanim pɔtee bi ho bɔ. Sɛ Helibrain adanse gyinabea wɔ hɔ a, wɔka nnipa kuw ne nea wɔsusuw ho no ho. “Wɔmmuu ho nkontaa” kyerɛ sɛ yenni gyinabea a ɛne eyi hyia; ɛnkyerɛ sɛ nkɛntɛnso biara nni hɔ. Mfe ne mfiri ho nsɛm a wɔahu yɛ susuw ho adanse, ɛnyɛ ayaresa ho gyinabea.
Nna
Wɔamfa adebɔ gyinapɛn biara nhyɛɛ muAhwɛyiye ho aba no wɔ akyirikyiri abusuabɔ wɔ nsɛmfua soronko anaa adwene a mfasoɔ wɔ mu ho.
Nna a wɔankɔ no ho nhwehwɛmu no ankasa ntumi mfa gyinapɛn mma sɛnea nna ka nsɛmfua-abusuabɔ nkontaabu yi anaa adebɔ mu nkonimdi ankasa. Mfa ahwɛyiye ho adanse no nyɛ bɔhyɛ a ɛfa adebɔ ho. 6
Ahohia
Adanse sua dodoNkontaa a wɔakora so: ahohia, nhyɛsoɔ anaa dadwen → adebɔ mu adwuma.
Nkontaa a ɛfa sɛ ahohia wɔ hɔ anaa ɛnni hɔ no yɛ Nea emu yɛ mmerɛw paa. Ahohia so nsunsuansoɔ sesa sɛnea adwuma no ne tebea no te; adanse no nkyerɛ sɛ ɛsɛ sɛ yɛhyɛ obi nkuran ma ɔfa ahohia sɛ adebɔ kwan. 7
Apɔw-mu-teɛteɛ
Adanse kakraa bi wɔ hɔNkontaa a wɔakora so: nanteɛ → nsusuwii a ɛpaapae.
Tebea a wɔasua ho adeɛ no mu no, nanteɛ betumi aboa ma obi anya adwene pii; yɛn nkontaabu a ɛne eyi hyia no yɛ Low. Eyi nkyerɛ sɛ adebɔ bɛkɔ so akɔ anim anaa sɛ saa mfasoɔ no fa abɛbusɛm a ɛhwehwɛ mmuaeɛ baako ho nso. 8
Mfeɛ
Mfeɛ ho ntotohoNnwuma ahorow betumi ama nsusuwii a ɛsono aba.
Nhwehwɛmu ahorow a ɛwɔ atifi hɔ no toto kuw pɔtee ne aba pɔtee ho. Yɛmmfa ano aduru a wɔasusuw sɛ ɛyɛ soronko mfasoɔ no nyɛ mfeɛ ɔha mu gyinabea a ɛfa nsɛmfua ntam kwan ho. 1
Nteteɛ
Adanse sua dodoNkontaa a wɔakora so: adebɔ nteteɛ a wɔahyehyɛ → adebɔ mu adwuma.
Yɛn nkontaabu a ɛkyerɛ sɛ nteteɛ wɔ hɔ anaa ɛnni hɔ no yɛ Nea emu yɛ mmerɛw paa. Nteteɛ ho nhwehwɛmu a ɛka adanse bom no bɔ amanneɛ sɛ nkɔanim wɔ hɔ, nanso emu da hɔ sɛ adanse no nni pintinn na ɛsono pii; nsɛmfua agodie a wɔsan yɛ no nyɛ nteteɛ korɔ no ara. 9
Mfiri
Sɛnea wɔsusu adwuma no hoNkyerɛwee, bere a wɔde ma ne kasa sesa nea adwuma no hwehwɛ.
Sɛnea wɔde mmuae ba ne bere a wɔde ma betumi asiw adwene foforo a obi bɛnya ano. Sɛ wopɛ sɛ wode nkontaabu ahorow toto ho a, sie bere a wɔde ma ne mmuae kwan no pɛpɛɛpɛ ansa na woaka sɛ adebɔ ahoɔden asesa. 10
Dɛn na nkɔanim no trɛw kɔ so, na dɛn na ɛntrɛw kɔ so?
Sua adebɔ ko a wohia no
Adebɔ adesua a wɔahyehyɛ no betumi akyerɛ akwan a wɔfa so nya adwene na wɔhwɛ sɛ ɛyɛ adwuma anaa, nanso adanse a ɛwɔ yɛn nhwehwɛmu mu no nkyerɛ pefee sɛ nteteɛ a ɛtrɛw no mfasoɔ so yɛ kɛse. Nhwehwɛmu ahorow no nsonsonoe wɔ wɔn a wɔde wɔn yɛɛ no, nea wɔkyerɛkyerɛɛ, kuw a wɔde toto ho, ne sɛnea wɔsusuu sɔhwɛ a wɔyɛɛ no saa bere no anaa adeɛ a wɔyɛeɛ akyiri yi. Yɛkora saa adanse no mu nkyerɛase a ɛnni pintinn no so, na yɛmfa aba a wɔaka abom no nyɛ bɔhyɛ. 9
Adwene nteteɛ ho nhwehwɛmu a ɛtrɛw no si nsonsonoe a ɛda adwuma bi sua ne sɛnea ɛka adwuma foforo ho no so dua. Sɛ wɔsan de nsɛmfua koro no ara di dwuma anaa obi sua nea ɛma onya nkontaabu a ɛkorɔn a, ebetumi ama ne dwumadie akɔ anim a ɛnkyerɛ sɛ adwene a mfasoɔ wɔ mu bɛdɔɔso wɔ adwuma, anansesɛm anaa nhyehyɛe ho ɔhaw ano aduru mu. 11
Sɛ adebɔ mu aba pɔtee bi ho hia wo a, yɛ na hwɛ saa aba no ankasa. Yɛ akwan pii a wubetumi afa so, kyerɛ ɔhaw no ahye, na afei hwɛ adwene bɛn na ɛfata. Yɛn adwene nkitahodi mfonini no betumi akura akwan ahorow no mu, na adwuma mfiaseɛ boa ma wufi adwuma bi ase; ɛwɔ ha sɛ ɛboa wɔ nneyɛeɛ mu, na ɛnyɛ adanse sɛ ɛma adebɔ kɔ anim.
03 / Sɔ hwɛ na fa toto ho
Sɔ wɔ Helibrain
Sɔ nsɛmfua-abusuabɔ adwuma ne nsɛmfua-abiɛsa abɛbusɛm no hwɛ sɛ akwan abien a ɛma wususuw nneɛma ho. Borɔfo nsɛmfua ho nimdeɛ ka wɔn baanu no nyinaa. Fa wɔn aba no kyerɛ sɛnea woyɛɛ nnwuma yi, na kae sɛ wɔn mu biara wɔ akontabuo kwan ne ne sintɔ.
Ɛho nhia sɛ woma nsɛmfua ntam kwan yɛ kɛse wɔ adebɔ mu adwuma daa mu. Ano aduru a mfasoɔ wɔ mu betumi de nneɛma a wɔnim dedaw aka abom wɔ ɔkwan foforo so. Nnwinnade a ɛwɔ aseɛ ha no boa ma wokora dwumadie bi so anaa wohyehyɛ; sɛ adeɛ a woyɛeɛ no ayɛ papa anaa, ɛsɛ sɛ wɔhwɛ adeɛ no ankasa.
Sɔhwɛ ne agodie
Nnwinnade ne ntetee
Adwene nkitahodi mfonini
Ma abusuabɔ foforo ne adwene a wubetumi apaw no nna hɔ wɔ w’anim.
Adwuma mfiaseɛ
Kyerɛ anammɔn a edi kan a wobɛfa so afi adebɔ adwuma ase.
Nneɛma a ɛtwe adwene kɔ ɔfã foforo ho nkyerɛwee
Kyerɛw adwene foforo bi a aba wo tirim, na nyi w’adwene mfi adwuma titiriw no so.
Apɔw-mu-teɛteɛ ne adwuma hwɛ
Hwɛ adwuma bi wɔ apɔw-mu-teɛteɛ ho; ɛnkyerɛ sɛ nanteɛ wɔ wo so mfasoɔ.
Adwene ho mfonini
Hwehwɛ adwuma ahorow pii, na mfa wɔn nyinaa nkɔ adebɔ gyinabea baako mu.
Mmuae a ɛfa ho
Nsɛmmisa a wɔtaa bisa
Nsɛmfua agodie no susuw adebɔ nyinaa?
Daabi. Ɛsɔ nsɛmfua nteaseɛ ntam kwan hwɛ, a ɛyɛ adebɔ mu tumi no afã baako. Mfasoɔ, nimdeɛ a ɛfa adwuma bi ho, sɛnea wɔyɛ adwuma no ne nkonimdi a ɛba wɔ asetena mu hwehwɛ adanse foforo. 2
Adebɔ so tew ɔkwan biara so bere a obi du mfeɛ bi mu anaa?
Akwantu baako nni hɔ a ɛfata adebɔ susudua nyinaa. Mfeɛ ho nhwehwɛmu ahorow bɔ amanneɛ sɛ nsusuwii sesa sɛnea adwuma ne nea wɔde susuw no te; yɛn agodie no nni mfeɛ ho gyinapɛn a egyina nnipa nyinaa so. 1
Nanteɛ betumi ama mayɛ adebɔfoɔ kɛse?
Tebea a wɔasua ho adeɛ no mu no, nanteɛ betumi aboa nsusuwii a ɛpaapae; yɛn adanse mu awerɛhyem yɛ Low. Ɛnyɛ bɔhyɛ sɛ adebɔ bɛsakra akyɛ anaa nnwuma ahorow nyinaa bɛkɔ anim. 8
Nhwehwɛmu fibea ahorow
Nkitahodi no de wo kɔ DOI anaa fibea no ankasa kyerɛwtohɔ so. Nhwehwɛmu mu ntotoho no kyerɛ nnwuma a wɔaka ho asɛm no; ɛnyɛ adanse sɛ yɛagye yɛn browser mu nkyerɛase atom.
- Ozkalp-Poincloux et al. (2026). Older adults can outperform younger adults in creative problem solving.
- Olson et al. (2021). Naming unrelated words predicts creativity.
- Beaty et al. (2015). Creative Cognition and Brain Network Dynamics.
- Bowden & Beeman (2003). Normative data for 144 compound remote associate problems.
- Cancer et al. (2022). Executive functioning and divergent thinking predict creative problem-solving in young adults and elderlies.
- Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
- Huang & Yu (2025). The double-edged sword of stress: A systematic meta-analysis on how stress impacts creativity.
- Thabane et al. (2026). The impact of walking on creative thinking: A systematic review and meta-analysis.
- Sio & Lortie‐Forgues (2024). The impact of creativity training on creative performance: A meta-analytic review and critical evaluation of 5 decades of creativity training studies..
- Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
- Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.