Gara qabiyyeetti darbi

Dandeettii qabxii duuba jiru

Xiyyeeffannoo

Xiyyeeffannoon odeeffannoo barbaachisaa filachuufi irratti xiyyeeffattee turuuf si gargaara. Qorannoo namoota 10,430 umuriin isaanii 10–70 ta’an irratti geggeeffame keessatti, dandeettiin xiyyeeffannoo yeroo dheeraa eeguu jalqaba waggoota afurtamootaa keessa olka’e; yeroo wal fakkaatutti tooftaan deebii kennuu of eeggannoo caalaa fudhataa dhufe. ‘Saffisaan’ fi ‘xiyyeeffannoo caalaa qabaachuun’ bu’aawwan adda addaa turan. 1

Guyyaa dhuma irratti gamaaggamame · Wabii 14

Qorannoowwanii fi meeshaalee ilaali ↓

01 / Hubadhu

Maal akka ta’e

Hojii tokko irratti turuu fi galma filachuu

Xiyyeeffannoo yeroo dheeraa eeguun, yeroo hojii xiqqoo qabutti illee, kaayyoo hojii sammuu keessatti qabattee turuu jechuudha. Xiyyeeffannoo filannoo immoo odeeffannoon biraa yeroo dorgomu, kan barbaachisaa ta’e dursa kennuu dha. Kanaaf hojii mallattoo callisaan eeguu fi hojii jechaafi halluu wal faallessan adda baasuu gaaffilee adda addaa gaafatu. Bu’aan gadi aanaan hojii tokkoon argamu, namni sochii hunda irratti daqiiqaa meeqa xiyyeeffachuu akka danda’u hin safaru. 2

Ibsi salphaan tokko sirnoota dammaqina, odeeffannoo irratti xiyyeeffachuu fi to’annoo hojii olaanaa adda baasa. Dhiibbaa kutaa sammuu duubaa fi taalamasii dammaqina irratti qabu, neetworkii xiyyeeffannoo fuulduraa fi cinaacha sammuu wajjin walta’a; neetworkiin kun sirnoota miiraa hojii ati hojjechaa jirtuuf mijatan waama. Kun ibsa waliigalaa faayidaa qabu dha; qabxii qormaataa tokko irraa kutaa sammuu tokko tilmaamuuf kaartaa miti. 2

Qorannoon xiyyeeffannaa keenya mallattooleef qophaa’oo ta’uu madaala. Go/no-go deebii of dhowwuu dabalata; Stroop immoo odeeffannoo jechaafi halluu wal dorgomsiisu dabalata. Namni tokko mallattoolee muraasa yeroo yeroon eeguu irratti gaarii ta’ee, jechoota wal faallessaniin jeeqamuu danda’a; yookaan faallaa kanaa. Haalli bal’aan kun hojiiwwan adda addaa ifatti mul’isa; qabxii xiyyeeffannoo hiika hin qabne tokko keessatti walitti hin maku. 3

Akkamitti akka safarru

Qormaata beekamaaGaaffii ijooWaliin ilaali
Qormaata dammaqinaan eeguu sochii qaamaaMallattoolee tilmaamamuu hin dandeenyeef qophaa’aa turiSaffisa deebii baramaa, deebii suuta ta’an fi yeroo xiyyeeffannoon cite
Qormaata hojii itti fufaaYeroo hunda deebii kenni; yeroo addaa hordofiDeebii sirrii, dogoggora dhiisuu, akeekkachiisa sobaa fi tasgabbii deebii
Qormaata StroopJechi biraa yoo mormullee halluu qubee filadhuSirrii ta’uu fi baasii gidduu seensaa
Dhiyeessii mul’ataa saffisaa tartiibaanGalmoowwan yeroo walitti dhiyaatanii dhufan filadhuGalma lammaffaa sirriitti adda baasuu, kan jalqabaa irratti hundaa’ee

Qormaanni xiyyeeffannoo yeroo dheeraa gahaa ta’uu qaba; jijjiiramni dandeettii mul’achuu akka danda’uuf. Qorannoo hirriba keessatti, daangaan yeroo xiyyeeffannoon citee fi dheerinni qormaataa qormaata murtaa’aa sanaaf qofa ta’u; daangaa yaala fayyaa waliigalaa miti. Taphi keenya gabaabaan qormaata laaboraatorii PVT hir’ina hirribaaf itti fayyadaman jedhamee hin hiikamu. 4

‘Cinaacha xiyyeeffannoo’ jechuun hojii tokkoof addummaan barbaachisummaa qabaachuu fakkeenya biraa dha: haala dhiyeessii saffisaa murtaa’e keessatti, galma tokko adda baasuun kan biraa gabaasuu yeroo muraasaaf hir’isuu danda’a. Wantoonni jireenya dhugaa keessatti walitti dhiyaatanii yeroo dhufan hundatti sammuu dhaabbata jechuu miti. 5

Qabxiileen garaagarummaa, bu’aa qorannoo keessatti garee irratti mul’atu caalaa sagalee dabalataa qabaachuu danda’u. Bu’aan Stroop giddugaleessaan garee tokko keessatti amansiisaa ta’uun, qabxiin gidduu seensaa gabaabaan namoota dhuunfaa sadarkaa amansiisaan akka qindeessu hin mirkaneessu. 6

Umurii fi safartuuwwan: walbira qabuun madaalawaa ta’e kami?

Fortenbaugh fi hiriyoonni isaa qormaata hojii itti fufaa mallattoon isaa suuta suuta mul’atu irratti bu’aa madaalan. Gareewwan umurii armaan gadii jijjiirama moodeelli isaanii tilmaame gabaasu; daangaa qabxii qormaata mallattoo eeguu keenyaa miti. 1

Yeroo umuriiWanti moodeelli qorannichaa agarsiiseWanti inni hin mirkaneessine
Umurii 10 irraa hamma walakkaa umurii kudhaniiDandeettiin saffisaan fooyya’e; deebiin saffisaa ta’eDheerina xiyyeeffannaa daa’immanii murtaa’e
Dhumaa umurii kudhanii irraa hamma jalqaba afurtamootaaDandeettiin xiyyeeffannoo yeroo dheeraa suuta fooyya’uu itti fufeHirmaataan saffisaa ta’e xiyyeeffannoo caalaa qabaachuu isaa
Gara 43 boodaDandeettiin moodeelaan tilmaamame gadi bu’e; tooftaan caalaatti of eeggataa ta’eGuyyaa dhalootaa murtaa’e irratti jijjiiramni tasaa uumamuu

Xiinxala ‘hojii irratti guutummaatti xiyyeeffachuu’ keessatti, bakka jijjiirama addaan baasuu 43.1 waggaa ture; giddugalli amantaa 95% isaa 38.0–48.2 waggaa dha. Bakki jijjiiramaa kun tilmaama moodeela uummataa kan dogoggora tilmaamaa qabu dha; daangaa umurii dhuunfaa miti. Barnoonni, qindaa’inni qormaataa fi mala hirmaattota filachuu illee ni dhiibba. 1

02 / Haala isaa keessatti ilaali

Wanti irratti dhiibbaa qabu

Mallattooleen ragaa, “bu’aa kana irratti dhiibbaan jiraa?” jedhuuf deebii kennu. Guddina bu’aa murtaa’e waadaa hin galan. Yoo sadarkaan bu’uura ragaa Helibrain jiraate, ummanni fi bu’aan ittiin argame waliin ibsamu. “Hin sadarkaa’ofne” jechuun sadarkaan walqabatu hin jiru jechuudha; dhiibbaa hin qabu jechuu miti. Bu’aawwan umurii fi meeshaalee irratti argaman ragaa safartuu ti; sadarkaa yaalii miti.

Hirriba

Ragaa gaarii

Sadarkaa galmaa’e: hir’ina hirriba guutuu → yeroo xiyyeeffannoon cite.

Hirriba guutummaatti dhabuu xiyyeeffannoo dammaqinaan eeguu miidhuun isaa mala. Sadarkaan ragaa jiru giddugaleessa dha; guddinniifi irra deddeebiin yeroo xiyyeeffannoon cituu qormaataa fi yeroo hirribni dhabame irratti hundaa’a. 7

Dhiphina

Hojii kanaaf sadarkaa hin kennamne

Bu’aawwan dhiphina yeroodhaaf dhufu, xiyyeeffannoo eeguu irratti bu’aa tokko qofa hin kennan.

Dhiphinni hojiiwwan to’annoo olaanaa irratti bu’aa garaagaraa qaba. Bu’aawwan yaadannoo yeroo gabaabaa fi jijjiirama hojii irratti argaman irraa, xiyyeeffannoo filannoo yookaan yeroo dheeraa eeguu hundaaf himata sadarkaa qabu hin baafnu. 8

Sochii qaamaa

Ragaan gahaan hin jiru

Sadarkaa galmaa’e: beekumsa waliigalaa walitti qabame; hojii xiyyeeffannaa kana miti.

Sadarkaan sochii qaamaa bal’aa fi beekumsa irratti qabu baay’ee gadi aanaa dha. Giddugaleessi dameewwan walmakaa irraa argame, walgahii biraawzarii dhuunfaa keessatti yeroo xiyyeeffannoon cituu akka hir’atu hin mirkaneessu. 9

Umurii

Walbira qabuu umurii

Ragaa umurii guutuu hojii murtaa’e irratti argame.

Dandeettiin xiyyeeffannoo yeroo dheeraa eeguu fi of eeggannoon deebii kennuu xurree umurii adda addaa hordofu. Deebii dogoggoraa fi tasgabbii deebii saffisa wajjin ilaali; deebii suuta kennuu akka xiyyeeffannoo dhabuu hin fudhatin. 1

Shaakala fi boqonnaa

Ragaan gahaan hin jiru

Sadarkaa galmaa’e: boqonnaa gabaabaa → bu’aa hojii; bu’aan hojii irratti hundaa’ee garaagarummaa qaba.

Boqonnaan gabaabaan bu’aa tokko tokko gargaaruu danda’a; humna fooyya’uun garuu sirrii ta’uu fooyya’e jechuu miti. Dhiibbaa boqonnaa irratti qabdu, seera sa’aatii waliigalaa tokko caalaa wal hin fakkaatu. 10

Meeshaalee dijitaalaa

Ragaa yeroo safaruu

Haala safartuu.

Turtiin meeshaa deebii yeroo kennamu jijjiiruu danda’a. Giddu seentoonni, mala galchaa jijjiiruun yookaan taabii dhokateenis walgahiin maal akka safaru jijjiiru; yaaliiwwan walbira qabdu irratti wantoota kana galmeessi. 11

Wanti gara hojii biraatti darbu maali, maaltu hin darbu?

Dandeettii shaakaladhu; himata fooyya’iinsaa immoo adda qoradhu

Tapha hordoffii mallattoo yookaan of dhowwuu murtaa’e shaakaluu, seera deebii isaatti si baruu danda’a. Faayidaan bal’aan jiraachuu isaa agarsiisuuf bu’aa hojii hin leenjifamneefi garee walbira qabuu mijataa barbaachisa; qabxiin leenjii qofa ol ka’uu gahaa miti. Qorannoowwan sagantaalee leenjii sammuu, barumsa hojii sanaa irratti cimaa ta’eefi himata fooyya’iinsa waliigalaa laafaa ta’e adda baasu. 12

Akkasumas, wanti hojii gidduu galu qormaata xiyyeeffannoo to’atame miti. Meeshaan to’annoo giddu seentaa, bakka hojii itti fufan yaadannoo kaa’uuf si gargaaruu danda’a; faayidaan isaa hojii barbaachisaa sana sirriitti itti deebi’uun madaalama. Namni hundi daqiiqaa murtaa’e tokko dhabu seerri waliigalaa hin jiru. Hojii iddoo hojii irratti ilaaluu fi laaboraatorii keessatti hojii jijjiiruu qorachuun gaaffilee adda addaa deebisu. 13

Sa’aatii xiyyeeffannoo, yaadannoo wantoota nama jeeqanii yookaan karoora barnootaa fayyadamuun hojii tokko qindeessi; hojii sana irratti bu’aa ilaali. Hojichi yoo salphate, naannoo fooyya’aa yookaan karoora ifa ta’e irraa ta’uu danda’a. Meeshaan sun dandeettii xiyyeeffannoo bu’uuraa akka dabale himachuuf qorannoo adda ta’e barbaachisa.

03 / Yaaliitii walbira qabi

Helibrain irratti yaali

Gaaffii kee wajjin walsimu qormaata filadhu. Yeroo callisaan eeguu keessatti dammaqinaan turuu ilaaluuf qormaata yeroo xiyyeeffannoo yaali; deebii itti qophaa’e of dhowwuuf go/no-go yaali; odeeffannoo wal dorgomsiisuuf Stroop yaali. Sirrii ta’uu fi saffisa lamaan ilaali; dheerina qormaataas yaadadhu.

Meeshaaleen hojii armaan gadii walgahii qindeessuufi wantoota nama jeeqan bulchuuf gargaaru. Sagalee ati filatte, sa’aatii xumuruun yookaan ofii kee xiyyeeffannaa qabaachuu kee gabaasuun daangaa xiyyeeffannaa madaalame miti. Marsariitiin keenya karaa adda addaa bu’aa qorachuu fi hojii qindeessuuf kenna; qormaata wal bakka bu’an miti.

Qorannoowwanii fi taphoota

Meeshaalee fi shaakala

Deebiiwwan walqabatan

Gaaffilee yeroo baay'ee gaafataman

Xiyyeeffannoon sekondii 8 turu jechuun daangaa saayinsii tii?

Hojii hundaaf yeroo xiyyeeffannaa tokko qofa hin jiru. Dammaqinaan eeguu, dubbisuu fi xiyyeeffannoo filannoo safartuu adda addaa barbaadu. 2

Deebii suuta kennuun xiyyeeffannoon dadhabaa ta’uu agarsiisaa?

Dirqama miti. Of eeggannoon deebii kennuun sirrii ta’uu eeguudhaan saffisa hir’isuu danda’a. Qorannoon umurii tooftaa fi dandeettii adda baaseera. 1

Taphoonni kun ADHD adda baasuu danda’uu?

Lakki. Taphi xiyyeeffannoo yookaan Stroop gabaabaan seenaa, madaallii bal’aa fi hiika ogeessaa qorannoo dhukkubaaf barbaachisu kennuu hin danda’u. 14

Wabiiwwan

Hidhamtoonni gara DOI isa jalqabaatti yookaan galmee maddaatti geessu. Walbira qabuun qorannoo hojiiwwan wabii keessatti caqasaman ibsa; garuu hojiiwwan biraawzariin keenya mirkaneessa jechuu miti.

  1. Fortenbaugh et al. (2015). Sustained Attention Across the Life Span in a Sample of 10,000.
  2. Petersen & Posner (2012). The Attention System of the Human Brain: 20 Years After.
  3. Scarpina et al. (2017). The Stroop Color and Word Test.
  4. Basner et al. (2011). Maximizing Sensitivity of the Psychomotor Vigilance Test (PVT) to Sleep Loss.
  5. Dux et al. (2009). The attentional blink: A review of data and theory.
  6. Hedge et al. (2017). The reliability paradox: Why robust cognitive tasks do not produce reliable individual differences.
  7. Lim et al. (2010). A meta-analysis of the impact of short-term sleep deprivation on cognitive variables..
  8. Shields et al. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol.
  9. Singh et al. (2025). Effectiveness of exercise for improving cognition, memory and executive function: a systematic umbrella review and meta-meta-analysis.
  10. Albulescu et al. (2022). "Give me a break!" A systematic review and meta-analysis on the efficacy of micro-breaks for increasing well-being and performance.
  11. Anwyl-Irvine et al. (2020). Realistic precision and accuracy of online experiment platforms, web browsers, and devices.
  12. Simons et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?.
  13. Mark et al. (2005). No task left behind?.
  14. International Test Commission (2001). International Guidelines for Test Use.