Fò lọ sí àkòónú

Agbára tó wà lẹ́yìn àmì àbájáde

Ìṣẹ̀dá

Ìṣẹ̀dá ní í ṣe pẹ̀lú mímú àwọn èrò jáde tó jẹ́ tuntun, tí wọ́n sì wúlò ní àyíká tí a bá fi wọ́n sí. Nínú ìṣòro kan láìpẹ́ yìí nípa bí a ṣe lè dá ẹyin bò kí ó má bàjẹ́, àárín ìwọ̀n tuntun àwọn àgbàlagbà ọdún 18–23 jẹ́ 2.21, ti àwọn ọdún 64–78 sì jẹ́ 2.46 lórí ìwọ̀n àmì márùn-ún—àbájáde tó kan iṣẹ́-ṣiṣe pàtó yìí ni, kì í ṣe ẹ̀rí pé ọjọ́-orí kan ṣoṣo ni gbogbo ènìyàn máa ń dára jù lọ ní ìṣẹ̀dá. 1

Àtúnyẹ̀wò tó kẹ́yìn · ìtọ́kasí 11

Ṣàwárí àwọn ìdánwò àti irinṣẹ́ ↓

01 / Lóye

Kí ni ó jẹ́

Ṣíṣe èrò jáde àti mímú kí ó ṣiṣẹ́

Wíwá àwọn ọ̀rọ̀ tó jìnnà síra ní ìtumọ̀ jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ohun tó ń kópa nínú ìṣẹ̀dá. Ṣíṣe àgbékalẹ̀ èrò kan, dán an wò àti tún un ṣe láti mú un dára sí i tún nílò àwọn ọgbọ́n mìíràn. Ẹnìkan lè dá ọ̀pọ̀ èrò àjèjì sílẹ̀ láìyan èyí tó lè ṣiṣẹ́, nígbà tí ògbóǹtarìgì kan lè ṣe àfikún tuntun tó wúlò nínú ẹ̀ka iṣẹ́ tóóró kan. Kò sí iṣẹ́-ṣiṣe kúkúrú kan tó lè wọ gbogbo irú àṣeyọrí ìṣẹ̀dá. 2

Àlàyé tó rọrùn nípa àwọn nẹ́tíwọ́ọ̀kì ọpọlọ ṣàpèjúwe ìbáṣepọ̀ àwọn ètò tó ń ṣètìlẹ́yìn fún ìrònú inú, ìrántí àti ṣíṣe àyẹ̀wò pẹ̀lú èrò. Ìwádìí lórí ìmọ̀ ọpọlọ àti ìṣẹ̀dá sábà máa ń tẹnu mọ́ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ láàárín nẹ́tíwọ́ọ̀kì ìrònú aládàáni àti nẹ́tíwọ́ọ̀kì ìṣàkóso alágbára, dípò pípín ọpọlọ sí apá ọ̀tún tó jẹ́ ti ìṣẹ̀dá àti apá òsì tó jẹ́ ti ọgbọ́n ìṣirò. Àlàyé ìbáṣepọ̀ àwọn ètò ni, kì í ṣe àyẹ̀wò àìsàn tí a dá lórí àmì ọ̀rọ̀. 3

Iṣẹ́-ṣiṣe ìbáṣepọ̀ ọ̀rọ̀ Helibrain ń wo bí ìtumọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ tí o bá fún wa ṣe jìnnà síra tó. Àwọn àdììtú ọ̀rọ̀ mẹ́ta ń béèrè pé kí o wá ọ̀rọ̀ kan tó so àwọn ọ̀rọ̀ náà pọ̀. Bí iṣẹ́ méjèèjì ṣe yàtọ̀ síra wúlò: ọ̀kan ń fún àwọn èrò ní àyè láti yà síra, èkejì sì ń wá ìsopọ̀. Kò sí èyíkéyìí tó lè wọ ìpilẹ̀ṣẹ̀ èrò, bí èrò ṣe wúlò, ọgbọ́n iṣẹ́ ọwọ́ tàbí àṣeyọrí ìṣẹ̀dá ní gbogbo rẹ̀. 2 4

Bí a ṣe ń wọ̀n ọ́

Ìwọ̀nOhun tí ó ń ṣàyẹ̀wòOhun tí kò kà sí i
Iṣẹ́-ṣiṣe Lílò Ọ̀nà MìírànDábàá ọ̀pọ̀ lílò fún ohun kanÌmọ̀ amọ̀ṣẹ́ àti bóyá èrò náà yóò ṣiṣẹ́ ní ti gidi
Iṣẹ́-ṣiṣe Ìbáṣepọ̀ Ọ̀rọ̀ OnírúurúṢe àwọn ọ̀rọ̀ tí ìtumọ̀ wọn jìnnà síraṢíṣe àgbékalẹ̀ àti ṣàyẹ̀wò ọjà kan ní kíkún
Àwọn Ìṣòro Ìbáṣepọ̀ Ọ̀rọ̀ JíjìnWá ọ̀rọ̀ kan tó so àwọn àmì ọ̀rọ̀ mélòó kan pọ̀Ọ̀pọ̀ irú iṣẹ́ ìṣẹ̀dá tí kò ní ìdáhùn kan ṣoṣo
Àwọn ọjà tí a fún ní àmìṢe àyẹ̀wò àwòrán, ìtàn tàbí ojútùú kanBí àbájáde ṣe sinmi lórí ẹ̀ka iṣẹ́, àwọn olùfúnni ní àmì àti ìtọ́ni

A nílò ìlànà ìṣírò tó ṣe kedere láti lè fún àbájáde ní àmì. Ìrọ̀rùn ṣíṣàkójọ ọ̀pọ̀ èrò ló ń ka iye èrò; ìpilẹ̀ṣẹ̀ èrò sì ń wo bí èrò náà ṣe ṣọ̀wọ́n tàbí tuntun tó gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n. Ṣíṣe èrò púpọ̀ sí i lè mú àǹfààní pọ̀ sí i pé ọ̀kan yóò ṣàjèjì, nítorí náà a kò gbọdọ̀ fi àwọn ìwọ̀n wọ̀nyí hàn bí ẹni pé wọ́n ń díwọ̀n ànímọ́ kan náà. 2

Àwọn iṣẹ́-ṣiṣe ọ̀rọ̀ tún sinmi lórí èdè àti bí ènìyàn ṣe mọ ọ̀rọ̀ náà tó. Àdììtú kan tí ẹni tó mọ ọ̀rọ̀-ìṣe àpèjúwe kan bá rí kedere lè ṣókùnkùn fún akẹ́kọ̀ọ́ tó ní agbára. Ìlànà ìfiwéra àtilẹ̀wá fún àwọn ìṣòro ìbáṣepọ̀ ọ̀rọ̀ jíjìn so mọ́ àwọn ohun pàtó àti ààlà àkókò; wọn kò fún wa ní ààlà kan ṣoṣo tó mọ ìṣẹ̀dá fún gbogbo ènìyàn. 4

Ìbáṣepọ̀ tó wà láàárín iṣẹ́ adarí ọpọlọ àti yíyanjú ìṣòro ní ọ̀nà ìṣẹ̀dá kì í ṣe òfin tó rọrùn pé “ìṣàkóso tó kéré sí i dára jù.” Ìwádìí kan tó fi àwọn àgbàlagbà ọ̀dọ́ àti àgbàlagbà dàgbà wéra wọn ìdènà ìfèsì, ìrántí-ṣiṣẹ́, ìrònú onírúurú àti ìbáṣepọ̀ ọ̀rọ̀ jíjìn lọ́tọ̀ọ̀tọ̀. Ọ̀nà ìwádìí yẹn fi hàn ìdí tí àmì kan ṣoṣo kò fi lè mọ ìlànà tó fa àbájáde. 5

Ọjọ́-orí àti àtúnwọ̀n: ìfiwéra wo ló bá a mu?

Kò sí ìwọ̀n ìṣẹ̀dá gbogbogbò tó ní ìlànà ọjọ́-orí tó ṣojú fún gbogbo ènìyàn fún eré ọ̀rọ̀ wa. Ìfiwéra láàárín àwọn ẹgbẹ́ ìwádìí tó tẹ̀ lé wá láti tábìlì àwọn tó kópa àti àbájáde ìwé ìwádìí Ozkalp-Poincloux àti àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀. Àwọn tó kópa dá ojútùú sílẹ̀ fún ìṣòro bí a ṣe lè dá ẹyin bò. Èrò “ìfẹ̀síwájú” jẹ́ àwọn èrò tó kọjá àwọn ẹ̀ka ojútùú tí a sábà máa ń lò; a fún ìpilẹ̀ṣẹ̀ ní àmì lórí ìwọ̀n márùn-ún. 1

Àgbègbè ọjọ́-oríÀwọn tó kópaÀárín iye èrò ìfẹ̀síwájúÀárín ìpilẹ̀ṣẹ̀ èrò
18–23832.572.21
29–46852.612.23
64–78773.312.46

Àwọn àgbàlagbà dá èrò ìfẹ̀síwájú sílẹ̀ ju ẹgbẹ́ ọ̀dọ́ lọ; ìwádìí yìí kò ṣètò ìlànà ìfiwéra tó ṣojú fún gbogbo ènìyàn. Èyí kò túmọ̀ sí pé àgbàlagbà yẹ kí ó gba àmì tó ga jù nínú gbogbo ìdánwò ìṣẹ̀dá. 1

Ìwádìí mìíràn lórí àwọn ìṣòro ìbáṣepọ̀ ọ̀rọ̀ àpapọ̀ rí i pé ìpín àárín àwọn ìdáhùn tó tọ́ jẹ́ 0.43 fún àwọn ẹni ọdún 20–26 àti 0.40 fún àwọn ọdún 60–70; kò sí ìyàtọ̀ pàtàkì ní ìṣirò nínú ìwọ̀n ìpéye yẹn. Àwọn ìwọ̀n mìíràn yàtọ̀ síra. Fífi àwọn ìwádìí wọ̀nyí wéra fi ààlà náà hàn kedere: iṣẹ́-ṣiṣe, ọ̀nà ìṣírò àti ọgbọ́n ni ó ṣe pàtàkì ju àsọyé nípa ọjọ́-orí ìṣẹ̀dá tó dára jù lọ lọ. 5

02 / Fi sí àyíká rẹ̀

Ohun tó ń nípa lórí rẹ̀

Àwọn àmì ẹ̀rí dáhùn ìbéèrè náà pé “ṣé ipa kan wà lórí àbájáde yìí?” Wọn kò ṣèlérí ìlọsíwájú pàtó. Níbi tí ìwọ̀n ẹ̀rí Helibrain bá wà, a máa so ẹgbẹ́ ènìyàn àti àbájáde tí ó kan mọ́ ọn. “A kò tíì ṣe ìwọ̀n” túmọ̀ sí pé a kò ní ìwọ̀n tó bá a mu; kò túmọ̀ sí pé kò sí ipa kankan. Àwọn àbájáde nípa ọjọ́-orí àti ẹ̀rọ jẹ́ ẹ̀rí ìwọ̀n, kì í ṣe ìwọ̀n ìtọ́jú.

Oorun

A kò ṣe ìpín ìgbẹ́kẹ̀lé fún ìṣẹ̀dá

Àbájáde wíwà lójúfò jẹ́ ẹ̀rí alọ́ọ̀rẹ́ fún ìpilẹ̀ṣẹ̀ tàbí àwọn èrò tó wúlò.

Ìwádìí àìsùn kò lè fúnra rẹ̀ pinnu ipa tí oorun ní lórí àmì ìbáṣepọ̀ ọ̀rọ̀ yìí tàbí àṣeyọrí ìṣẹ̀dá ní ìgbésí ayé gidi. Má ṣe sọ ẹ̀rí lórí jíjí péye di ìlérí ìṣẹ̀dá. 6

Ìdààmú

Ẹ̀rí kò tó

Ìwọ̀n tí a ti fipamọ́: ìdààmú, ìfúnni ní ìpèníjà tàbí àníyàn → iṣẹ́ ìṣẹ̀dá.

Ìwọ̀n ìwádìí tó bá èyí mu kéré gan-an. Ipa ìdààmú yàtọ̀ síra gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́-ṣiṣe àti àyíká; ẹ̀rí náà kò ṣe ìdáláre pé kí a dábàá ìdààmú gẹ́gẹ́ bí ọgbọ́n ìṣẹ̀dá. 7

Ìdárayá

Ẹ̀rí tó ní ààlà

Ìwọ̀n tí a ti fipamọ́: rírìn → ìrònú onírúurú.

Rírìn lè ran ṣíṣe èrò lọ́wọ́ ní àwọn àyíká tí a ti kẹ́kọ̀ọ́; ìwọ̀n tó bá tiwa mu kéré. Èyí kò fi ìlọsíwájú ìṣẹ̀dá tó máa wà pẹ́ múlẹ̀, bẹ́ẹ̀ ni kò fi hàn pé àǹfààní kan náà yóò wà fún àwọn àdììtú tó nílò wíwá ìdáhùn kan ṣoṣo. 8

Ọjọ́-orí

Ìfiwéra ọjọ́-orí

Iṣẹ́-ṣiṣe ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ lè fi àpẹẹrẹ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ hàn.

Àwọn ìwádìí tó wà lókè fi àwọn ẹgbẹ́ pàtó àti àbájáde pàtó wéra. A kò sọ àǹfààní kan nínú ìwọ̀n ojútùú di ìpín ọjọ́-orí fún jíjìnnà ìtumọ̀ ọ̀rọ̀. 1

Ìdánrawò

Ẹ̀rí kò tó

Ìwọ̀n tí a ti fipamọ́: ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ìṣẹ̀dá tó ní ìṣètò → iṣẹ́ ìṣẹ̀dá.

Ìwọ̀n ìwádìí wa kéré gan-an. Àtúnyẹ̀wò àpapọ̀ ìdánilẹ́kọ̀ọ́ náà ròyìn ìlọsíwájú, ṣùgbọ́n àìdánilójú àti ìyàtọ̀ pọ̀; kíkópa nínú eré ọ̀rọ̀ léraléra kì í ṣe ìdánilẹ́kọ̀ọ́ kan náà. 9

Ẹ̀rọ

Àyíká ìwọ̀n

Títẹ̀ ọ̀rọ̀, àkókò àti èdè yí ohun tí iṣẹ́-ṣiṣe náà béèrè padà.

Ọ̀nà títẹ̀wọlé àti ààlà àkókò fún ìdáhùn lè dí ṣíṣe èrò lọ́wọ́. Má ṣe yí ààlà àkókò àti ọ̀nà títẹ̀wọlé padà kí o tó sọ pé ìyípadà àmì wá láti inú ìyípadà agbára ìṣẹ̀dá. 10

Kí ni ìlọsíwájú ń dé, kí sì ni kò dé?

Dán irú ìṣẹ̀dá tó nílò rẹ wò

Àwọn kíláàsì ìṣẹ̀dá tó ní ìṣètò lè kọ́ni ní ọgbọ́n ṣíṣe èrò àti ṣàyẹ̀wò wọn, ṣùgbọ́n ẹ̀rí wa kò tíì dá ìlérí ìdánilẹ́kọ̀ọ́ tó gbòòrò lójú. Àwọn ìwádìí yàtọ̀ síra ní irú àwọn ènìyàn, àkóónú, ẹgbẹ́ ìfiwéra àti bóyá wọ́n wọn ìdánwò lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ tàbí ọjà tí a ṣe lẹ́yìn náà. A pa àìdánilójú yẹn mọ́, a kò sì sọ àbájáde àpapọ̀ di ìlérí tó dájú. 9

Àtúnyẹ̀wò tó gbòòrò lórí ìdánrawò ọpọlọ tún ṣàlàyé ìyàtọ̀ láàárín kíkẹ́kọ̀ọ́ iṣẹ́ kan àti gbígbé àbájáde lọ sí iṣẹ́ mìíràn. Lílo àkójọ ọ̀rọ̀ kan náà léraléra tàbí kíkẹ́kọ̀ọ́ ohun tó ń mú àmì gíga wá lè mú iṣẹ́ rẹ sunwọ̀n sí i láìfi hàn pé o ń ṣe èrò tó wúlò sí i níbi iṣẹ́, nínú ìtàn tàbí nígbà yíyanjú ìṣòro àwòrán. 11

Tí àbájáde ìṣẹ̀dá kan pàtó bá ṣe pàtàkì, ṣe àbájáde náà kí o sì ṣàyẹ̀wò rẹ̀. Dá ọ̀pọ̀ ọ̀nà àbá kalẹ̀, sọ àwọn ààlà ìṣòro náà, lẹ́yìn náà wo èrò tó bá wọn mu. Àwòrán ìbáṣepọ̀ wa lè fi àwọn àṣàyàn hàn, irinṣẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ wa sì lè ràn ọ́ lọ́wọ́ láti bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ akanṣe; wíwà wọn níbí jẹ́ ìsopọ̀ tó wúlò, kì í ṣe ẹ̀rí pé ọ̀kan nínú wọn ń mú ìṣẹ̀dá pọ̀ sí i.

03 / Gbìyànjú kí o sì fi wé

Gbìyànjú rẹ̀ lórí Helibrain

Dán iṣẹ́-ṣiṣe ìbáṣepọ̀ ọ̀rọ̀ àti àwọn àdììtú ọ̀rọ̀ tó ń wá ọ̀rọ̀ ìsopọ̀ wò gẹ́gẹ́ bí àwọn ọ̀nà ìrànlọ́wọ́ fún ara wọn. Ìmọ̀ ọ̀rọ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní ipa lórí àwọn méjèèjì. Túmọ̀ àbájáde wọn gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ lórí àwọn iṣẹ́-ṣiṣe wọ̀nyí, pẹ̀lú ọ̀nà ìṣírò àti ààlà tiwọn.

Kò pọn dandan kí o máa gbìyànjú láti mú kí ìtumọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ jìnnà síra jù lọ nínú iṣẹ́ ìṣẹ̀dá ojoojúmọ́. Ojútùú tó wúlò lè da àwọn èròjà tí a mọ̀ pọ̀ lọ́nà tuntun. Àwọn irinṣẹ́ tó wà ní ìsàlẹ̀ lè ràn ọ́ lọ́wọ́ láti kọ iṣẹ́ kan sílẹ̀ tàbí ṣètò rẹ̀; àyẹ̀wò ọjà tí a fẹ́ ṣe nìkan ló lè sọ bóyá ó ti dára sí i.

Àwọn ìdánwò àti eré

Àwọn irinṣẹ́ àti ìdánrawò

Àwọn ìdáhùn tó jọ mọ́ ọn

Àwọn ìbéèrè tí a sábà béèrè

Ṣé eré ọ̀rọ̀ náà ń wọ gbogbo ìṣẹ̀dá?

Rárá. Ó ń ṣàyẹ̀wò bí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ ṣe jìnnà síra tó, èyí jẹ́ apá kan ṣoṣo nínú agbára ìṣẹ̀dá. Bí ohun kan ṣe wúlò, ìmọ̀ amọ̀ṣẹ́, bí a ṣe ṣe é àti àṣeyọrí ní ìgbésí ayé gidi nílò ẹ̀rí mìíràn. 2

Ṣé ìṣẹ̀dá máa ń dín kù dájú lẹ́yìn ọjọ́-orí kan?

Kò sí ọ̀nà ìyípadà kan ṣoṣo tó bá gbogbo ìwọ̀n mu. Àwọn ìwádìí ẹgbẹ́ ọjọ́-orí ròyìn àpẹẹrẹ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́-ṣiṣe àti ìlànà ìwọ̀n; a kò ní ìwọ̀n ọjọ́-orí tó ṣojú fún gbogbo ènìyàn fún eré wa. 1

Ṣé rírìn lè mú kí n túbọ̀ ní ìṣẹ̀dá?

Rírìn lè ran ìrònú onírúurú lọ́wọ́ lábẹ́ àwọn àyíká tí a kẹ́kọ̀ọ́, pẹ̀lú ìgbẹ́kẹ̀lé ẹ̀rí tó kéré nínú ìkójọpọ̀ ẹ̀rí wa. Kì í ṣe ìlérí pé ìyípadà náà yóò wà pẹ́ tàbí pé gbogbo iṣẹ́ ìṣẹ̀dá yóò sunwọ̀n sí i. 8

Àwọn ìtọ́kasí

Àwọn ìjápọ̀ lọ sí DOI ìpilẹ̀ṣẹ̀ tàbí àkọsílẹ̀ orísun. Ìfiwéra ìwádìí ṣàpèjúwe àwọn iṣẹ́ tí a tọ́ka sí; kò jẹ́ ìmúdájú àwọn ẹ̀dà wa lórí ẹ̀rọ aṣàwákiri.

  1. Ozkalp-Poincloux et al. (2026). Older adults can outperform younger adults in creative problem solving.
  2. Olson et al. (2021). Naming unrelated words predicts creativity.
  3. Beaty et al. (2015). Creative Cognition and Brain Network Dynamics.
  4. Bowden & Beeman (2003). Normative data for 144 compound remote associate problems.
  5. Cancer et al. (2022). Executive functioning and divergent thinking predict creative problem-solving in young adults and elderlies.
  6. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  7. Huang & Yu (2025). The double-edged sword of stress: A systematic meta-analysis on how stress impacts creativity.
  8. Thabane et al. (2026). The impact of walking on creative thinking: A systematic review and meta-analysis.
  9. Sio & Lortie‐Forgues (2024). The impact of creativity training on creative performance: A meta-analytic review and critical evaluation of 5 decades of creativity training studies..
  10. Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
  11. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.