Ragaa fi lakkoofsota ijoo
| Argannoo qorannoo walitti qabaa leenjii iddoo hubachuu | Hiika |
|---|---|
| Qorannoowwan 217 qoratan | Shaakala iddoo hubachuuf gargaaran bal'aa |
| Xiinxala keessatti hafe: qorannoowwan 206, safartuu bu'aa 1,038 | Xiinxala tilmaama erga qorannoowwan bu'aa adda ta'an qaban keessaa baafaman booda argame bu'uura godhate |
| g giddugaleessaa = 0.47, erga bu'aawwan adda ta'an keessaa baafamanii booda | Bu'aa leenjii madaallii istaandaardii irratti giddugaleessaa |
| Hojiiwwan iddoo hubachuu birootti dabarsuu | Dandeettiiwwan iddoo hubachuu keessaa waliigala ta'uun tokko tokko jira |
| Hojiiwwanii fi haalota to'annoo garaagaraa | Hammi leenjii ykn fooyya'iinsaa nama hundaaf ta'u tokko hin jiru |
Qorannoon kun turtii bu'aa, wantoota bu'aa jijjiiran, fi dabarsuu dandeettii ni ilaala. Inni qorannoo shaakala wanta sammuu keessatti naanneessuu qofa caala. Bu'aawwan isaa dandeettiin iddoo hubachuu jijjiiramuu akka dandeessu deeggaru; garuu taphoonni interneetii gabaabaan hundi giddugaleessa bu'aa leenjii sana akka argamsiisan ykn sammuu waliigalaa akka jijjiiran hin mirkaneessu. Uttal et al., 2013
Maaltu sirriitti fooyya'uu danda'a?
Qorannoon beekamaan wanta kallattii adda addaatiin garagalfame walitti firoomsuu madaala. Qorannoowwan biroo wantoota dabalataa, wantoota nama dogoggorsan adda addaa, ykn daangaa yeroo cimaa qabu. Bu'aan hojii seeraafi tooftaa isaa barachuu, akkasumas gahumsa furmaata argachuu jijjiiramuu irraa dhufuu danda'a. Bu'aan madaalamu sirrummaa, saffisa, fi tuuta wantootaa ibsuu qaba. Shepard et al., 1971 Vandenberg et al., 1978
Qorannoowwan irra-deebiin qorataman bu'aa qorannoowwan sammuu irratti irra deddeebi'anii argamu galmeessaniiru; kanaaf yaalii lammaffaan qofti qorannoo leenjii to'atame miti. Madaalliin faayidaa qabu baratamummaa idilee fi bu'aa dabalataa leenjii adda baasuu qaba. Scharfen et al., 2018
Shaakalni nama hundaaf walqixa ni fayyadaa?
Qorannoon walitti qabaa fooyya'iinsi dhuunfaa nama hundaaf wal-fakkaataa akka ta'u hin deeggaru. Garaagarummaa leenjiiwwanii fi hirmaattota gidduu jiru, umrii fi saala dabalatee, ni qorata; garuu bu'aan waliigalaa fooyya'iinsa nama tokkoo dursee tilmaamuu hin danda'u. Akkasumas, qorannoowwan durii garaagarummaa saalaa irratti gaggeeffaman giddugaleessota hojii irratti hundaa'an ibsu; daangaa dhuunfaa dhaabbataa miti. Uttal et al., 2013 Voyer et al., 1995 Linn et al., 1985
Maal irratti hundaa'a?
Shaakalni tapha bira darbee ni dabarfamaa?
Hojiiwwan iddoo hubachuu hin shaakalamne irratti dabarsuun, wantoota irra deddeebi'an qofa irratti fooyya'uu caalaa bu'aa odeeffannoo qabuudha; qorannoon walitti qabaa dabarsuu akkasii gabaasa. Haa ta'u malee, kun hojiiwwan iddoo hubachuu jireenya dhugaa hunda irratti fooyya'iinsa ykn sammuu waliigalaa dabaluudha caalaa daangeffamaadha. Leenjiin fi madaalliin hammam wal-fakkaatan wanta himachuun danda'amu irratti dhiibbaa qaba. Uttal et al., 2013
Jijjiirama tooftaa dandeettii haaraa fakkeessuu irraa akkamitti of eeggatta?
Gosa hojii, yeroo itti fudhatame, fi duraan yaalii gochuu kee galmeessi. Tooftaa walbira qabuu haaraa fayyadamuu yoo jalqabde, barumsa faayidaa qabu ta'uu danda'a; garuu jijjiirama sana keessaa tokko ta'uu isaa ibsi. Tuuta boca tokko irratti argame qofti qabxii iddoo hubachuu waliigalaa of danda'ee hin mirkaneessu. Shepard et al., 1971 Vandenberg et al., 1978
Dogoggorri madaallii illee barbaachisaa dha. Qorannoon waa'ee faallaa amanamummaa, bu'aawwan hojiiwwan beekamoo sadarkaa gareetti amansiisoo ta'uu danda'anis garaagarummaa dhuunfaa tasgabbaa'aa hin kennine agarsiisa. Jijjiirama xiqqaa yeroo shaakala gabaabaa lama gidduutti argame jijjiirama dhaabbataa ta'eetti hiikuu hin qabu. Hedge et al., 2017
Kaayyoon shaakalaa dhugaa fakkaatu maalidha?
Wanta haaraa ta'e, wal-fakkaataa ta'an irratti sirriitti fi gahumsaan furmaata argachuuf hojjedhu; bu'aawwan lamaanis ifatti galmeessi. Qorannoon wabeeffame yeroo guyyaa hunda shaakalamu, baay'ina yeroo shaakalaa, ykn qabxii kaayyoo hojii biraawzari kanaaf ta'u waliigalaa hin mirkaneessu. Inni barachuun akka danda'amu deeggaru malee, tilmaama dhuunfaa hin kennu. Uttal et al., 2013 Scharfen et al., 2018
Rakkoo jalqabaa ilaalcha duraanii saalaa irratti hundaa'een hiikuu irraa fagaadhu. Qorannoowwan garee fi qorannoon bal'aan waa'ee walfakkeenyaa, dandeettii nama dhuunfaa hin murteessan. Gahumsi yeroo ammaa fi dandeettiin barachuu gaaffii adda addaa dha. Voyer et al., 1995 Hyde, 2005
Kanaaf, faayidaa amanamaan ibsamu kan murtaa'e dha: leenjii iddoo hubachuutiif fooyya'iinsi giddugaleessaa, dabarsuu dandeettii damee sana keessatti tokko tokko dabalatee, haala qorannoon irratti gaggeeffame keessatti ragaan jira. Shaakalni tapha tokkoo bu'aa dabarsuu murtaa'e fiduu isaa mirkaneessuuf qorannoo kallattiin barbaachisa. Uttal et al., 2013
Qorannoo bilisaa kanaan walqabatu yaali
Qorannoo naanneessuu sammuu keessatti
Hojicha beekuudhaaf qorannoo naanneessuu sammuu keessatti yaali. Shaakala yoo goote, yaaliiwwan duraanii galmeessi; jijjiirama madaaluuf wantoota haaraa fi wal-fakkaatan fayyadami. Tapichi qabxii IQ dabaluuf ykn giddugaleessa bu'aa shaakala iddoo hubachuu gidduutti gabaafame argamsiisuuf waadaa hin galu.
Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman
g = 0.47 jechuun 47% fooyya'uu jechuudhaa?
Lakki. Inni garaagarummaa giddugaleessaa istaandaardii godhameedha; cuunfaa wabeeffame keessatti bu'aawwan adda ta'an keessaa baafamaniiru. Uttal et al., 2013
Shaakalni qabxii IQ koo ni dabalaa?
Bu'aan leenjii iddoo hubachuu tapha kanaaf bu'aa akkanaa hin mirkaneessu. Fooyya'iinsii fi dabarsuun sadarkaa dhugumaan madaalame irratti hundaa'uun ibsamuu qabu. Uttal et al., 2013
Daqiiqaa meeqa shaakaluu qaba?
Maddi kun hojii biraawzari kanaaf yeroo leenjii waliigalaa filatamaa ta'e hin mirkaneessu. Sagantaa yeroo murtaa'aa dhiyeessuun ragaa hin qabneetti sirrummaa dabala. Uttal et al., 2013 Scharfen et al., 2018
Maddoota
- Voyer et al. (1995). Hammi garaagarummaa dandeettii iddoo hubachuu saalaa: qorannoo walitti qabaa fi jijjiiramoota murteessoo irratti yaada.
- Linn et al. (1985). Mul'achuu fi ibsa garaagarummaa dandeettii iddoo hubachuu saalaa: qorannoo walitti qabaa.
- Shepard et al. (1971). Wanta sadii-dimshaashaa sammuu keessatti naanneessuu.
- Vandenberg et al. (1978). Naannessuu sammuu keessatti: qorannoo garee hubannoo iddoo wantoota sadii-dimshaashaa.
- Uttal et al. (2013). Dandeettiin iddoo hubachuu fooyya'uu danda'uu: qorannoo leenjiiwwanii irratti xiinxala walitti qabaa.
- Hyde (2005). Yaada walfakkeenya saalaa.
- Scharfen et al. (2018). Bu'aa qorannoo dandeettii sammuu irra-deebiin madaaluu: qorannoo walitti qabaa.
- Hedge et al. (2017). Faallaa amanamummaa: hojiiwwan sammuu amansiisoo ta'an garaagarummaa dhuunfaa amanamaa maaliif hin uuman.